 |
| Vahid Qazi |
Hələ 1996-cı il idi. Azərbaycanda keçid dövrü problemləri
mövzusunda tədqiqat aparırdıq. Ağrılı nəticələrə gəlib çıxmışdıq.
Bəlli oldu ki, adamların düşüncə və hərəkətlərinə sovet dövrünün
çalın-çarpaz izləri hakim kəsilib. Sovet dövrü təzəcə bitmişdi...
Qərb alimlərinin elə həmin 96-cı ildə yazdığı, İNAM
Plüralizm Mərkəzinin yenicə tərcümə və nəşr etdiyi “Liberallaşma
və leninçi irslər: demokratik keçidlər haqqında müqayisəli perspektivlər”
adlı kitabın oktyabrda keçirilən təqdimatı on il əvvəlki mövzuya
qayıtmaq fürsəti yaratdı. Yeni müzakirələr açmaq qərarına gəldik.
Gerçək bir marağımız vardı: görəsən, o çağdan indiyə nə dəyişib?
“Tranzisiya” politologiya elminin əsas sahələrindən
biri kimi çoxdandır öyrənilir. Adda-budda məqalələri nəzərə almasaq,
15 ildir keçid dövrü yaşayan Azərbaycanda bu problem araşdırılmır.
Amma araşdırmağa ehtiyac var. Bu suallar öz cavabını gözləyir. Leninçi
irs və liberal dəyərlərin çulğalaşdığı postsovet ölkələrində hansı
amillər tormozlayıcı rol oynayir? Avropalaşmağa, liberallaşmağa
can atan cəmiyyətlərin ən ümdə problemləri nədir? Bizdə aparılan
islahatlar nə qədər effektlidir? Müqayisədə nələr ortaya çıxır:
Cənubi Avropa və Latın Amerikası ölkələrinin bir vaxtlar yaşadığı
keçid illəri, kommunizmlə dünən-sırağagün, yəni bizimlə eyni vaxtda
vidalaşan Şərqi Avropanın keçid dövrləri ilə hansı paralellər aparmaq
mümkündür? Rəhman Bədəlov deyir ki, “körpüdə yaşamazlar”. Biz bu
körpüdən hara keçmişik? Keçmişikmi? Sual cavabdan qat-qat çoxdur.
Yuxarıda qeyd edilən kitabın müəllifləri leninçi irsləri
əsasən altı qrupa bölürlər: 1)mədəni irs: tarixi gerilik, təqibolunma
qorxusu, dözümsüzlük; 2) sosial irs: mütəşəkkil varis etitanın yoxluğu
(80 illik sovet dövrü bütün bağları kəsdiyindən elitalararası varislik
prinsipi pozulub, indiki elitalar keçmiş partiya-komsomol-sovet
nomenklaturasının davamcılarıdır); 3) siyasi irs: partiya sistemlərinin
zəifliyi və cəmiyyətdə onların köklərinin dayaz olması; 4) milli
irs: dövlət quruculuğu proseslərinin yarımçıqlığı; 5) İnstitusional
irs: leninçi institutların qalması; 6) İnzibati/iqtisadi irs: mərkəzləşdirilmiş
hakimiyyətə malik dövlət sistemi və komanda iqtisadiyyatı.
Maraqlı bölgüdür, adamı düşünməyə vadar edir. Çünki
bizə birbaşa dəxli var. Deməli, müzakirələr də yersiz çıxmaz. Bu
sayımızın böyük bir hissəsini Açıq Cəmiyyət İnstitutu/Yardım Fondunun
maliyyə dəstəyilə keçirdiyimiz seminarların materiallarına ayırmışıq
(Bax: səh. 5-54). Bu müzakirələr sizi də düşündürəcək. Oxuyun və
müzakirələrə qoşulun.
...Rəhman Bədəlov çox düz buyurur: körpüdə yaşamazlar.
|
