|
SUAL:
"QHT-lər və demokratik seçkilər» mövzusu keçid
dövrü yaşayan ölkələrdə ciddi problemlərdən sayılır. Bir çox ölkələrdə
QHT-lərin seçkilərdə iştirakına (müstəqil müşahidənin təşkili və
s.) süni maneələr yaradılır, digərlərində isə ümumiyyətlə buraxılmır.
Çox guman ki, nümayəndəsi olduğunuz təşkilat bu cür hallarla tez-tez
rastlaşır. Bu cür problemlərin həlli üçün təşkilatınızın nə kimi
tövsiyyələri var? Ümumiyyətlə, beynəlxalq təcrübədə belə problemlərin
həlli mexanizmi mövcuddurmu?"
CAVABLAR:
 |
Seçki Sistemləri Üzrə Beynəlxalq
Fondun (İFES Azərbaycan)
layihə direktoru |
Seçkiləri müşahidə etmək hüququ şəffaf seçki prosesinin
əsaslarından biridir. Müşahidəçilər xarici və yerli ola bilər. Xarici
və ya yerli olmalarından asılı olmayaraq, onlar istər inkişaf etmiş,
istərsə də inkişafda olan istənilən demokratik ölkənin seçki prosesində
vacib rol oynayırlar. Müşahidəçilərin hüquq və vəzifələri seçkilərlə
bağlı olan qanunlar və təlimatlarda müəyyən edilməlidir. Vəzifələrin
hüquqlarla əlaqədə olması vacibdir, belə ki, bəzən bu iki məfhumun
sıx əlaqədə olması dərk edilmir. Bu ikitərəfli və qarşılıqlı prosesdir.
Müşahidəçilər məsuliyyətli və qanun çərçivəsində davranmalıdırlər.
Beynəlxalq müşahidəçilər və yerli QHT-lərdən və ya ictimai təşkilatlardan
olan müşahidəçilər bitərəf olmalı və seçki prosesi zamanı nəyi müşahidə
etdikləri haqqında dəqiq məlumat verməlidirlər.
Müşahidəçilərin mövcudluğu seçicilərdə prosesə qarşı
inam yaradır. Əgər müşahidəçilərin bülletenlərin məntəqələrə verilməsindən
başlayaraq məntəqələrin açılması və bağlanması, səslərin sayılması,
cədvəlləşdirilməsi və nəticələrin dərc edilməsinə kimi seçki prosesinin
bütün elementlərini müşahidə etmək imkanı olsa, onlar şəffaflığı
təsdiq edə və hər bir seçki yarışmasında tələb olunan ictimai inamı
təmin edə bilər.
Bəzi ölkələrdə müşahidəçilərin hüquqları məhduddur
və ya müşahidəçilik tamamilə qadağandır. Bu cür məhdudiyyətlər seçki
prosesinin şəffaflığı və həqiqiliyinə ciddi xələl gətirir. Beynəlxalq
ictimaiyyət bu məhdudiyyətlərin aradan qaldırılmasına çalışır. Digər
ölkələrdə seçki prosesinin müşahidəsinə heç bir məhdudiyyət qoyulmur,
bir şərtlə ki, seçkilərin keçirilməsinə heç bir müdaxilə edilməsin.
Aydındır ki, bu, şəffaflığa kömək edir. Azərbaycanda beynəlxalq
müşahidəçilərin iştirakına imkan verilir və biz axır zamanlar keçirilmiş
seçkilər zamanı beynəlxalq QHT-lər, səfirliklər, ATƏT və Avropa
Şurası və digər təşkilatlardan olan müşahidəçilərin iştirak etdiyinin
şahidi olduq. Namizədlərin və partiyaların müşahidəçilərinə, eləcə
də Kütləvi informasiya Vasitələrindən olan müşahidəçilərin iştirakına
da icazə verilir. Lakin, hal-hazırda yerli müşahidəçilər xaricdən
maliyyə vəsaiti alan QHT-lərin üzvləri olduqları halda müşahidəçiliyə
buraxılmırlar. Bu, İFES və digər beynəlxalq təşkilatların fikrincə
zəruri olmayan bir məhdudiyyətdir. İFES inanır ki, bu məhdudiyyətləri
aradan qaldırmaq üçün QHT-lər haqqında qanuna dəyişikliklər edilməlidir.
Növbəti bir neçə ay ərzində Azərbaycanın öz seçki
qanununu təkmilləşdirmək üçün böyük imkanı vardır. Avropa Şurasına
qəbul edilmənin şərtlərindən biri də Vahid Seçki Məcəlləsinin qəbul
edilməsi idi. İFES təşkilatına verilən məlumata görə Vahid Seçki
Məcəlləsi bu il Milli Məclisə təqdim ediləcək və 2003-cü ildə qanun
kimi qüvvəyə minəcək. Siyasi partiyalar və QHT-lərin iştirakı ilə
bir sıra dəyirmi masalar keçiriləcək. Bu, QHT müşahidəçilərinin
seçkiləri müşahidə etməsinə qoyulmuş qadağanın aradan qaldırılması
üçün bir imkandır. Azərbaycanda yerli müşahidəçilərə seçki prosesini
tam və məhdudiyyətsiz şəkildə müşahidə imkanının verilməsinə Milli
Məclis və hüquqşünasları inandırmaq üçün İFES əlindən gələni edəcək.
|
| Beynəlxalq Əlaqələr üzrə Milli
Demokratiya institutu (NDİ), Azərbaycan |
insan Haqlarınm Ümumdünya Bəyannaməsi və müxtəlif
beynəlxalq müqavilələr vətəndaşların öz ölkələrinin idarə olunmasında
birbaşa və ya azad şəkiidə seçilmiş nümayəndələr vasitəsilə iştirak
etmək hüququnu təmin edir. Digər beynəlxalq sənədlər bu hüquqları
əks etdirir və təkmilləşdirirlər. İdarəetmədə iştiraketmə hüququnun
dəqiq xüsusiyyətləri və seçki hüquqlarının sənədləri beynəlxalq
insan hüquqlarına dair sənədlərdə tamamilə müəyyənləşdirilir və
bu hüquqların təminatında müşahidəçilərin rolu artıq ciddi mübahisəyə
səbəb olmur.
Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Müşavirəsinin
(ATƏM) (indiki Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının
(ATƏT) 1990-cı ildə qəbul olunmuş Kopenhagen sənədinin iştirak edən
dövlətləri beynəlxalq və yerli seçki müşahidəçilərini qəbul etməyə
səsləyən 7-ci maddəsi müşahidəçilərin demokratik seçkilərdə əhəmiyyətli
rol oynaması fikrini təsdiq edir. Bu siyasətə əməl olunması suveren
dövlətlərin təcrübəsində, həmçinin dövlətlərarası və qeyri-dövlət
təşkilatları tərəfindən həyata keçirilən proqramlarda aydın şəkildə
öz əksini tapır.
Bu sual tez-tez soruşulur: "Yerli QHT-lər nə
üçün seçkiləri müşahidə etməlidirlər?". Müstəqil müşahidəçilik
fəaliyyətinin ilkin məqsədi seçki prosesinin bütövlüyünü təmin etməkdir.
Bu məqsəd uzun müddətli, yeni və keçid demokratiyasında keçirilən
seçkilərdə mövcud olur. Bununla əlaqədar olan bir sıra digər məqsədlər
də monitorinq cəhdlərinin təşəbbüsü və həyata keçirilməsi ilə əlaqədar
olan vaxt və qiyməti də təsdiq edir.
Keçid dövrü seçkilərində seçkilərə inamı olmayan insanlara
seçki prosesinin vacibliyinin və orada hər seçicinin iştirakınm
uyğunluğunun izah edilməsində müşahidəçilərin böyük rolu var. Bu
şəraitlərdə xalqın siyasətlə bağlılığı insan haqlarının pozulması,
saxta seçkilər, hərbi və ya avtokrat rejimlərlə bağlı olur. Bu şəraitdə
vətəndaş məsuliyyətinin əsas anlayışlannın güclənməyə ehtiyacı var
və narahatlıqlara son qoyulmalıdır.
Seçici apatiyasının və ümidsizliyinin mövcud olduğu
ölkələrdə müşahidəçilər insanlarda seçki prosesinə inam yaratmaqda,
bu inamı bərpa etməkdə və saxlamaqda, vətəndaşları seçkilərdə iştirak
etməyə həvəsləndirməkdə və fəallaşdırmaqda rol oynayırlar.
Digər tez-tez rast gəlinən sual budur: "Seçki
məntəqələrinin müşahidə olunması müşahidənin yeganə mütnkün formasıdırmı?"
QHT-lər seçkilərin monitorinqinə və siyasi proseslərə aid olan çoxlu
fəaliyyət növləri haqqında fikirləşməlidirlər. Seçki məntəqələrinin
müşahidəsi Azərbaycanda tez-tez müzakirə olunan metoddur. Seçki
günündən uzun müddət əvvəl müşahidə oluna biləcək çoxlu sahələr
var və bəzən bunu seçkiqabağı müşahidəçilik fəaliyyəti adlandırırlar.
Seçkidə kimin qalib və ya uduzmağını müəyyən etmək üçün işlədilən
sistem (yerlərin bölüşdürülməsi metodu, bura proporsional, majoritar
və qarışıq sistem daxildir) seçkinin ən mühüm aspektlərindən biridir.
Yerlərin bölüşdürülməsi metodu siyasi prosesə və hökumətə təsir
edir. Bəzən seçki çərçivəsi adlanan seçki sisteminin həyata keçdiyi,
qüvvəyə mindiyi və təhlil edildiyi struktur və qanun-qaydalar da
eyni dərəcədə mühüm rol oynayırlar. Seçkiqabağı mühitin müşahidəsinə
gəldikdə isə prosesin başlanmasından əvvəl müşahidəçilər planlarını
tərtib etməlidirlər:
- Seçki sisteminin nəzəri forımada qiymətləndirilməsi
(yazılı qanunlara və qaydalara əsasən fəaliyyət göstərən
nəzəri modelə baxmaq);
- Seçki sistemini təcrübi cəhətdən qiymətləndirmək;
- Qanunverici və nizamlayıcı düzəlişlər vasitəsilə
təkmilləşmə üçün müdafiəçilik işi aparmaq.
QHT-lərin cəlb oiuna biləcəyi çoxlu seçkiqabağı fəaliyyət
növləri var. Bunlardan biri də monitorinqdir. Bura vətəndaş və seçici
maarifləndirilməsi kampaniyaları, seçicilər, siyasi partiyalar və
namizədlər üçün qeydiyyat proqramları, seçiciləri seçkilərə cəlb
etmək üçün görülən tədbirlər, seçkilər haqqında nəyin ictimaiyyətə
çatdırılmasını bilmək üçün mətbuatın, televiziyanın, radionun və
seçki kampaniyasının monitorinq proqramları daxildir.
QHT-lər Seçki Monitorinq Mərkəzinin əlavə parlament
seçkiləri dövründə keçirdiyi kimi ictimai müzakirələr, bələdiyyələrlə
görüşlər və debatlar təşkil edə bilərlər. Bu, xalqın üzləşdiyi əsas
məsələlərin birbaşa namizədlərə çatdırılmasına, vətəndaşların, partiyaların
platforma və proqramlan haqqında məlumat əldə etməsinə və oniarın
seçki günündə qərar verməsinə kömək edəcək.
Müşahidəçilərin seçkiqabağı monitorinq fəaliyyəti
və seçki günündə onların seçki məntəqəsində oiması xalqın seçkilərə
inamını artırır və onları seçki prosesində iştirak etməyə həvəsləndirir.
Monitorinq qrupu tərəfindən dərc olunan açıq bəyanatlar və hesabatlar
daha ədalətli seçki prosesinə kömək edən dəyişikliklərə səbəb olur.
Müşahidəçilər vasitəçilik texnikasından istifadə etməklə kampaniya
dövründə yaranan mübahisələri həll edə bilərlər. Onların seçki məntəqələrində
iştirakı saxtakarlığın, normalann pozulmasının və qəsdən edilməyən
səhvlərin qarşısını alır. Müşahidəçilərin çətin sahələrə göndərilməsi
həmçinin kampaniya dövründə və seçki günü qorxunu azaldır. Bundan
əlavə müşahidəçilər səslərin hesablanması prosesinin müxtəlif vasitələrlə
müşahidə edəndə rəsmi nəticələri yoxlamaq üçün qərəzsiz mənbə yaradırlar.
Nəhayət, müstəqil monitorinq qrupu tərəfindən seçkiqabağı
mühitin qiymətləndirilməsi prosesin legitimliyi baxımından seçki
rəqiblərinin mövqeyinə təsir göstərə bilər. Müəyyən dərəcədə müsbət
olan qiymətləndirmə nəticələrin bütün partiyalar tərəfindən qəbul
olunmasına ruhlandırır. Əksinə, əgər proses qeyri-qanuni hesab olunursa
mənfi tənqidi münasibət nəticələrin rədd olunmasına gətirib çıxarır.
Azərbaycanda 2000-ci ilin iyulunda qəbul olunan Parlament
Seçkiləri Haqqında Qanun ondan əvvəl qəbul olunmuş qanunlara nisbətən
təkmildir və seçkilər üçün ümumi dəqiq çərçivə müəyyən edir. Buna
baxmayaraq, bu qanunda da bir sıra çatışmazlıqlar var. Bura namizədlərin
müəyyən edilməsi üçün olan tələblər, partiya siyahılarından məhrum
olmaq üçün əsas, səslərin sayılması prosesində şəffaflığın olmaması
və hər şeydən əvvəl yerli bitərəf müşahidəçilərin olmaması aiddir.
Bütün bunlar qanunsuzluqların və fırıldaqların rast gəlindiyi sahələrdir.
MDİ-nin tövsiyyələri aşağıdakılardır:
Məqsədə uyğun olmayan məhdudiyyətlərsiz yerli müşahidəçilərə
seçki məntəqələrində müşahidəçilik etməyə icazə vermək.
Hər demokratik cəmiyyət öz vətəndaşlarını seçki prosesləri
də daxil olmaqla ölkənin ictimai işlərində iştirak etmək hüquqlarını
təcrübədən keçirmək üçün hökumət təcrübələrini müşahidə etməyə və
qiymətləndirməyə həvəsləndirməlidir. Bu prinsip ATƏT-in Kopenhagen
sənədində öz əksini tapıb, xüsusilə ATƏT-in üzvü olan dövlətlər
üçün sənədin 8-ci və 10-cu bəndində olan öhdəliklərdə yerli müşahidəçilərin,
xüsusilə QHT-dən olan müşahidəçilərin seçkilərdə iştirakı xalqın
seçki prosesinə inamını artıran yeganə ən böyük amildir. İctimai
təşkilatlar (Fondlar) haqqında hazırki qanunda xarici mənbələrdən
maliyyə alan QHT-lərə seçkiləri müşahidə etmək üçün mane olan maddə
var (maddə 2.4). Bu müddəa beynəlxalq təşkilatlardan qrant alan
təşkilatların seçkiləri müşahidə etməsinə maneçilik törədir. Bu
müddəa təşkilatlar arasında assosasiya azadlığını və vətəndaşların
ictimai işlərdə iştirak etmək hüququnu pozur. Azərbaycan QHT-nin
seçki prosesini müşahidə etməsinə icazə verilməsi üçün bu münasib
olmayan müddəanın ləğv edilməsi vacibdir.
|
Beynəlxalq Respublikaçılar institutunun
(İRİ) Siyasi partiyalarla iş üzrə
proqram direktoru |
Hazırki Azərbaycan qanunvericiliyi yerli qeyri-hökumət
təşkilatlarına seçkilər zamanı müşahidəçilik etməyə icazə vermir.
Bu səbəbdən seçkiləri səmərəli şəkildə müşahidə edə bilmək üçün
kifayət sayda müstəqil müşahidəçilər qrupu təşkil etmək çətindir.
Bir çox beynəlxalq QHT-lər seçki müşahidə qrupları yarada bilərlər,
ancaq onların Azərbaycandakı nümayəndələrinin ümumi sayı o qədər
azdır ki, bütün seçki məntəqələrində azad və açıq seçkilərin keçirilməsini
təmin etmək iqtidarında deyillər.
QHT-lərin seçkiləri müşahidə işinə cəlb oiunmasının
ən yaxşı yolu seçki qanununda dəyişiklik edilməsi ola bilər. Hazırki
halda isə ən səmərəlisi yerli QHT-lərin öz üzvlərini, seçkiləri
müşahidə etməyə icazə verilən təşkilatlarda müşahidəçi kimi qeydə
aldırmaları olardı. Əvvəllər Azərbaycanda jurnalistlər seçkilərdə
müşahidəçi kimi akkreditə edilirdi. Ən effektiv strategiyalardan
biri QHT üzvlərinin xəbər buraxılışlarını hazırlayan qurumların
təmsilçisi sifətilə jurnalistlər kimi qeydə alınmaları ola bilər.
Azərbaycan qanunvericiliyi artıq jurnalistlərin müşahidəçi kimi
akkreditə olunmasına icazə verməsə də, bundan əvvəlki seçkilərdə
olduğu kimi, Mərkəzi Seçki Komissiyası bəlkə də son anda jurnalistlərin
müşahidəçi kimi iştirakına icazə verəcəkdir.
Gürcüstan kimi ölkələrdə yerli QHT-lərin üzvləri adətən
beynəlxalq QHT-lərin müşahidəçiləri kimi qeydə
alınırlar. Məsələn, Gürcüstanda keçirilən son yerli seçkilərdə Seçki
Sistemləri üçün Beynəlxalq Fond (İFES)
çoxu birbaşa onunla bağlı olmayan yüzlərlə müşahidəçi qeydə almışdı.
Ən nəhayət, yerli QHT-lər siyasi partiyalarla əməkdaşlıq
edə və onların tərəfdarları kimi qeydə alına bilərlər. Siyasi partiyalara
öz tərəfdarlarını müşahidəçi kimi qeydə aldırmağa icazə verildiyi
üçün yerli QHT-lər öz xidmətlərini özlərinə yaxın olan partiyalara
təklif edə bilərlər, bu da hər iki təşkilat üçün faydalı olar.
|
| ATƏT-in Azərbaycandakı nümayəndəliyinin
rəhbəri |
Qeyri - hökumət təşkilatlarının seçkilərdə iştirakı
yeni seçki qanunu ilə bağlı növbəti məsləhətləşmə prosesində müzakirə
olunacaq mövzulardan biridir. Bildiyiniz kimi ATƏT Demokratik İnstitutlar
və İnsan Hüquqları Bürosu (DİİHB) şəxsində və Avropa Şurası Venesiya
Komissiyası şəxsində yeni seçki qanunun müzakirəsi prosesində Azərbaycana
yardımçı olacaqdır. Birgə olaraq onlar iş planını təftiş edirlər
və hal-hazırda onlar noyabrın son günlərində içtimaiyyətə təqdim
olunmuş rəsmi plana dair öz yekun rəylərini hazırlayırlar.
Bundan öncə DİİHB ilə Azərbaycan hakimiyyət dairələri arasında yeni
qanunla bağlı ictimai məsləhətləşmə prosesində iştirak haqqında
razılıq əldə edilmişdir. Bu məqsədlə Azərbaycan hakimiyyət dairələri
ilə DİİHB arasında əməkdaşlığa dair iki dəyirmi masa təşkil olunacaqdır.
Birinci dəyirmi masa dekabrın 16-17 tarixində keçirilib.
Bu dəyirmi masaları keçirməkdə məqsəd bütün maraqlı tərəflər, yəni
hakimiyyət dairələri, Parlament, siyasi partiyalar və xüsusilə Qeyri
- Hökumət Təşkilatları və seçki qanunvericiliyi üzrə beynəlxalq
ekspertlərin iştirakı ilə Parlament tərəfindən qanunun qəbuiundan
əvvəl yeni qanunvericiliyi müzakirə etməkdir.
Planlaşdırılan iki dəyirmi masa çərçivəsində müzakirə
ediləcək mümkün mövzulardan biri sizin qaldırdığınız
məsələlərlə bağlı olacaqdır.
|
Avropa Şurası Baş Katibinin Azərbaycan
Respublikasında
xüsusi nümayəndəsi |
Öncə mən qeyd etmək istərdim ki, Avropa Şurası üzv
ölkələrdə demokratiyanın və qanunların inkişafına töhfə verən vətəndaş
cəmiyyətinin yaxşı fəaliyyət göstərməsi üçün səy göstərilməsinə
böyük önəm verir. Şura mümkün qədər şəffaf olan demokratik seçkilərin
keçirilməsinə xüsusi diqqət yetirir. Bu baxımdan növbəti ildə keçiriləcək
prezident seçkiləri Azərbaycan üçün həlledici olacaq.
Seçkilərdə QHT-lərin müşahidəçi kimi roluna gəldikdə
demək olar ki, hətnişə, hər ölkədə bununla əlaqədar aydın qərarlar
olmur. Məsələn, Fransada qanunla QHT-lərlə bağlı xüsusi bir şey
deyilməməsinə baxmayaraq hər bir vətəndaş seçkini müşahidə edə bilər
və bu yanaşma fransız cəmiyyətində açıqlığa can atmanı əks etdirir.
Mən yeni qanun toplusunda müsbət dəyişikliklərin edilməsini görürəm.
Avropa Şurası QHT-lərin seçkilərdə müşahidəçiləri akkreditə etmək
hüququ ilə bağlı Seçkilər Məcəlləsində belə maddənin salınmasının
nəzərdə tutulmasını alqışlayır. Digər tərəfdən, biz təəssüf edirik
ki, xarici ölkələrdən maliyyə yardımı alan QHT-lərə seçki prosesini
müşahidə etmək hüququ verilmir. Biz ümid edirik ki, qanun toplusunun
növbəti müzakirələri zamanı bu maddə Seçkilər Məcəlləsinə əlavə
ediləcəkdir.
|
