FƏXRİ ŞURA:

Mustafa Cəmiloğlu
(Ukrayna)

İrfan Çiftçi
(Turkey)

Eric Chenoweth
(USA)

Miljenko Dereta
(Serbia)

Ivlian Haindrava
(Georgia)

Irena Lasota
(USA)

Stojan Obradovic
(Croatia)

Ramiz Rövşən
(Azərbaycan)

Tadeusz Swietochowski
(USA)

Petruska Sustrova
(Czech Republic)

Jersy Targalsky
(Poland)

İLAYRICI

Elxan Şahinoğlu, siyasi icmalçı

2005-ci ilə ümidlə daxil olmuşduq. Fəlakətli prezident seçkisindən sonra yaranan siyasi durğunluğu 6 noyabr parlament seçkisinin laxladacağını düşünürdük. O biri tərəfdən Gürcüstan, Ukrayna və Qırğızıstanda inqilabi dəyişikliklər baş vermiş, ABŞ prezidenti Corc Buş postsovet məkanında demokratiyaya, azad və ədalətli seçkilərə can atan xalqlara dəstək vəd etmişdi. Bir sözlə, radikal dəyşikliklərə hazırlaşırdıq.

Seckidən öncə hansı xarici diplomat və ya beynəlxalq təşkilatın nümayəndəsi ilə görüşürdümsə, seçkiləri saxtalaşdıracağı halda Azərbaycan hakimiyyətinin ciddi sanksiyalarla üzləşəcəyini qətiyyətlə vurğulayırdı. ABŞ-ın ölkəmizdəki səfiri Rino Harniş, keçmiş prezident Bill Klintonun rəhbəri olduğu «Global Fairness Initiative» təşkilatının proqram direktoru Endrü Evans, «Azadlıq» radiosunun prezidenti Tomas Dayn, Almaniya Bundestaqının deputatı Mixail Linkin söylədiklərini cəmləsək, bunlar alınar: «Saxtalaşdırma sabitlik deyil, yalandır», «Qərb saxtalaşdırmaya göz yummayacaq», «Azərbaycan hökuməti demokratiya sınağı qarşısındadır» və s.

ABŞ Milli Demokratiya İnstitutunun rəhbəri, keçmiş dövlət katibi Madlen Olbraytın Azərbaycana səfəri Vaşinqtonun bizim seçkilərə diqqətinin təcəssümü idi. Olbrayt dövlət başçısı İlham Əliyev də daxil bütün tərəflərlə görüşərək geniş fikir mübadiləsi apardı. Onun rəsmi Vaşinqtona Azərbaycandakı siyasi qüvvələr haqqında geniş hesabat hazırladığı gələn xəbərlər arasında idi. Elə ilk mənfi siqnal bu səfərlə bağlı oldu. Madlen Olbrayt dar çərçivədəki söhbətlərin birində yerli müxalifətin kifayət qədər resursu olmadığını, Gürcüstan və Ukraynadakı proseslərin təkrarlanmasının çətinliyinə eyham vurmuşdu. Buna baxmayaraq, Azərbaycanın müxalif siyasi dairələri daha çox ABŞ rəsmilərinin və səfir Rino Harnişin açıqlamalarına ümidli idilər. Səfirin bölgələri ziyarəti də maraqla qarşılanmışdı. Harniş şimaldan cənuba, qərbdən şərqə gəzərək yerlərdə müxalifət nümayəndələriylə qapalı fikir mübadiləsi aparmışdı. İş o yerə çatmışdı ki, iqtidar mənsubları Rino Harnişi sərt tənqid hədəfinə tutmuşdular.

«Biz tiraniyaya qarşı mübarizə aparanlarla bir yerdəyik(mi?)»

Bu ifadəni Azərbaycana ziyarətindən öncə ABŞ dövlət katibinin qlobal məsələlər üzrə köməkçisi Pola Dobrianski demişdi. O Dobrianski ki, Ağ ev sahibi Corc Buşun elan etdiyi demokratiya siyasətinin əsas aparıcı fiqurlarından sayılır(dı). Hələ 2004-cü ildə «Sizləri unutmuruq, biz Sizə əziyyət verənləri bağışlamayacağıq» deyən Dobrianski Dövlət Departamentinin hesabatlarına işarə edərək söyləyirdi: «Hesabatlarımız diktatorlara və korrupsiyaya uğramış məmurlara xəbərdarlıq olmalıdır, biz belələrini izləyirik. Onların hərəkətləri nəticəsiz qalmayacaq. Məqsədimiz dünyada öz xalqları qarşısında məsuliyyət daşıyan hökumətlərin varlığına nail olmaqdır. Demokratik ölkələr xalqlarına hörmət etdiklərindən azadlığın genişləndirilməsi sülhə gətirəcək».

Bakıda da eynən bu cür demokratik ovqatla danışan Dobrianski qeydlərini edib Vaşinqtona qayıtdı. Ardınca ABŞ dövlət katibinin Avropa və Avrasiya məsələləri üzrə müavini Deniel Frid gəldi. ABŞ rəsmisi mətbuat konfransında Azərbaycanda demokratik inkişafa dəstək sürdürdüklərini bildirərək «ABŞ neftə görə demokratiyanı qurban verməyəcək, hər vəclə azad və demokratik seçkiləri müdafiə edəcəyik» söyləmişdi.

Bu növ açıqlamalar azad və ədalətli seçki arzusunda olan vətəndaşları və siyasi qrupları xeyli rahatlatmışdı. Ancaq bunların fonunda ABŞ-ın siyasəti ilə bağlı müəyyən həyəcanlı işarətlər də gəlməkdəydi. Məsələn, seçkiqabağı ərəfədə Kaliforniya ştatından seçilən iki konqresmen Azərbaycana təşrif buyurdu. Həmin iki konqresmen mətbuat konfransında Azərbaycanda seçki öncəsi durumdan razı qaldıqlarını söylədilər. Konqresmenlərin açıqlamasından: «Azərbaycanda müxalifət nümayəndələri televiziyalarda pulsuz efir vaxtından istifadə edərək çıxışlar edirlər. Belə bir durum heç ABŞ-da yoxdur. «Exit-poll»a isə inamımız yoxdur (?!). ABŞ-da prezident seçkisində «exit-poll» özünü doğrultmadı». Azərbaycan hakimiyyətinin ünvanına bu böyüklükdə tərif bir yana, Rino Harnişin «exit-poll»un tətbiqi üçün çarpışması fonunda onun həmyerliləri bu mexanizmə şübhə ilə yanaşırdılar. Nədən seçkiyə az qalmış məhz belə düşüncəli konqresmenlər Bakıya gəlmişdilər? Axı Konqresdə demokratiya və insan haqları uğrunda əsl savaş verən konqresmenlərin də Azərbaycana ziyarətini təşkil etmək mümkün idi.

Şübhəli məqamlardan biri də Rino Harnişin daha öncə adını çəkdiyimiz «Global Fairness Initiative» təşkilatının Bakıda düzənlədiyi konfransa qatılmaması idi. Təşkilatın proqram direktoru Endrü Evansdan bunun səbəbini öyrənməyə çalışdım. O da təəccübünü gizlətməmişdi: «Səfirə dəvəti hələ yay aylarında vermişdim. Tədbirə bir gün qalmış özü ilə söhbət etdim. Son məqamda dedi ki, qonaqları olduğundan toplantıya qatıla bilməyəcək». Maraqlıdır, Evans məhz həmin qonaqların konfransda iştirak etdiklərini vurğuladı.

Yeri gəlmişkən, həmin konfransa Azərbaycan rəsmilərinin də bir çoxu qatılmamışdı. Konfrans təşkilatçıları hətta toplantını giriş sözü ilə dövlət başçısının acmasını arzulayırmışlar. Nədən rəsmilərimiz və ABŞ səfiri toplantıya təşrif buyurmadılar? Məsələ bundadır ki, eyni təşkilat Ukraynada prezident seçkisindən öncə Bakıdakına oxşar konfrans təşkil edibmiş. Həmin tədbirə qatılmış müxalifət lideri Viktor Yuşşenko prezident seçildikdən sonra bəzi dairələr inqilabi proseslərdə konfransın da rolunu vurğulamışdılar. Demək, ehtiyatlanmaq üçün «əsas» varmış.

Azərbaycan dövlət başçısı İlham Əliyev ABŞ-ı çətin seçim qarşısında qoymamaq üçün demokratik görüntü yaratmalıydı. Bu məqsədlə iqtidar texnoloqları 21 may və 25 oktyabr sərəncamlarını icad etdilər. Birinci sərəncamda qeyri-adi heç nə olmasa da (sənəddəki maddələrin böyük əksəriyyəti qanunlarda bu və ya digər şəkildə əksini tapıb – E.Ş.), sənəd Qərbin, ilk növbədə Vaşinqtonun alqışını qazandı. İlham Əliyev bu sırada «exit-poll»a yaşıl işıq yandırdı. O, ABŞ hökumətinin maliyyələşdirməyi planlaşdırdığı «exit-poll»a razılıq verdi. Sonrakı hadisələr ümid bəslənilən ABŞ «exit-poll»unun «necə» işləyəcəyini ortaya qoyacaqdı. Bu haqda bir qədər sonra.

Vaşinqton 25 oktyabr sərəncamını da yüksək qiymətləndirdi. Halbuki tənqidi mövqedən çıxış edən Avropa Şurası Parlament Assambleyasının (AŞ PA) Azərbaycan üzrə həmməruzəciləri Andreas Qross və Andres Herkel sərəncamı gecikmiş sayırdılar. Həqiqətən barmaqların boyanmasına və xaricdən maliyyələşdirilən qeyri-hökumət təşkilatlarının müşahidə aparmasına yaşıl işıq yandıran sərəncamın seçkiyə 10 gün qalmış imzalaması real duruma az təsir edirdi. Hökumət təcili ultrabənövşəyi lampalar axtarmağa başladı, bir çox QHT isə müşahidə prosesinə yetişmirdi. Çünki onların qısa müddətdə xeyli sənəd toplamağa, müşahidəçilərini təlimatlandırmağa və ən nəhayət, maliyyə məsələlərini həll etməyə vaxtları çatmırdı. Dünyanın ən tanınan təsisatlarından olan ABŞ-ın Milli Demokratiya İnstitutu da prosesdən kənarda qaldı. Rəsmi Bakı İnstituta dəvəti seçkiyə 10 gün qalmış göndərdi. MDİ isə seçki monitorinqinə ən azı iki ay öncə başlayan qurumdur. Hakimiyyət texnoloqlarının ikinci sərəncamı seçkiyə məhz cəmi bir neçə gün qalmış ortaya çıxarmaları elə bu amillərlə bağlı idi.

Hakimiyyət texnoloqları Rəsul Quliyevin geri qayıdışı ətrafında da maraqlı kombinasiya qurdular. Çoxdan güdülən və müxalifətə maliyyə dəstəyində şübhəli bilinən nazirlər neytrallaşdırıldı. Rəsul Quliyev müxalifətə ikiqat zərbə vurdu. İlham Əliyev iqtidar içində təmizləmə əməliyyatına baş vurmaqla, korrupsiyalaşmış nazirlərdən bir neçəsini qurban verməklə reytinqə işlədi. Bunun qarşılığında keçmiş eks-spiker həbsdən çəkinməyərək geri qayıtsaydı, ölkədə siyasi hərarəti qaldırar, müxalifətin müqavimət gücünü artırardı. Doğrudur, çox güman ki, ADP sədri həbs olunacaqdı, ancaq elə bu amilin özü də müxalifətin işinə yarayardı. İnsanlar əzabkeşləri sevərlər.
Beləcə getdik seçkilərə.

Seçkilərə haram qatıldı

6 noyabrda son ümidlər də puça çıxdı. Güman edilirdi ki, barmaqların boyanması+beynəlxalq müşahidəçilərin bolluğu+«exit-poll» parlament seçkilərindəki saxtakarlığın miqyasını minimuma endirəcək. O da ehtimal edilirdi ki, hakimiyyət əvvəlki seçkilərdən fərqli olaraq dünyanın gözü qarşısında saxtakarlığa getməyəcək. Nələrin şahidi olduq: yenə seçicilər adlarını siyahılarda tapa bilmirdilər, yerli müşahidəçilər məntəqələrdən qovulurdular, bəzi hallarda isə zorakılığa məruz qalırdılar, polisin müdaxilələri qeydə alınırdı, protokollar sifariş əsasında doldurulurdu, həbsxana və hərbi hissələr kütləvi surətdə iqtidar namizədinin xeyrinə səs verirdilər.
«Exit-poll» da işləmədi. Bu üsulun yaradıcılarından olan amerikalı Uorren Mitovskinin keçirdiyi «exit-poll»a əvvəlcədən inam yox idi. Çünki bu şəxs «exit-poll» üçün maliyyəni kimdən aldığını gizlədirdi, İsveçrənin «Renesans» adlı şirkətin adını çəkirdi. Anlaşılmırdı ki, uzaq İsveçrə şirkətinin Azərbaycanda «exit-poll» keçirməsində nə marağı var? Digər tərəfdən belə bir şirkətin varlığı şübhə doğrurdu. İsveçrədəki jurnalist həmkarlarım «Renesans» şirkəti haqqında bilgi əldə edə bilmədilər. Aydın idi ki, maliyyə İsveçrədən gəlsəydi belə ilk mənbəni Azərbaycanda axtarmaq lazım idi. Sponsorlar izi azdırmaq üçün Avropa ölkələrindən birini seçmişdilər. «Pulu kim ödəyirsə, musiqini də o sifariş verir» - məşhur aforizmdir.

ABŞ hökumətinin maliyyələşdirdiyi «PA Consultinq Group» təşkilatının keçirdiyi «exit-poll»a bağlı da xeyli suallar yarandı. Şirkət seçki günü nəticələri gec açıqladı (dünya təcrübəsində görünməmiş hal idi ki, «exit-poll»un nəticələri hətta rəsmi nəticələrdən də sonra açıqlanır – E.Ş. ), rəqəmləri tez-tez dəyişdirdi, sorğuçularının seçimi və davranışları xeyli şübhə doğurdu. Buna rəğmən, «PA Consultinq Group» bəzi dairələrdə MSK-dan fərqli rəqəmlər ortaya qoydu. Hələ seçkidən öncə, ABŞ dövlət katibinin müavini Deniel Frid və səfir Rino Harniş «PA Consultinq Group» təşkilatının «exit-poll»unun nəticələri ilə hesablaşacaqlarını vurğulamışdılar. Hesablaşmadılar. Spiker Murtuz Ələsgərov «exit-poll»un nəticələrinə görə rəqibindən xeyli geri qalarkən rahatca parlamentdə əyləşdi və Vaşinqton buna etiraz etmədi. Əksinə, ABŞ səfirliyi açıqlamada bulunaraq Konstitusiya Məhkəməsinin qərarını alqışladı. Həmin qərarda isə «exit-poll»a üst-üstə düşməyən xeyli dairə təsdiqləndi. Azərbaycan hakimiyyətinin güzəşti yalnız bundan ibarət oldu ki, Murtuz Ələsgərovu spiker postuna təyin etməyərək statusunu azaltdı. Rino Harniş seçki sonrası müsahibəsində Əli Kərimli kimi müxalifət liderinin millət vəkili olmasından məmnunluğuna işarə edərkən, AXCP sədrinin qələbəsi əlindən alındı. Harniş bunun da üstündən keçdi.

İlham Əliyev parlament seçkiləri ilə bağlı güclü beynəlxalq təzyiqlə üzləşmədi. Başda ABŞ olmaqla Avropa qurumları təxminən belə dedilər: «Seçkilərdə saxtakarlıq halları müşahidə olunsa da, Azərbaycan hökuməti ilə əməkdaşlıq davam edəcək». İlham Əliyev seçkidən sonra ABŞ və Avropadan qonaqlarını qəbul etməyə başladı. Bu, «Azərbaycan hökumətinə qarşı sanksiya tətbiq edin» deyənlərin istəklərini puça çıxardı. Vaşinqton seçkidən sonra ilk olaraq Ağ ev administrasiyasının keçmiş rəhbəri Con Sununu Bakıya göndərdi. Yaxınlarda bunun ardı da gələcək. Yerdə qalır, İlham Əliyevi Vaşinqiona dəvət etmək. Bu isə bir qədər çətin qərardır. Çünki Buş demokratiyadan çox danışan Konqres və ictimai təşkilatları da asanlıqla qulaqardına vura bilməz. İlham Əliyevi Gürcüstan və Ukrayna prezidentlərinin qarşılığında Ağ evə ayaq basa bilməməsindən qıcıqlansa da, Vaşinqtona səfərsiz də keçinə bilər. Təki Vaşinqton onun Azərbaycandakı idarəçiliyinə əngəl yaratmasın. Onsuz da İlham Əliyev Vaşinqtonun digər bütün istəklərini gercəkləşdirir. ABŞ hərbi təyyarələri Bakının hava limanından istifadə edirlər, əsgərlərimiz İraq və Əfqanıstana göndərilib, şimal və cənub bölgələrimizdə Pentaqona aid radarlar quraşdırılıb.

İlham Əliyev narıncı inqilab dalğasını Azərbaycan sərhəddində saxladığına, o cümlədən ABŞ-la Avropa Birliyinin gözlənilən təzyiqi ilə üzləşmədiyinə, əksinə onların dillərindən «irəliyə doğru atılmış addımdır» kəlməsini eşitdiyinə görə məmnundur. Ancaq bu «qələbə»nin gələcəkdə Azərbaycana necəyə başa gələcəyi özü böyük sualdır. Saxtakarlığın ört-basdır edilməsi, hüquqi don geyindirilməsi hardasa çat verməlidir. Dünya təcrübəsi də bundan xəbər verir. Azərbaycanda bugünkü müxalifəti əvəz edə biləcək qüvvə pusqudadır. Onlara seçmək və seçilmək kimi anlayışlar yaddır. Hələ ki, belələri yalnız ideologiya ilə silahlanıblar.

Bizim yolumuz nədir?

Hər bir ölkənin öz yolu oldu. Gürcüstan, Ukrayna və Qırğızıstandakı saxtakarlıqlar işə yaramadı. Müxtəlif adları olan xalq inqilabları seçkilərin gercək qaliblərini müəyyənləşdirdi. Dəyşikliyin bir də Moldova variantı var idi – yuxarılar seçkilərin demokratik keçirilməsinə mane olmadılar. Bizim seçki sonrakı modelimizə isə ad tapılmayıb. Şərti ad: Azərbaycan yolu(?!). Deyəsən bu çox məşəqqətli yol olacaq.