FƏXRİ ŞURA:

Mustafa Cəmiloğlu
(Ukrayna)

İrfan Çiftçi
(Turkey)

Eric Chenoweth
(USA)

Miljenko Dereta
(Serbia)

Ivlian Haindrava
(Georgia)

Irena Lasota
(USA)

Stojan Obradovic
(Croatia)

Ramiz Rövşən
(Azərbaycan)

Tadeusz Swietochowski
(USA)

Petruska Sustrova
(Czech Republic)

Jersy Targalsky
(Poland)

KONTRAST

Rasim Musabəyov, politoloq

Ərəb və Afrika mənşəli gənclərin Fransa şəhərlərini lərzəyə gətirən kütləvi çıxışları ötən payızın başlıca hadisəsinə çevrildi. On minlərlə maşın, məktəb, hətta polis məntəqəsi yanıb külə döndü. Hakimiyyət orqanları qiyam dalğasını söndürüb vəziyyəti nəzarətə almağa müvəffəq olsalar da, baş verənlər həm Fransada, həm də bütün dünyada bir çox suallar doğurub. Keçən əsrin 60-70-ci illərində baş verən gənclər qiyamlarımı təkrar olunur? Yoxsa bu, cəmiyyətin binəsib təbəqələrinin püskürdüyü etirazların bir ifadəsidir və bunun əsasında sosial narazılıqlar durur? Bəlkə elə, Hantinqtonun qabaqcadan xəbərdarlıq etdiyi kimi, sivilizasiyaların toqquşmasını müşahidə edirik?

Bütün bu suallara bu qədər uzaq bir məsafədən cavab vermək çox çətindir. Xarici siyasətçilər, jurnalistlər və analitiklərin dediklərinə əsaslanmaq da müşkül məsələdir, çünki siyasi və ideoloji tərəfkeşlik səbəbindəın onların fikirlərində həddən artıq uyğunsuzluq müşahidə olunur.

Belə ki, fransız kommunistləri və sosialistlər lap əvvəldən qiyamçıların tərəfini saxlayırlar. Solçuların fikrincə, iğtişaşların başlıca səbəbi sağçı hökumətin mühacirlərin sosial problemlərini həll etmək istəməməsidir və problemin yeganə həll variantı danışıqlara getməkdir. Dominik de Vilpen hökuməti əvvəlcə bu yolu tutmaq qərarına gəldi. Noyabrın əvvəlində baş nazir Vilpen və daxili işlər naziri Sarkozi müsəlman icmasının nümayəndələri ilə bir sıra görüşlər keçirdilər. Ancaq bu görüşlər yoxsul şəhərətrafı yaşayış məntəqələrinin gənclərini cilovlaya bilmədi. Əksinə, hökumətin güc tətbiqinə hazır olmadığını və danışıqlara meylləndiyini görən radikallar bütün polis qüvvələrinin öz yaşayış ərazilərindən çıxarılmasını tələb etdilər. Siyasi baxımdan bu, bir növ müsəlman «muxtariyyət»inin” leqallaşdırılması demək idi. Bu tələbin qəbulu mümkünsüz olduğundan «Zorakılığa - yox, dialoqa - hə”» şüarıyla keçən 80 minlik küçə nümayişinə baxmayaraq, danışıqlardan imtina və sərt tədbirlərə əl atmaq qərarına gəlindi.

Fransız millətçiləri belə hesab edirlər ki, mühacirlərin problemini yalnız onların həyatını ağırlaşdırmaq, etnik çərçivələrdən çıxarmaqla çözmək olar: istənilən çıxış yerindəcə boğulmalı, iğtişaş iştirakçıları ölkədən çıxarılmalı, işsizliyə görə müavinətlər dayandırılmalı və mühacirlər işləməyə vadar edilməlidir. Milli Cəbhə Partiyasının lideri Jan-Mari Le Pen fövqəladə vəziyyət tətbiqini, iğtişaş zamanı saxlanılanların Fransadan deportasiyasını tələb etdi. Millətçi damğasından çəkinməyərək bütün sağçı partiyalar da problemin bu yolla həllinin üstündə dayandılar. Hökumət dairələrində bu metodu eyni zamanda hakim partiyanın da lideri olan daxili işlər naziri Nikolya Sarkozi dəstəkləyirdi. İğtişaşlar həqiqətən də yalnız bir sıra şəhər və rayonlarda fövqəladə vəziyyət tətbiqindən, saxlanılanların və mühakimə edilənlərin deportasiyasına başlanıldıqdan sonra səngidi.

Fransa və eləcə də bütün Avropa solçuları bu etiraz çıxışlarının arxasında sosial səbəblərin durduğunu iddia etsələr də, sağçılar üçün bu, sivilizasiya problemidir. Bəziləri müsəlman gənclərinin çıxışlarını hətta barbarların maarifçi Avropaya hucumları ilə müqayisə etməyə başladı. Fransadakı iğtişaşları 11 sentyabr terroruna bənzər bir «kəşfiyyat döyüş»ü” kimi təsnif edən tanınmış rus geopolitiki Vadim Sımburski də bu fikirlə qismən razılaşır. O, diqqəti fransız hökumətinin hadisələrin bu cür gedişatına hazır olmadığına cəlb edir. Qərbə təzyiq göstərmək istəyənlərin bu hadisədən nəticə çıxardıqları (qəfil və cəld hərəkət etmək baxımından) istisna olunmur.

Beynəlxalq birlik Fransada baş verənləri çox diqqətlə izləyirdi. İlkin reaksiya müəyyən qədər bədxah məzmun daşıyırdı. Hamıya (İraqa müdaxiləyə görə amerikalılardan tutmuş Çeçenistanı qanlı yolla susduran ruslara qədər) dərs keçməyə və hamını tənqid etməyə öyrəncəli Fransanın özü çətin vəziyyətə düşmüşdü və repressiv tədbirlərə əl atmaq məcburiyyətində qalmışdı. Amma Avropada və dünyada çoxları istər-istəməz həm Fransadakı qiyamlar, həm də bundan əvvəl Hollandiya və Böyük Britaniyada baş verən hadisələrin səbəb və nəticələri barədə düşünür. Xatırladım ki, Amsterdamda bir kinorejissor müsəlmanların hissiyatını təhqir edən səhnələrə malik film çəkdiyinə görə qətlə yetirilmişdi. Londonda isə metro qatarı və avtobus partladılmışdı. Özü də onlarla insanın tələf olduğu bu terror aktlarını hansısa gəlmə şəxs deyil, artıq bu ölkədə oturuşmuş müsəlman mühacirlərin və onların övladları arasından çıxan ölkə vətəndaşları törətmişdilər.

Qərbdə sonuncuların sayı durmadan artır. Müsəlmanlar Fransada ölkə əhalisinin 8-10, Hollandiyada 5-7, İspaniya və Böyük Britaniyada isə 3 faizini təşkil edirlər. Hazırda Avropa Birliyi (AB) hüdudlarında 17 milyondan çox müsəlman yaşayır ki, bunların da böyük bir hissəsi müsəlman mühacirlərin ikinci və hətta üçüncü nəslinin nümayəndələridir. Onların böyük bir qismi Avropada doğulub-böyüyən, amma cəmiyyətdə öz yerini tapa bilməyən insanlardır. Belələri radikal müsəlman ideyalarına üz tutmaqla özlərini tapmağa çalışırlar. Partlayıcı qurğuları hərəkətə gətirən və yaxud avtomobillərə od vuran cavan uşaqlar bir qayda olaraq özlərini britaniyalı və ya fransız hesab etmirlər. Bunlar əsasən Asiyadan və yaxud Afrikanın şimalından çıxan və yaşadıqları cəmiyyətdən ilbəil getdikcə daha çox uzaqlaşan insanlardır. Fransa ərəbləri çoxdan sinaqoqa, yəhudi məktəblərinə, halal kəsilməmiş ət və ya buna bənzər şeylər satan mağazalara qarşı öz «sakit intifada»”larını aparırlar. İndi isə onlar Fransanın hakimiyyət orqanlarına açıq meydan oxumaq üçün özlərində güc hiss ediblər.

Məntiqsiz görünsə də, mühacirlərin ikinci və üçüncü nəsilləri inteqrasiya olunmur, öz valideylərinə sığınacaq vermiş ölkələrin çəmiyyətləri ilə mübarizə yolunu seçirlər. Sosioloqlar və psixoloqlar bunu bir neçə səbəblə izah edirlər. Afrikalı mühacirlər «köhnə» qitə”yə köçərkən Avropa ölçülərinə görə ən ağır yaşayış şərtlərilə razılaşırlar, çünki bu şərtlər hər halda öz ölkələrindəkindən xeyli yaxşıdır. Ancaq artıq ikinci nəsildə bu cazibədarlıq aradan çıxır və əgər üstəlik sosial nərdivanla irəliləmək hissi də mövcud deyilsə, onlarda narazılıq artmağa başlayır. Valideynləri üçün nailiyyət hesab edilən şey övladlar üçün göz açıb gördükləri adilikdir, heç cür irəliləyişsə yoxdur və heç kim bunun qeydinə qalmır. Halbuki hər bir nəsil öz yüksəlişinə ehtiyac duyur. Nəticədə mühacirlər mühitində narazılıq, üstəlik, öz marginallıqları ilə bağlı diskomfort hissləri də çoxalıb artır. Mədəni baxımdan artıq onlar ərəb və afrikalı, sözün əsl mənasında Əlcəzairin və yaxud qara Afrikanın kənd sakinlər deyillər, ancaq hələ tam fransız, tam avropalı da ola bilməyibılər. Onlar sabit baxışları və əxlaq dəyərləri olmayan aralıq, marginal təbəqə təşkil edirlər. Buna görə də çox asanca siyasi və ya kriminal manipulyasiya obyektinə çevrilirlər.

İğtişaşlara gətirib çıxaran faktorların sxematik zənciri təqribən belədir. Birinci yerdə ümumi narazılıq durur və özü də bu narazılıq heç də həmişə hökmən işsizliklə, yaxud yoxsulluqla bağlı deyil. Bu həmçinin ilkin mədəni identikliyin ağrılı şəkildə pozulması səbəbilə meydana çıxır. Avropaya gələn mühacirlərin həyat haqda təsəvvürləri buradakı həyat tərzilə o qədər yaxşı uzlaşmır. Onların ənənəvi mədəni dayaqları yeni mühitdə incəlib zəifləməyə, hissləri isə qıcqırmağa başlayır, buna reaksiya kimi artıq bərpa edilməsi mümkün olmayanın bərpası naminə edilən fundamentalist cəhdlər meydana çıxır. Hələ buna ümumdünya fonunu da əlavə etmək lazımdır – inkişaf etməkdə olan dünyanın hər yerində müəyyən mənada eyni şeylər baş verir: inkişaf ənənəvi mədəni identikliyi dağıdır. Daxili gərginlik, bununla birlikdə izaholunmaz narazılıq hissləri artır və özünə çıxış yolu axtarır. Düşmən axtarışına başlanılır: «imperalistlər»”, «qlobalistlər»”, «Amerika”», «ağlar»” – bu kimi yarlıqların hamısı işə düşür. Bu cür qeyri-sabit, dayaq nöqtəsi olmayan kütləni hərəkətə gətirmək çox asandır və yeni islam «cihad»ı”nın ideoloqları və təşkilatçıları da bundan uğurla yararlanırlar.

SSRİ-nin və kommunist totalitarizminin dağılmasından öncəki Qərb-Şərq qaşıdurmasını indi Şimal (daha dəqiqi, elə həmin Qərb) - Cənub qarşıdurmasının əvəz etdiyi artıq çox az şübhə doğurur. Bu günkü Cənub Qərb hərbi maşınına qarşı nə çıxara, modern silahların və müasir döyüş üsullarının tam üstünlüyünə qarşı nə edə bilər? Sanki heç nə. İslam radikalları əvvəlki toqquşmaların (Livan, Somali, İraq, Əfqanıstan) təcrübəsindən bu nəticəni çıxarıblar ki, onlar ənənəvi hərbi toqquşmalarda Qərbin texniki üstünlüyünə duruş gətirmək iqtidarında deyillər. Lakin onlar bunu da müəyyən ediblər ki, Qərbin nəyəsə dərhal birgə, güclü reaksiya işləyib hazırlaması demokratik prosedurlar ucbatından çox ləng həyata keçirilir. Avropa və Amerika ictimai rəyi maddi itkilərərlə nisbətən asan barışır, amma insan, xüsusilə də dinc əhali arasında insan itkisinə qarşı son dərəcə həssasdır. Bundan əlavə, yüksək səviyyəli mütəşəkkil sivilizasiyalara öz fəaliyyətlərini fasiləsiz davam etdirə bilmələri üçün mürəkkəb infrastruktur lazımdır. Beləliklə də, qəfil hücumlar üçün onların müəyyən zəif yerləri mövcuddur. Hərbi güc baxımından zəif tərəfin daha güclü tərəflə toqquşmasında həmişə olduğu kimi bu dəfə də partizan müharibəsinə üstünlük verilib. Keçmiş dövrlərdən fərqli olaraq qloballaşan dünya şərtləri partizan mübarizəsinə hücum xarakteri verməyə və onu düşmən ərazisinə keçirməyə imkan yaradır. Bəzi əlamətlərə görə beynəlxalq terrorizm və onun arxasında dayanan qüvvələr Avropadakı terror əməliyyatlarını iri şəhərlərdəki islam gettolarında yaşayan gənclərin kütləvi çıxışları ilə zənginləşdirmək qərarına gəliblər.

Əgər belədirsə, onda Qərbi ciddi sınaqlar gözləyir, belə ki, müşahidə edlən qiyamlar və terror aktları daha irimiqyaslı hücümlar üçün yalnız prelüdiya ola bilər. Qərbin müsəlman vətəndaşları onun özünə qarşı mübarizəyə cəlb edilsə, terrorçuların bazalarının dağıdılmasının, onları dəstəkləyən rejimlərin devrilməsinin, sərhəd və nəqliyyat vasitələrində ciddi nəzarət tədbirlərinin tətbiq edilməsinin səmərəsi çox az olacaq. Bu zaman Qərb ya mühacirlərin qeyri-loyal kimi görünən nəsillərini kütləvi şəkildə sürgün etmək və beləliklə də, özü elan etdiyi insan huquqlarına qarşı etinasızlıq göstərmək, ya da yeni müsəlman vətəndaşlarının həqiqi inteqrasiyasına çalışmaq seçimi qarşısında qalacaq.

Mühacirlərin inteqrasiya olunmasında iki müxtəlif strateji yanaşma üsülü mövcuddur: bu ya çoxmədəniyyətlilik prinsipi, ya da əritmə qazanı prinsipi əsasında həyata keçirilə bilər. Birinci prinsip etnik, dil və din qruplarının özəlliklərini qoruyub saxlamasını, başqaları ilə yanaşı yaşamağı, amma ona qarışmamağı nəzərdə tutur. Bu zaman onların məktəbləri, klubları, telekanalları, qəzetləri müxtəlif ola bilər. ABŞ-da tətbiq edilən ikinci prinsip bəzi parametrlərə – dil, mədəniyyət, təhsil parametrlərinə görə hamının eyniləşdirilməsini tələb edir. Lakin Amerika metodu müəyyən həddə qədər işləyir: əgər mühacirlərin axını həddən artıq böyükdürsə, yeni gələnlərin hamısını assimilyasiya etmək mümkün olmur. Hazırda ABŞ-ın cənub ştatlarına qonşu Meksikadan axıb gələn ispandilli mühacirlərə münasibətdə bu, daha aydın müşahidə edilir.

Ancaq məsələ heç də mühacirlərin yalnız sayca çoxluğunda deyil. Əritmə qazanı industrial cəmiyyətin ideyasıdır. Belə cəmiyyətdə dövlət – zavod, sakinlər isə onun fəhlələridir. Zavodda milli mənsubiyyət vacib deyil. Unifikasiya vacibdir. Eyni iş paltarı, eyni kepka, eyni təbəssüm. Bir neçə on il bundan əvvəl ABŞ belə idi. O cümlədən 1980-ci ilin ortalarındakı Sovet İttifaqında da. Xidmət sahələrinə əsaslanan postindustrial cəmiyyətdə isə vəziyyət başqa cürdür. İncəsənətdə, yüksək moda aləmində, kinemotoqrafiyada, ticarətdə və s.-də çoxsaylı azlıqlar mövcuddur. Etnik mətbəx, etnik musiqi və s. və il. bütün dünyada maraqla qarşılanır. Yeri gəlmişkən, azlıqlar əvvəllər də mövcud olub. Amma industrial cəmiyyət onlar üçün o qədər də rahat deyildi. Postindustrial dünya isə hər şeyi dəyişdi. O, azlıqlar üçün optimal cəmiyyətdir və buna görə də onlar hər yanı doldurublar. Bu təkcə öz ilkin çoxmillətliliyi səbəbindən çoxmədəniyyətlilik prinisipi seçən Avropada deyil, qloballaşıan dünyanın qalan bütün yerlərində də belədir.

Belə obyektiv prosesi, yəni industrial vəziyyətdən postindustrial vəziyyətə tədricən keçid prosesini, dünyanın qloballaşmasını durdurmaq və yaxud dəyişdirmək mümkün deyil. Buna görə də elə bir optilmal siyasət işləyib hazırlamaq lazımdır ki, insan və vətəndaş huquqları, – hətta axırıncılar başqa rəngdə, başqa geyimdə və baş örtüyündə olsalar, başqa dinə tapınsalar belə, – dövlət və ictimai təhlükəsizlik naminə qurban verilməsin.

Hələlik belə bir siysətin cizgiləri, hətta dumanlı şəkildə olsa belə, nə Fransada, nə də birləşmiş Avropa miqyasında nəzərdən keçirilir. Fransızlara gəldikdə, onlar, çox güman ki, bu məsələyə münasibətlərini iki ildən sonra prezident seçkiləri zamanı müəyyənləşdirəcəklər. Avropa Birliyindən isə bu gün dəqiq bir cavab gözləməyə ehtiyac yoxdur. AB-nin başı onsuz da iqtisadi artım tempinin aşağı düşməsi və yüksək işsizlik səviyyəsi kimi ciddi problemlərlə qarışıqdır. Ötən il üzvlərinin sayının 15-dən 25-ə qalxması nəticəsində bu qurumun qayğıları daha da artıb. Yeni üzvləri Qərbi Avropa səviyyəsinə dartıb qaldırmaq böyük xərc tələb edir. Avropalıların bu gün AB-də işlərin gedişatından məmnun olmadıqları Fransada və Hollandiyada keçirilən referendumlarda açıq şəkildə üzə çıxıb. Onların Avropa Konstitusiyası əleyhinə səs vermələrində Avropa Birliyinin genişlənməsinə, o cümlədən, Türkiyə kimi iri bir müsəlman ölkəsinin bu quruma güman edilən qəbuluna mənfi münasibətləri heç də az rol oynamayıb. Təhlilçilər belə hesab edirlər ki, AB-nin xristian dəyərlərinə əsaslanan bir qurum olduğunu bəyan edən maddənin konstitusiyadan çıxarılması da avropalıların çoxunda ona qarşı mənfi münasibət oyadıb.

AB ölkələrində hazırda təqribən iyirmi milyon müsəlman yaşadığı nəzərə alınarsa, Türkiyənin qəbulu məsələsi ilə birləşmiş Avropada xristianlarla müsəlmanların dinc yanaşı yaşamasını təmin edən səmərəli siyasətin işlənib hazırlanması məsələsi bir-birilə sıx bağlıdır. Bu məsələ Avropa məkanına inteqrasiya olunmağı bir məqsəd kimi bəyan edən və «Avropada Qonşuluq Siyasəti»” (ENP) proqramına qoşulan Azərbaycan üçün də böyük əhəmiyyət kəsb edir. Avropada ksenofobiyanın, islam ölkələrindən təcrid olunma cəhdlərinin qızışması halında nəinki bizim strateji planlarımız zərər çəkə, həm də bizim minlərlə turistimiz, biznesmenimiz, tələbəmiz və müxtəlif elmi və mədəni mübadilə proqramlarında iştirak edən insanımız üçün əlavə çətinliklər yarana bilər. Bu problemin təkcə Qərbin səylərilə aradan qaldırılacağına bel bağlamaq yanlış olardı. Maraqlı olan partnyor islam dövlətlərinin özləri də, onların ziyalı təbəqəsinin müasir düşüncəli və məsuliyyətli nümayəndələri də bu problemin həlli yollarının axtarışına qoşulmalıdırlar. Bizim və övladlarımızın gələcək dünyasının taleyi bu istiqamətdə qəbul edilən qərarlardan asılı olacaq.