| Avtoritar
rejimlərdə demokratik seçkilər |
 |
| VAHİD QAZİ |
"Tiranlara qarşı üsyan Allaha itaətdir"
Tomas Cefferson
Salam, YENİ ƏSR!
Ötən yüz illik tarixə elm, texnika, iqtisadiyyat,
siyasət, maliyyə və başqa sahələrdə bir millətin və ya bir dövlətin
deyil, bütün bəşəriyyətin bəhrələnə biləcəyi böyük kəşflər əsri
kimi daxil oldu. Bir tərəfdən uzunömürlü imperiyaların süqutu, digər
tərəfdən isə tarixdə misli görünməmiş müharibələr insanlığın çox
təzadlı bir əsr yaşamasından xəbər verir. Bəlkə də bu təzadların
nəticəsidir ki, 20-ci əsr həm də insan hüquqlarının qorunması, irqi,
cinsi ayrı-seçkiliyin ləğvi, müstəmləkə ölkələrində milli dövlətlərin
yaranması, demokratiyanın ən dəyərli yaşam tərzi kimi özünü təsdiq
etməsi, qocaman demokratiyalarda vətəndaş cəmiyyətinin inkişaf edərək
daha dərin kök atması, ayrı-ayrı regionlarda onun prioritet hesab
edilməsi yüzilliyi kimi qəbul edilir.
Artıq 21- ci əsr üçün yeni çağırışlar edilir, yeni eranın prioritetləri
müəyyənləşdirilir. Elm və texnologiyanın siyasi və mənəvi dəyərləri
üstələdiyi 20-ci əsrin davamı olan yeni erada demokratiya özünün
klassik anlamından fərqli məna kəsb etməkdədir. Bu tendensiya artıq
son onilliklərdə özünü bariz şəkildə göstərməkdədir. Lakin hətta
"hər kəsin xöşbəxtliyə can atmaq" hüququnu belə tanıyan
demokratiya, heç də həmişə, hər yerdə hamının "azad yaşamaq"
hüququnu qoruya bilmir.
Dünyanın ideoloji xəritəsinə nəzər salaraq ötən əsrin
əvvəlini sonu ilə müqayisə etsək, bu əsrdə demokratiya rənginin
nə qədər geniş əraziyə yayıldığını aydın görərik. indi demokratiya
tək Qərb ölkələrini deyil, Şərqi Asiyanı da özünə vətən edib. Artıq
Mərkəzi və Şərqi Avropa da bu ailəyə iddialıdır. Asiyanın, Latin
Amerikasının və Afrikanın bir çox ölkələri demokratiya "virus"una
yoluxub. Yeni müstəqil dövlətlərin birçoxunu demokratikləşmə "virusunun"
daşıyıcısı kimi bu siyahıya aid edirlər. Müxtəlif inkişaf səviyyəsinə
malik bu regionları yalnız demokratiyanın əsas şərtlərindən olan
seçki keçirilməsinə görə eyni müstəvidə yerləşdirmək olar. Əgər
seçki amili aradan götürülərsə, demokratiya baxımından dünya xəritəsinin
rəngi yüz il əvvəlki vəziyyətinə qayıdar.
Seçkilər. Hansı seçkilər?
Bu gün seçkilərin keçirilmədiyi çox cüzi sayda ölkə
qalıb. Tarixi ənənəsindən və siyasi sistemindən asılı olmayaraq,
demək olar ki, bütün ölkələrdə seçkilər keçirilir, hakimiyyət seçki
yolu ilə formalaşdırılır. Amma çox sayda ölkə göstərmək olar ki,
onlarda siyasi hakimiyyət uğrunda seçki və yaxud təkrar seçki keçirilməsinin
heç bir əhəmiyyəti yoxdur, çünki burada avtoritetlər ölənədək hakimdirlər.
Lakin yenə seçkilər keçirilir. (Oktyabr ayında Səddam Hüseyn də
iraqda prezidentliyinin ömrünü daha 7 il uzatmaq üçün referendum
keçirdi və s.) Nə ücün? Bu suala cavab vermək siyasi-fəlsəfi-mənəvi
baxımdan cox sayda başqa sualların cavablandırılmasını tələb etsə
də, əsas cavabı müasir dünya və onun yeni qaydalarında axtarmaq
lazımdır. Məhz bu qaydalar hakimiyyətin seçki (demokratik, yaxud
əksinə) yolu ilə formalaşdırıldığının nümayiş etdirilməsinin vacibliyini
diqtə edir. Bu sübut ABŞ prezidentləri kimi Afrika, yaxud MDB liderlərinə
də eyni dərəcədə lazımdır. Lakin ciddi fərqlərlə. Əgər seçkilər
birincilərə həm də tarixi ənənələrə sadiqlik nümayiş etdirmək üçün
lazımdırsa, digərlərinə ən pis halda müasir dəbdən geri qalmamaq,
"yaxşı" halda isə öz hakimiyyətinə legitimlik donu geyindirməkdən
ötrü gərəkdir.
 |
Yalnız seçki amilini əsas götürsək, qədim Yunanıstanı
"quldarlıq demokratiyası", ingiltərəni isə "feodal
demokratiyası" anlandıra bilərik. Sovet ittifaqında da seçki
keçirildiyini nəzərə alıb, onda demokratiyanın mövcud olduğundan
danışa bilərikmi? Bəs onda bu demokratiyanı nə cür adlandıraq? "Kommunist
demokratiyası"? Bəs iran necə? iranda seçkilər kifayət qədər
demokratik keçirilir. Bizim öyrəşdiyimiz saxtakarlıqların çoxu orada
yoxdur. Yəni mollalar, başqalarını buraxmasalar da, yalnız özlərinin
iştiarak etdikləri seçkiləri demokratik keçirirlər. Bu nədir? "islam
demokratiyası"mı? Şübhəsiz, "seçki", "demokratiya"
anlayışları bütün zamanlarda eyni mənada qavranılmayıb. Müxtəlif
yerlərdə, müxtəlif əsrlərdə fərqli anlam daşıyıb. Bəzi yerlərdə
siyasi idarəetmənin həlledici üsulu olduğu halda, digərlərində siyasi
demoqogiyadan başqa bir şey olmayıb.
Keçən əsrdə "secki", "demokratiya",
"demokratik seçki" terminləri istər praktikada, istərsə
də nəzəri baxımdan müxtəlif rənglərə salındı. Bu sözlər siyasətin
ən dəbdə olan terminlərinə çevrildi. Ondan ("demokratik seçkidən")
praktikada istifadə edən faşistlər Almaniyada hakimiyyətə gəldilər.
Bolşeviklər nəzəri cəhətdən bəhrələndilər, onu öz konstitusiyalarına
saldılar. Bu gün də "demokratiya" və "seçki"
məfhumları təcrübədə öz əsl mahiyyətlərindən uzaq olsalar da bir
çox dövlətlərin konstitusiyasının "bəzəyidir".
Müxtəlif siyasi rejimlərin təmsilçiləri olmalarına
baxmayaraq nədənsə bir çox liderlər öz əsl adlarını daşımaq istəmirlər.
Avtokrat da, diktator da özünü "demokrat" adlandırmaqdan
həzz alır. Niyə, hansı səbəbdən? Maraqlı sualdır. Bunu hər kəs özünəməxsus
tərzdə cavablandıra bilər. Politoloqlar burada geopolitikadan tutmuş
məhəllə səviyyəsinədək maraqlar axtara bilərlər, iqtisadçılar bunun
beynəlxalq maliyyə mənbələrindən kənarda qalmamaq zərurətindən doğduğunu
deyərlər və s. Bəlkə də daha düzgün cavablardan biri "müasirlikdir".
"Demokratiya" çox az terminlərdən və anlayışlardan biridir
ki, yarandığı gündən indiyədək təzə qalıb, müasirdir və həmişə "dəbdədir".
Seçkilər demokratiyanın əsas şərtlərindən biri və
bəlkə də birincisidir. Şübhəsiz, seçki olmayan yerdə demokratiyadan
danışmaq yersizdir. Amma tarix demokratiyanın, daha dəqiq desək,
onun zəruri atributlarının mövcud oimadığı yerlərdə seçkilərin keçirilməsinin
şahididir. Qədim Yunanıstanda, ingiltərədə, Böyük Litva Knyazlığında,
elə Orta Əsr Azərbaycanında da seçkilər keçirilib. Hələ Səfəvilər
dövründə Naxçıvan-Çuxursədd bəylərbəyliyində mahal naiblərini, kəndxudaları
məhz seçki yolu ilə müəyyən edərdilər. Seçicilər səs vermək üçün
kiçik daşlardan istifadə edirdilər. Daşlar hər bir namizədə aid
torbaya atılar, kimin torbasında daş çox olardısa, onu seçilmiş
hesab edərdilər. Artıq seçki tək demokratlar üçün yox, avtokratlar,
hətta diktatorlar üçün də özünütəsdiq formasıdır. Hər il ayrı-ayrı
ölkələrdə yüzlərlə müxtəlif təyinatlı seçkilər keçirilir. Bunların
hamısını demokratiyanın təzahürü adlandırmaq olarmı? Bu seçkilərin
bir hissəsi demokratiyanın daha da möhkəmlənməsinə, insan azadlıqlarının
artırılmasına, onun rifahının yüksəldilməsinə xidmət edir. Dünyanın
başqa bir yerində, xüsusilə üçüncü dünya adlandırılan hissəsində
isə bu faktor diktator rejimlərinin öz ömürlərini uzatmasına qanuni
don geyindirir. Daim "mentaliteti, reallıqları nəzərə almaq",
"mövcud həqiqətləri dərk etmək" kimi bəraətləri təkrar
etməkdən yorulmayan avtokratik liderlərin hakim olduğu cəmiyyətlərdə
isə "stabillik" yaratmağa təkan verir. Təəssüf ki, bu
stabillik də yarı dolu, yarı boş butulkaya bənzəyir. Bu isə başqa
bir yazının mövzusudur.
 |
Azad seçki azad insanlarm yaşam tərzidir
Seçki hüququ uğrunda uzun əsrlər boyu qanlı mübarizələr
aparılıb. Demokratik seçkilər uğrunda indiki mübarizələr də bəzən
qansız ötüşmür. Son 20 ildə 40-a qədər dövlət avtokratiyadan demokratiyaya
keçib. Bu keçidlərin hamısı demokratik seçki yolu ilə mümkün olub.
Əgər bu ölkələrin təsnifatına varsaq, müxtəlif suallara cavab verməli
olarıq. Məsələn, nə üçün Mərkəzi Avropada bu keçid keçmiş sovet
məkanına məxsus ölkələrlə müqayisədə daha tez və uğurlu həyata keçir?
Adətən bu cür ritorik sualı cavablandırarkən haqlı olaraq ilk növbədə
tarixi amili önə çəkirlər.
Sovet ittifaqının dağılmasından sonra yaranan dövlətlərin
demokratiya və seçki ənənələrindən təhkimçi, sonra isə bolşevik
Rusiyası kontekstindən kənarda danışmaq mümkün deyil. Sovet Rusiyası
təhkimçi Rusiyadan miras qalan qanun, idarəetmə (xüsusilə milli
məsələlərə münasibətdə) və bir çox digər ənənələrdən faydalandığı
kimi, indiki müstəqil dövlətlər də Sovet ənənələrindən yaxa qurtara
bilmirlər (yaxa qurtarmaq istəyib-istəməmək isə başqa mövzudur).
Mərkəzi Avropa dövlətlərinin əksəriyyəti isə klassik liberal avtokratiyanın
daşıyıcısı olan Avstriya-Macarıstan imperiyasına mənsub idilər.
Yəni burada demokratiya yox idi, lakin konstitusionai liberalizm,
qanunun aliliyi və qanunla idarəetmə hökm sürürdü. 150 il ərzində
Britaniya krallarının təyin etdiyi general-qubernatorlar tərəfindən
idarə olunan Honq-Konqda 1991-ci ilədək seçki keçirilməyib. Lakin
onun hökuməti vətəndaşların hüquqlarını qoruyub, ədalətli məhkəmə
və demokratik idarəetmə sisteminə sadiq qalıb. (Fərid Zəkəriyyə.
"Qeyri-liberal demokratiyanın yüksəlişi") Liberal avtokratiyanın
hakim olduğu Britaniya və başqa Avropa imperiyaları öz müstəmləkələrində
də qanun (demokratik olmasa belə) çərçivəsində idarəetmədən qaçmayıblar.
Fərqinə nəzər saldığımız dövlətlərdə demokratiyaya keçid tempinin
müxtəlifliyinin birsəbəbi də məncə, bundadır.
Demokrat lider, avtokrat lider
Avtoritar rejimlərin başlıca problemlərindən biri
çox vaxt burada məsuliyyətli liderin olmaması, yaxud da hər şeyə
yalnız özü cavabdehlik daşıyan liderin öz məsuliyyətini dərk etməməsidir.
Avtokrat liderlə avtoritetli-nüfuzlu liderləri qarışdırmaq olmaz.
Avtoritar rejimlər çox sayda avtoritetlərin üzə çıxmasına mane olurlar.
Cəngavərlik dövründən fərqli olaraq, bu gün avtoritetli liderlərin
üzə çıxmasının əsas şərti seçkilərdir. "Keçid dövrü" adlanan
yaşadığımız tarixi dönəmdə məsuliyyətli liderlərin millətin həyatında
köklü dəyişikliklər etmək şansı hələ tükənməyib. Avtoritetli Corc
Vaşinqton əksəriyyətin istəyinin əksinə olaraq kral yox, demokratik
prezident olmağı üstün tutdu. Bu, həqiqətən əsl qəhrəmanlıqdır.
Avtoritar rejimlərdə keçirilən seçkiləri təhlil etmək bir çox baxımdan
çətindir. Çünki bu seçkilərə birmənalı qiymət vermək olmur. Bu həm
də onunla bağlıdır ki, artıq "avtokratiya" da özünün əvvəlki
klassik mənasını əks etdirmir. Bu gün "avtokratiya" da
tam və ya yarımçıq olmaq etibarilə ölçülür. Və bu cür siyasi sistemlərdə
bəzən köhnə adlar (terminlər) yeni mənalar kəsb etməyə başlayır.
Bəzən avtoritar idarəçilik vasitəsilə demokratiyaya
keçidin üstünlüyü müzakirə obyektinə
çevrilir. Daha çox tənqidə məruz qalan bu fikrə opponentlik edənlərə
qoşularaq, onun tərəfdarlarından, elə bizim yaşadığımız ölkələrə
diqqət yetirmələrini xahiş edərdim. Bu tədqiqatçıları ona dəvət
edərdim ki, ilk növbədə bizim hansı siyasi sistemdə yaşadığımızı
aydınlaşdırmağa çalışsınlar. Artıq 10 ildir keçid dövrünü yaşayırıq.
Dünənədək bizimlə eyni siyasi məkanda olan dövlətlərin
əksəriyyəti keçid dövrünü adlayıblar. Bəziləri "keçid vasitələrini"
müəyyənləşdiriblər. Bəs bizdə (MDB dövlətlərində) vəziyyət necədir?
Bizdə demokratiyadır? Avtokratiyadır? Diktaturadır? Bazar iqtisadiyyatıdır?
Bu terminlərin heç birini bizə münasibətdə klassik mənada
işlətmək olmur.
Son illər bəzi Şərqi Asiya ölkələri misal gətirilərək
demokratiyadan əvvəl iqtisadi yüksəlişin qayğısına qalmağın vacibliyindən
danışılır. Demokratiyanın birinci, bazar iqtisadiyyatının isə ikinci
və ya əksinə, yaxud da hər ikisinin birlikdə, eyni vaxtda inkişaf
etdirilməsi müzakirə obyektlərindəndir. Hər üç yanaşmanın öz tərəfdarları
və opponentləri var. Burada tox və savadlı vətəndaşların, ac və
savadsız əhalidən daha bacarıqlı və daha çox demokratiya daşıyıcısı
ola biləcəyi fikri önə çəkilir. Bu fikirlərin tərəfdarları və opponentlərilə
diskusiyaya girmədən, onu demək olar ki, yeni müstəqil dövlətlərin
uğurlu iqtisadi islahatlar aparılmadan demokratiyaya girişməsi hələ
də istənılən nəticəni vermir. Demokratiyanın bazar iqtisadiyyatını
qabaqlaması arabanın atdan qabağa keçməsinə bənzəyir. Lakin eyni
zamanda demokratiyasız bazar iqtisadiyyatının sabit inkişafı da
şübhə doğurur. Keçid dövrünü iqtisadi yüksəliş və demokratiya ilə
birgə adlayan Mərkəzi və Şərqi Avropa dövlətlərində vəziyyət xeyli
fərqlidir və fikrimcə, bizim ölkələrə, xüsusilə Azərbaycana adekvatdır.
Artıq bu dövlətlərin əksəriyyəti Avropa ittifaqına daxil olmağa
hazırlaşırlar. Bizlər isə Avropa Şurasına hələ təzəcə üzv olmuşuq,
özü də bir qədər məcburi və yaxud zorən-təbib.
Cəlbedici ideyalar və kədərli reallıq
Avropa Şurasının prinsip və ənənələrilə bizim konstitusiyalarımızda
elan edilən demokratik ideyalar kifayət qədər üst-üstə düşsə də,
bu, hələ yaxın zamanlarda regionda demokratiyanın formalaşacağına
zəmanət vermir. Seçkilər zamanı baş verən total saxtakarlıqları
hər dəfə "demokratiyaya doğru növbəti addım" adlandırmaqla
isə bu ölkələrdə nə vaxtsa demokratiyanın qələbə çalacağına inanmaq
sadəlövhlükdür. Bu, günəşli gündə şimşək çaxıb yağış yağacağına
ümid etməyə bənzəyir.
Öz fəaliyyətlərılə postsovet məkanında demokratiyanın
inkişafına və azad seçkilərin keçirilməsinə yardım mıssiyasını həyata
keçirən beynəlxalq təşkilatların işi heç də həmişə birmənalı qiymətləndirilmir.
Bəzi yerlərdə onların fəaliyyətinin düzgün qurulmaması (məsələn:
ATƏT-in 2001-ci ildə Belarusda keçirilən prezident seçkiləri vaxtı
müvəqqəti nümayəndəliyinin fəaliyyəti) qeyd olunsa da, başqa yerlərdə
adətən onların seçkilərin yekunu ilə bağlı açıqladıqları son bəyanatlar
təəccüb doğurur. Bu bəyanatların leytmotivinə çevrilən "demokratiyaya
doğru bir addım irəli" ifadəsi artıq acı təbəssümlə qarşılanır,
ikrah doğurur.
Son on ildə seçkidən-seçkiyə "demokratiyaya döğru irəliləyən"
bu dövlətlərin müstəqillik dövründə keçirdikləri birinci və sonuncu
seçkilər müqayisə olunarsa, tamam fərqli mənzərə yaranar. Təhlillər
göstərir ki, bizim regiona daxil olan ölkələrdə ilk seçkilər sonrakılardan
daha demokratik keçirilib. Sonrakı seçkilər addım-addım demokratiyadan
uzaqlaşaraq avtokratiyaya yaxınlaşmaqla müşayət olunub. Azərbaycanda
seçkilərdə 59 faizlə qalib gəlmək faktı ilk və son dəfə 1992-ci
ildə qeydə alınıb. Bundan sonrakı "qələbə" göstəriciləri
əsl sovet dövrünü xatırladır. Demokratiyadan uzaqlaşma bu və ya
başqa formalarda digər ölkələrdə də təkrarlanır.
Bir çox nıifuzlu beynəlxalq təşkilatların seçkilər
vaxtı tutduğu təəccüblü mövqe ciddi müzakirələr və açıq təndiq tələb
edir. Çıinki bu cür mövqe (Qərb adamının qələmindən çıxan bəyanat)
təkcə hansısa başqa bir ölkədəki tezliklə unudulacaq saxtakarlığa,
qanunsuz legitimləşməyə göz yummaqla bitmir. Bunun ciddi fəsadları
var və artıq bu fəsadlar görünməkdədir. Belə bir mövqe ilk növbədə
xalqda pessimist əhval-ruhiyyə yaradır, müxalifət düşərgəsində təəssüf
və yanılma hisslərini gücləndirir və nəhayət, avtokrat dövlət liderlərində
özünə və öz hərəkətlərinə ınamını artırmaq və bəraət qazandırmaqla
yanaşı onları antidemokratik hərəkətlərə daha da şirnikləndirir.
Bəzən bunu sabitliyin kövrək olduğu ölkələrdə "möhkəm
ələ" ehtiyacla bağlayırlar. Amma ölkə daxilindəki bütün "problemləri"
həll edərək, heç bir təsirli təzyiqlərlə qarşılaşmayan avtokrat
liderlər artıq xarici dövlətlərin və beynəlxalq təşkilatların yüngül
"tənə'lərinə də fikir vermirlər. Sanki bunlar hər bir işi qarşılıqlı
razılaşma əsasında görürlər.
MDB - avtoritar dövlətlər birliyi
Bizim dövlətlərin liderləri MDB kimi "sərfəli"
təşkilatlarda özlərini daha rahat hiss edirlər. Çünki MDB öz hakimiyyətlərini
qoruyub saxlamaq məqsədilə vaxtaşırı görüşüb təcrübə mübadiləsi
və məsləhətləşmələr aparan, seçkilərdə bir-birinə dəstək verən avtokrat
liderlərin hakim olduğu avtoritar dövlətlər birliyidir.
Bu dövlətlərdəki bəzi prinsipial əhəmiyyətli oxşar
cəhətlərə baxaq.
- Ölkələrin hamısında keçmiş kommunist bossları,
yaxud nomenklatura nümayəndələri hakimiyyətdədir.
- Bu ölkələrdə orta təbəqə formalaşmayıb. Əhalinin
daha azad hissəsi hesab edilən orta təbəqənin mövcud olmadığı
yerdə isə demokratik cəmiyyətdən, demokratik seçkidən danışmaq
mümkün deyil.
- Azad mətbuatın sayı və tirajı ildən-ilə azalır
və artıq onun ictimai rəyə təsir imkanı sıfıra yaxınlaşmaqdadır.
Müstəqil televiziyatardan danışmaq isə yersizdir. Seçkilərin keçirilmədiyi
dövrlərdə müstəqil və obyektiv mövqeyə iddia edən televiziyalar
seçki dövründə dövlət televiziyasından daha "ağıllı"
şəkildə hakim partiyaya xidmət edirlər. KİV müxtəlif yollarla
(pulla, iqtisadi təzyiqlə, hədə və s.) ələ alınır.
- Keçmiş "qardaş" dövlətlərin heç birində
azad həmkarlar ittifaqları yoxdur və ya dövlət, yaxud oliqarxların
nəzarəti altındadır.
- Cəmiyyətin vicdanı hesab edilən ziyalı təbəqəsinin
varlığı demək olar ki, hiss olunmur. Onların bir qismi hakimiyyətin
məddahına çevrilib, başqa bir qismi isə "müdrikcəsinə"
susur. Bir qrup isə çıxış yolunu ölkəni tərk etməkdə görür.
- Son illər QHT-lər cəmiyyətin həyatına sürətlə
daxil olur. ilk vaxtlar onların cəmiyyətdə üçüncü sektoru formalaşdıra
biləcəklərinə böyük ümid vardı. Bazar iqtisadiyyatı kimi bu hərəkat
da keçmiş kommunistlər üçün yenilik idi və onlar ilk əvvəl bu
yeniliyə reaksiya verə bilmirdilər. indi öyrəniblər. Artıq bu
ölkələrin çoxunda hakimiyyətə yaxın QHT-lər yaradılıb və onların
xüsusi çəkisi xeyli artıb. Belə QHT-lər hakimiyyətin xüsusi qayğısı
ilə bəslənərək, ona saxta demokratik imic yaratmağa xidmət edirlər.
Bu QHT-lərin avtokrat liderlər üçün ən böyük xidməti seçkilər
dövründə üzə çıxır. Onlar lazım gələndə "müstəqil müşahidəçi"
olur, seçkilərin demokratikliyi barədə bəyanatlar verirlər.
Beynəlxalq təşkilatların "keyfiyyət
nişanı"
Belə ölkələrdə qəbul olunan bir çox seçki qanunları
və seçki məcəlləsi beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən müsbət qiymətini
alır. Xüsusilə Avropa Şurasının ekspertləri bunların beynəlxalq
standartlara (sovet dövründəki keyfiyyət nişanı kimi) cavab verdiyini
qeyd edirlər. Lakin sonradan bu qanun aktlarına edilən düzəlişlər
və əlavələr (Belarusda prezident dekretləri, başqa ölkələrdə MSK
protokolları kimi) isə bu beynəlxalq təşkilatların rəyi olmadan
qəbul olunur. Müşahidələr bu cür əlavə və düzəlişlərin böyük əksəriyyətinin
demokratik prinsiplərə zidd mahiyyətdə olduğunu göstərir. Seçkilərin
taleyini isə əslində bu əlavələr, dəyişikliklər və protokollar həll
edir. Nəticədə seçki qanunvericiliyi demokratikləşdikcə (hər yerdə
belə deyil), seçki saxtakarlıqları daha geniş vüsət alır.
Seçkilərdə müstəqil beynəlxalq müşahidəçilərin rəyi
xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Artıq çox illik təcrübə göstərir ki,
Qərbi Avropa müşahidəçiləri bizim ölkələrdə keçirilən seçkilərdə
yol verilən saxtakarlıqları onlara yad olduğu üçün görmür və dərk
edə bilmirlər (Şübhəsiz bunu bu cür seçkilərdə dəfələrlə iştirak
etmiş təcrübəli müşahidəçilərə şamil etmək olmaz). Hakimiyyət tərəfindən
dəvət edilən, xüsusilə MDB dövlətlərindən gələn müşahidəçilər isə
seçkilərə "1 may nümayişində məcburi iştirak kimi" iştirak
barədə qeydiyyatdan keçməyə, sonra isə yeyib-içməyə gəlirlər. Onların
standart rəyləri həmişə ciblərində hazırdır: "Seçkilər ədalətli
və demokratik keçirilib".
Bir çox ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, seçkilər
vaxtı QHT-lərin müşahidəsi daha səmərəli və effektli olur. Çox vaxt
siyasi məqsəd güdməyən bu kampaniyalar seçkiləri daha dərindən müşahidə
və təhlil etmək imkanı verir. 2000-ci ildə Qırğızıstanda keçirilən
parlament seçkiləri vaxtı "Vətəndaş cəmiyyəti və demokratiya
uğrunda" QHT koalisiyasının apardığı müşahidələri, 2001-ci
ildə Belarusda prezident seçkiiərini müşahidə edən "Müstəqii
müşahidə" Vətəndaş Təşəbbüsü kampaniyasını və başqalarını uğurlu
adlandırmaq olar. Elə "inam" Plüralizm Mərkəzi digər yerli
QHT-lərlə birlikdə 2000-ci il parlament seçkiləri vaxtı 35 beynəlxalq
müşahidəçinin iştirakı ilə keçirdiyi müşahidədə 500-dən artıq 32
növ saxtakarlıq aşkar etmişdi.
Mövcud siyasi hakimiyyətlər müstəqil müşahidənin mahiyyətini
yaxşı anlayırlar. Müstəqil müşahidəçilərin rəyi çox vaxt seçkilərdə
iştirak edən və məğlub olan (qanuni, qanunsuz) siyasi partiyaların
bəyanatından daha effektli olur. Odur ki, bir çox ölkələrdə QHT-lər
seçkilərin müşahidəsinə buraxılmır və yaxud ayrı-seçkilik əsasında
hakimiyyətə yaxınlığı ilə seçilən QHT-in iştirakına icazə verilir.
Demokratiya, yalnız demokratiya
Sonda hamılıqla qəbul edilən fikri bir daha təkrarlamaq
istəyirəm. Ölkəmizin inkişafı demokratiyanın formalaşmasından asılıdır,
vətəndaşlarımızın rifahı bazar iqtisadiyyatının qurulması və güclənməsi
sayəsində mümkündür. Bütün bunlara isə demokratik seçkilərsiz çatmaq
mümkün deyil.
Avropa yenı əsrin başlanğıcında avtoritar rejimlərdən
xilas olmaq əzmindədir. Sivil dünya daha avtokratlar deyil, demokratik
texnokratlar tərəfindən idarə olunur. Demokratiyanın bərqərar olması
həm də bizim təhlükəsizliyimizin qarantıdır. Çünki demokratik dövlətlər
bir-birlərilə müharibə etmirlər. ikinci Dünya Müharibəsini demokratik
Britaniya və ya demokratik Fransa yox, faşist Almaniyası və kommunist
Rusiyası başlamışdı. Nəticələri hələ uzun illər Avropanı rahat buraxmayacaq
Balkan müharibəsini də demokratlar başlamamışdı.
Avropanın nüfuzlu demokrat liderləri əməkdaşlıq edəcəkləri
qüvvələri bir daha saf-çürük etməlidirlər. Yeni müstəqil dövlətlərin
çoxunda belə demokratik güc mərkəzləri var və onlar yaxşı tanınırlar.
Sadəcə, bu gücləri görmək və dəstəkləmək lazımdır. Avtokrat liderlər
demokratik seçkilər keçirə bilməzlər. Bu, sadəcə olaraq, tək rejimin
mahiyyətindən deyil, həm də həmin liderlərin öz təbiətlərindən irəli
gəlir. Avtokratlardan öyrəniləsi bəlkə də bircə şey varsa, o da
onların bir-birlərinə vaxtında və səmərəli yardım edə bilmələridir.
Demokratların da belə həmrəylik nümayiş etdirmələrinin vaxtı artıq
çoxdan çatmışdır.
|
