FƏXRİ ŞURA:

Mustafa Cəmiloğlu
(Ukrayna)

İrfan Çiftçi
(Turkey)

Eric Chenoweth
(USA)

Miljenko Dereta
(Serbia)

Ivlian Haindrava
(Georgia)

Irena Lasota
(USA)

Stojan Obradovic
(Croatia)

Ramiz Rövşən
(Azərbaycan)

Tadeusz Swietochowski
(USA)

Petruska Sustrova
(Czech Republic)

Jersy Targalsky
(Poland)

İSADİ TRANZİSİYA

Məruzəçi: Sabit Bağırov

«Azərbaycanda iqtisadi-sosial transformasiya: köhnə irslər və yeni institutlar»

İslahatlara leninçi irsin təsiri: tarixi baxış və tendensiyalar

Sabit Bağırov
İqtisadi və Siyasi Araşdırmalar Mərkəzi

Məruzəyə başlamazdan öncə bir haşiyəyə çıxmaq istərdim. Əvvəla, mövzu çox genişdir və bu gün burada sizə təqdim edəcəyim bəzi mülahizələr yalnız diskussiyaya dəvət məqsədi daşıyır.

Başqa bir qeyd. Məruzəmim adında leninçi irs göstərilib, lakin bu məfhum altında yalnız Leninlə deyil, ümumiyyətlə sovet məfkürəsiylə bağlı məsələlər nəzərdə tutulur. Bizi maraqlandıran odur ki, sovet dövrünün bizim kafalarımızda buraxdığı izlər nə dərəcədə dərindir və dərindirsə, nə etməliyik ki, həmin izlərdən xilas olaq.

Belə bir diskussiyaya ehtiyac varmı, soruşula bilər. Yəni sovet məfkürəsinin iqtisadi islahatlara birbaşa və dolayısı təsiri barədə müzakirə aktualdırmı? Zənnimcə, belə müzəkirə iki səbəbdən maraqlıdır. Həm aparılmış islahatların ardıcıllığı, sistemliliyi və səmərəliliyinə mane olan amillərin tədqiqi baxımından, həm də bü gün keçirilən və yaxın gələcəkdə keçiriləcək iqtisadi islahatların uğurunu təmin etmək baxımından.

Cəmiyyətimiz leninçi irsdən tam azad ola bilibmi? Azad olubsa, hansı başqa ideologiyaya «yoluxub»? Bəlkə tam liberallaşmışıq və Fukoyamanın təbirincə, «tarixin sonu»ndayıq? Hər halda Azərbaycanda hələ ki, «tarixin sonu» elə də yaxın görünmür. Bəs biz haradayıq?

Bu sualın müzakirəsindən öncə mən istərdim biz ölkəmizdəki iqtisadi islahatların tarixinə qısa ekskurs edək. Aydındır ki, bu tarixin böyük qismi SSRİ-ylə bağlıdır.

Keçmişə nəzər saldıqda açıq-aydın görə bilərik ki, leninçi irs hələ sovet dövründə aparılan iqtisadi islahatların gecikməsinə, natamamlığına, uğursuzluğuna gətirən ən ciddi amil olub.

Bolşevik təsərrüfatçılığının kapitalist sistemi ilə müqayisədə qeyri-səmərəli olduğunu yeni Rusiyanın rəhbərləri hələ 1917-ci il oktyabr inqilabından cəmi 4 il sonra anlamışdılar. Ona görə də 1921-ci ildə inqilabçı hökumət Yeni İqtisadi Siyasətə (tarixə NEP adıyla düşüb) keçdi. Bu siyasət qısa müddətdə iqtisadiyyatın bərpasında ciddi nailliyyətlərə imkan yaratmışdı. Lakin «aqrarçı marksistlər»in 1929-cu ildə keçirilən ümumittifaq konfransında səslənən çağırışlardan sonra NEP-ə son qoymaq qərar alındı. Nə səbəb oldu buna? İdeologiya. İdeologiya, paxıllıq və qorxu. Yenidən bərpa olunan burjua sinfi getdikcə güclənir, varlanır və kommunist ideologiyasını şübhə altına salırdı. Dəhşətli, qəddar bolşevik hökuməti nəyinki NEP-ə son qoydu, hətta bir çox tanınmış iqtisadçı alimlər və siyasi xadimlər məhv edildilər.

Kommunist ideologiyası mülkiyyət münasibətləri və onun iqtisadi realizə formaları, bazar münasibətləri, şəxsi maraq amili, ticarət və pul siyasəti məsələlərində NEP-in əsasında duran dəyərlərə uyğun gəlmirdi. Leninə görə, əmtəə-pul mübadiləsi olduğu halda «sosializmdən danışmaq gülməlidir». Onun digər təxmini isə belədir: «Kapitalizm ona görə məğlub olacaq ki, sosializm yeni və daha yüksək əmək məhsuldarlığını yaradır».

Məlumdur ki, yüksək məhsuldarlıq ya şəxsi maraq, ya qorxu, ya da inqilabi ovqatla təmin edilə bilər. Bolşevik hökumətinin ümidləri məhz bu son iki amilə idi. Lakin əhalinin inqilabi ovqatı, vahimə və məhkumlardan qul kimi istifadə sistemi zəiflədikcə bazar iqtisadiyyatı ilə müqayisədə Stalin təsərrüfatçılıq üsulu öz rəqabət qabiliyyətini və effektliyini tədricən itirdi. İqtisadiyyatın bütün sahələrində əmək məhsuldarlığı və məhsulların keyfiyyəti aşağı düşməyə, oğurluq isə artmağa başdı.

Stalinin ölümündən sonra iqtisadi islahatlara doğru ilk addımlar atıldı. İstehlak məhsulları istehsalının artırılmasına, kənd təsərrüfatının inkişafının sürətləndirilməsi və sərt mərkəzləşdirilmiş planlaşdırma sisteminin yumşaldılmasına dair fikirlər söylənməyə başladı. 1957-ci ildə Nikita Xruşşov sahəvi nazirliklərin ləğv edilməsi və 100-dən artıq ərazi idarəetmə orqanlarının – sovnarxozların yaradılmasına razılıq verdi. Bunu ilk mərkəzsizləşdirmə cəhdi kimi də qiymətləndirmək olar. Lakin mülkiyyət və digər məsələləri həll etmədən mövcud sistemin yaxşılaşdırılması cəhdləri müvəffəqiyyət qazana bilməzdi.

Mövcud sovet təsərrüfatçılıq sisteminin səmərəliliyinin artırılması məqsədi ilə sonralar yeni yarımçıq islahat cəhdləri edildi:

1965-ci ilin Kosıgin islahatı (plan göstəricilərinin azaldılması, qiymətqoyma sistemində dəyişikliklər, müəssisələrə kiçik maliyyə müstəqilliyinin verilməsi). Bu islahatlar 1965-1970-ci illərdə müəyyən səmərə vermişdi. Sonrakı illərdə iqtisadi artım templəri yenidən aşağı düşməyə başladı;

1979-cu ilin islahatı (dövlət müəssisələrinə daha böyük maliyyə sərbəstliyinin verilməsi, əməyin nəticələri ilə onun ödənilməsi arasında sıx əlaqənin yaradılması, bir çox mütləq plan göstəricilərinin ləğvi). Bu islahatlar da müəyyən səmərə vermişdi;

1986-cı ilin fevralında iqtisadiyyatın idarə edilməsi sistemindən başlanan Qorbaçov yenidənqurması (Dövlət Plan Komitəsinin rolunun azaldılması, dövlət müəssisələrinin tam təsərrüfat hesabı əsasında özünümaliyyələşdirmə sisteminə keçməsi, təchizat, qiymətqoyma, kredit və sairə sistemlərin yenidən qurulması və s).

1986-cı ilin noyabrında sovet təfəkkürü üçün inqilabi sayılan «Fərdi əmək fəaliyyəti haqqında» qanun qəbul edildi. Bu qanunla fərdi fəaliyyətin 29 növünə, eləcə də özəl müəssisə növünə icazə verildi.

1987-ci ilin iyununda dövlət müəssisəsi haqqında, onun hüquqlarını və fəaliyyətini tənzimləyən qanun qəbul edildi. Mütəxəssilərin o zaman qeyd etdiyinə görə, bu qanunla qadağan olunmayan hər şeyə icazə verilmişdi. Müəssisələr bir çox baxımdan müstəqil olmuşdular: məhsulun istehsalı, maliyyə fəaliyyəti, məhsulun satışı, gəlirlərin istifadəsi. Beləliklə də, rəqabətin bazar mexanizmi öz rolunu oynamağa başladı.

1988-ci ilin iyununda «SSRİ-də kooperasiya haqqında» qanun qəbul edilmişdi. Bu qanuna görə, vətəndaşlara öz şəxsi mülkiyyəti, yaxud dövlət müəssisələrinin mülkiyyətinin icarəyə götürülməsi əsasında kooperativlərin yaradılmasına icazə verilirdi.

Gördüyümüz kimi, qısa müddət ərzində 1986-1989-cu illərdə iqtisadiyatı sovet ideoloji sistemindən xeyli uzaqlaşdıran ciddi addımlar atılmışdı. Lakin bir çox ekspertlərin fikrincə, məhz köhnə təfəkkürün təsiri səbəbindən bütün bu addımlar yarımçıq və natamamıydı.

1989-cu ildə Rıjkov-Abalkin islahat proqramı qəbul olundu. Bu 5 illik proqramın məqsədi idarəetmənin inzibati-amirlik sisteminin saxlanması ilə «sosialist bazarı”nın» yaradılması idi.

Rıjkov-Abalkin proqramının reallaşması əsasən siyasi səbəblərdən mümkün olmadı. 1991-ci ilin sonunda SSRİ dağıldıqdan sonra Rıjkov-Abalkin proqramından imtina edildi və Qaydar monetar islahatlar proqramı qəbul edildi.

Qaydarın islahat proqramı başlamaqla iqtisadi siyasətdə kommunist ideologiyasına, demək olar ki, son qoyuldu. Lakin bu islahat proqramı ani səmərə verə bilməzdi. Həm zaman tələb olunurdu, həm də leninçi irslə dolu kafalar bu irsdən qurtulmalı idi.

Leninçi irsin kafalardan çıxarılması ona görə vacib idi ki, bu kafalar idarəetmə sisteminin dayağı olan və islahatları həyata keçirməli məmurların kafaları idi.

Azərbaycandakı iqtisadi islahatlara nəzər yetirək. Müstəqillik illərində islahat siyasəti aşağıdakı elementləri özündə ehtiva edir:

Bütün bu islahatlara ilk ciddi addımlar 1992-ci ilin ortalarından atılıb. Leninçi irsin təsiri olubmu bu islahatlarda? Əlbəttə. 1992-ci ilin ortalarından sonlarına qədər iqtisadi islahatların həyata keçirilməsində iştirak edən bir adam kimi köhnə təfəkkürün iqtisadi islahatlara müqavimət göstərməsinə çox misal çəkə bilərəm. Və bu müqavimət təbii idi, çünki dövlət qulluqçularının böyük əksəriyyəti mərkəzləşdirilmiş idarəetmə sistemində yetişmiş və bu sistemə öyrəşmiş insanlar idi. Bunların birdən-birə yeni bazar münasibətlərinə uyğunlaşması çox çətin və zaman tələb edən məsələ idi.

İslahatlar monetarizm ideyalarına əsaslansa da, onların icrası açıq-aşkar keysiançılıq nişanəsi daşıyır. Ölkəmizin keçdiyi yolun təhlilinə cəhd edərkən belə bir qəribə simbiozla rastlaşırıq. Səbəbi nədir? Leninçi irsin qalıqları. Bu irs özünü bu gün də biruzə verirmi? Bu irsin daşıyıcıları qalıbmı? Əlbəttə. Əksəriyyəti ilk növbədə sadə insanlardır. Yalnız onların arasında sovetlərə nostalgiya hissləri ara-sıra özünü biruzə verir. Bunun da səbəbi bu insanların yeni sosial durumun, həyat tərzinin keçmişə nisbətən daha gərgin olmasıdır.

Bəs leninçi irsindən məmur elitasının kafalarında bir şey qalıbmı? Bəli: siyasi hakimiyyəti inhisarda saxlamaq prinsipi, siyasi qüvvələrə dözümsüzlük, demokratik dəyərlərin və ədalətli iqtisadi rəqabətin inkarı. Ümumiyyətlə, bu kafalarda qəribə bir simbioz mövcuddur. Bir tərəfdən bayaq qeyd etdiyim siyasi hakimiyyətdə inhisarçılıq, digər siyasi qüvvələrə dözümsüzlük, demokratik dəyərlərin və ədalətli iqtisadi rəqabətin inkarı kimi hökm sürən prinisplər, digər tərəfdən isə yaşamaq tərzində, geyimdə, səyahət və istirahat yerini seçməkdə və sair Qərbə meyl.

Təəssüflər olsun ki, partiyaların da daxilində hələ siyasi plüralizmdən danışmaq olmur və onların əksəriyyəti keçmiş kommunist partiyasını xatırladır.

Bu gün həyata keçirilən iqtisadi islahatlara leninçi irsin təsiri varmı? Əlbəttə. Bu irsin daşıyıcıları arasında Azərbaycan elitası nümayəndələrinin olması, təbii ki, bir çox qərarların qəbulunda özünü biruzə verir. Onu da unutmayaq ki, məmurlar elitasının böyük qismi sovet sistemində tərbiyə almış və yetişmiş insanlardır. İstər-istəməz düşüncə inersiyası qalıqların hələ bir müddət silinməməsini qaçılmaz edir.

Misal üçün, böyük müəssisələrin özəlləşdirilməsinin gecikməsini hansı obyektiv səbəblərə bağlamaq olar? Və ya deyək Ümumdünya Ticarət Təşkilatına daxil olmaqda gecikmə. Digər misallar da gətirilə bilər ki, bunlar hamısı ilk növbədə onunla izah edilir ki, hakimiyyət hər şeyi, ən azı mühüm sahələri nəzarətdə saxlamaq niyyətindədir. Kökü haradadır? O cümlədən leninçi irsdə.

Fikrimcə, leninçi irsdən xeyli uzaqlaşsaq da, liberal ideologiyaya arzu edilən qədər yaxın deylik. İrəli çox kiçik addımlarla gedirik.

Vahid Qazi, moderator

Təşəkkür edirəm, Sabit bəy. Müzakirələrə başlayaq. Buyurun!

Cümşüd Nuriyev, iqtisadçı-ekspert:

Tranzisiyadan danışırıqsa, konkret məqamlar üzərində dayanmaq yaxşı olardı. Mən aqrar islahatlar və dövlət-idarəetmə orqanlarının hüquqi vəziyyətinə toxunmaq istəyirəm.

Bizdə hələlik sovet dönəminin köhnə strukturları qalır. Aqrar sahədə bir-birini təkrarlayan strukturlara baxaq. Prezident Aparatında iqtisadi şöbə var, o cümlədən aqrar sahəyə nəzarət edir. Nazirlər Kabinetində aqrar sahəni xüsusi şöbə və baş nazirin birinci müavini tənzimləyir. Bundan sonra da Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi gəlir. Bu paralellik istər-istəməz bir-birinə arxayınçılıq yaradır. Bu qədər struktur ola-ola Azərbaycanın aqrar sistemində nəzarət sıfıra bərabərdir.

Azərbaycanda ərzaq təhlükəsizliyi məsələsini götürək. Cəmiyyətdə, elə Milli Məclisin özündə bu məsələ dəfələrlə qaldırılıb. Amma hələ indiyə qədər bu haqda qanun qəbul edilməyib, dövlətin ərzaq təhlükəsizliyi konsepsiyası yoxdu. İndiyə kimi dövlətin aqrar himayədarlığı haqqında da heç bir qanun çıxarılmayıb. Hollandiya, Polşa, Yaponiya, Meksika kimi ölkələrin təcrübəsi birmənalı şəkildə bu qanunun olmasını tələb eləyir.

Bütövlükdə aqrar islahatlar sferasında bir boşluq var. Təəssüf ki, bu mətləbləri dilə gətirəndə, bir qədər kəskin danışanda ayrı cür başa düşür, adını müxalifətçi qoyurlar. Məsələni elmi şəkildə qaldırırsan, onu da qəbul eləmirlər. Hardasa həmin o leninçi ideyalar özünü göstərir. Bu prinsiplə biz nə dövlətimizi inkişaf elətdirə biləcəyik, nə də bu təfəkkür tərzini dəyişdirə. Bu dövlət hamımızındı, burada iqtidar-müxalifət məsələsi yoxdu. Ağıllı təklif, haradan gəlməsindən asılı olmayaraq, qəbul edilməlidir. Bu məsələ, çox təəssüf ki, bizdə hələ problemdir və dövlət idarəçiliyi sistemində olan leninçilik ideyaları, eyni zamanda qanunlardakı boşluqlar total korrupsiyalaşmaya gətirir.

Zənnimcə, Azərbaycan kimi transformasiya olunan cəmiyyətdə kəndə diqqət artırılmalıdır. Məsələn, Yaponiyada islahatları həyata keçirmək üçün birinci savadsızlığın aradan qaldırılmasını gündəmə gətirdilər və bu işə kənddən başladılar. Hollandiyada da həmin sistemi seçdilər. Biz gərək insanlarımızı islahatların aparılmasına hazırlayaq. Onda yuxarıdan aparılan islahatlar nəticəsiz qalmayacaq. Bu cür diskussiyaların da məhz maarifləndirmə baxımından əvəzsiz rolu var.

Qubad İbadoğlu, İqtisadi Tədqiqatlar Mərkəzinin rəhbəri:

Keçid dövrü problemlərindən danışarkən müqayisələr qaçılmazdır. Məsələn, adları tez-tez çəkilən Avropa ölkələri – Polşa, Çexiya, Slovakiya, Macarıstan üçün artıq keçid dövrü problemi yoxdu. Çünki onların finiş nöqtəsi məlumdu – Avropa Birliyinin bərabər hüquqlu üzvləri olmaq istəyirdilər və indi həmin sistemə qoşulublar. Yəni artıq keçid dövrünü bitiriblər.

Bizim üçün nədir bu finiş nöqtəsi? Deyək ki, Avropa Birliyi. Əgər belə bir hədəf götürsək, onda biz keçid dövrünü ən azı 20 il də yaşamalıyıq. Çünki yaxın 20 ildə hansısa bir qeyri-adi hadisə baş verməsə, Avropa Birliyinin bizi sıralarına qəbul edəcəyinə inanmıram. Bu baxımdan Avropa Birliyinin hədəf götürülməsini keçid dövrü ilə eyniləşdirməyin tərəfdarı deyiləm.

Məsələni belə qoya bilərik: niyə, Şərqi və Mərkəzi Avropa ölkələrindən fərqli olaraq, keçid dövrünü başa çatdıra bilmirik? Bunun konkret bir cavabı var: həmin ölkələr son on beş ildə, tutalım, Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan kimi dövlət quruculuğu ilə məşğul olmayıblar. Yəni onların keçid dövrünə kimi müstəqil dövlətçilik ənənələri vardı. Onu da nəzərə alaq ki, Şərqi və Mərkəzi Avropada keçid dövrü üçün əsas götürdüyümüz institutların bir çoxu əvvəldən fəaliyyət göstərirdi, orda özəl mülkiyyət özünə müəyyən fəaliyyət məkanı qazanmışdı. Həm də onlar sosializm ststemində çox qısa müddət yaşamışdılar.

Sovet dövründən bizə heç də pis miras qalmamışdı. Əvvəla, kifayət qədər təhsilli vətəndaş yetişdirilmişdi. Eyni zamanda sovet dövrü texnoloji baxımdan kifayət qədər böyük infrastruktur qoyub getmişdi. İstehsal münasibətləri, fabriklər, zavodlar vardı. Keçid ərəfəsi start vəziyyətimiz yaxşı idi. Məsələn, yoxsulluq tüğyan etmirdi. O başqa məsələdir ki, biz bu imkanlardan nə dərəcədə istifadə edə bildik.

Bu gün Azərbaycanda kəmiyyət göstəriciləri önə çəkilib. Elə hey deyirik ki, ölkədə iqtisadi artımla inkişaf edir. Əslinə qalsa, iqtisadi artımla inkişaf məsələsi də çox ziddiyyətlidir. Ötən il Azərbaycanda ümumi daxili məhsulun artım tempi 20 faiz təşkil edib. Ancaq bunu əldə bayraq eləməyin əhəmiyyəti yoxdur. Hətta gedib Yaponiyada deyirik ki, biz sizdən 10 dəfə üstün iqtisadi artıma malikik. Bu, çox uğursuz müqayisədir. Dünyada iqtisadi artıma görə ikinci yerdə bilirsiz kim gəlir? İraq. Orda da 19,2 faiz artım olub keçən il. Belə çıxır ki, Azərbaycanla İraq dünyanın ən inkişaf eləmiş ölkələridir?.. Rəqəmlərlə öyünüb adını inkişaf qoymaq olmaz. İnkişafın göstəricisi ümümi daxili məhsulun özündə struktur dəyişikliyi ola bilərdi. Bizdə isə hər şey neft gəlirlərinə bağlanıb.

Sosial transformasiyayla bağlı bir məqama toxunmaq itsəyirəm. İndi bizdə pensiyalar haqqında qanunlar qəbul olundu. Belə qanunları Şərqi və Mərkəzi Avropa ölkələrində 10 il bundan əvvəl qəbul ediblər. Nə vaxtsa qeyri-dövlət pensiya fondları yaradacağıq. Halbuki belə fondlar həmin ölkələrdə 1997-98-ci illərdən var. Sosial pensiyaların, əmək pensiyalarının yeni qaydalarını təbiq eləməyə başlayırıq. Amma normal pensiya verə biləcəyikmi? Yox. Çünki bizdə bir nəfər pensiyaçıya 1,3 nəfər sığortaçı düşür. Əmək pensiyaçıları modeli o vaxt işləyir ki, bir nəfər pensiyaçıya 4 nəfər sığortaçı düşsün. Yəni 4 nəfər işləyən olsun, sığorta fondlarına ödəniş eləsin, 4 nəfərin hesabına 1 nəfər pensiyaçını saxlasınlar. Bax bu cür normal qurulmuş cəmiyyət formalaşmayıbsa, keçid dövrü başa çatmayıb.

Sahibkarlığın vəziyyətinə də toxunmaq istəyirəm. Bizim sahibkarlıqda çox qəribə bir mühit var. Dünyanın heç bir ölkəsində menecer sahibkar axtarmır. Hər bir ölkədə sahibkar menecer axtarır ki, gəlib onun müəssisəsini işlətsin. Dünyanın bazar sistemli heç bir ölkəsində sahibkar pulunu torpağa qoymur. Anormal bir şeydir ki, sahibkar nə zavod açır, nə fabrik tikir. Gedib torpaq alır, özü də gəzir, sonra gəlib torpağı satır. 4-5 dəfə artıq pul qazanır. Dünyanın heç bir ölkəsində belə şey yoxdur. Yaxud deyirik ki, ticarətimiz liberallaşıb. Azərbaycanda biznesə başlamaq üçün 115 gün vaxt lazımdır. Hüquqi qeydiyyat məsələsinə 40 gün ayırıblar. Lisenziyaların verilməsi 28 proseduradan keçir. 212 gün vaxt sərf eləyirsən buna. İdxala baxıram, 14 sənəd lazım olur. 14 sənədə 40 nəfər imza atmalıdır. Belə lisenziyalaşdırma olar? Liberallaşdırma istəyən dövlət gedib Ümumdünya Ticarət Təşkilatının şərtlərini qəbul eləyər.

Rasim Musabəyov, politoloq:

Mənə elə gəlir ki, keçid dövrünü tamamlamışıq, ya yox məsələsinə nöqtə qoymaq vaxtıdır. Hər halda sovet, kommunist sistemi yoxdur və bu baxımdan Azərbaycanda keçid dövrü bitib. Mən də razıyam ki, Avropa Birliyinə inteqrasiyanı bu məsələylə eyniləşdirmək olmaz. Məsələn, İsveç nə Avropa Birliyinin, nə NATO-nun üzvüdür, bəyəm o, keçid dövründə yaşayır? Qazaxıstan heç bu xəttə meylli deyil, ancaq iqtisadi islahatlara görə Azərbaycanı, bir çox hallarda hətta Rusiyanı xeyli qabaqlayır.

Leninçi irs məsələsinə gəlincə, onun Azərbaycanda əsas təzahürlərindən biri iqtisadiyyata dövlətin və məmurların fəal müdaxiləsidir. Belə şəraitdə kim gedib müəssisə açacaq? Müəssisə açan kimi yığışıb ondan nəsə qopartmağa çalışacaqlar. Ona görə sahibkar gedib torpaq alıb kağızını da qoyur cibinə. Çünki bu daha sərfəlidir. Qiyməti qalxacaq, gedib onu satacaq, bununla dolanacaq.

Şəxsi mülkiyyətin toxunulmazlığına təminat olmasa, heç bir özəl mülkiyyət inkişaf etməyəcək. Hamı deyəcək ki, gedib hakimiyyətdə bir yer açım, ən yaxşı gəlirli «toçka”» elə hakimiyyət kreslosudur. Məmurların iqtisadiyyata sərhədsiz müdaxiləsinin qarşısı alınmalıdır. Bununçün yüzlərlə qərar verilir. Amma bürokratik müdaxilələr azalmaq əvəzinə artır. Bunlar aradan götürülməsə, leninçi irsdən uzaqlaşmaq barədə danışmaq yersizdir.

Mais Güləliyev, Vətəndaş Təşəbbüsləri Mərkəzinin rəhbəri:

Mən iqtisadçı deyiləm, ancaq leninçiyəm və bu məsələlərin çox ciddi müzakirə olunmasına tərəfdaram. Müzakirə olunmalıdır ki, biz hansı irsə malikdik və nəyə görə o irsdən imtina eləyirik və hansı irsi əxz eləmək istiqamətində gedirik.

Məncə, bu gün cəmiyyət leninçi irsdən gələn ziyanlarla yanaşı həmin irsdən qeyri-elmi şəkildə kəskin üz döndərməyin mənfi nəticələrini də müzakirə etməlidir. Baltikayanı ölkələr kimi çox inkişaf etmiş dövlətlərdə, məsələn, sovetlər sistemindən imtina olunmadı. İndiyə qədər sovetlər sistemi qalıb – həmin formada, eyni strukturda, adları da təqribən eynidir. Rusiyada, Ukraynada da bu sistem işləyir. Yəni leninçi irs deyəndə ən çox sovetlərə fikir verməliyik. Çünki həmin sistem inkişaf etmiş ölkələrin, demək olar, hamısında fəaliyyət göstərir.

Əgər sosialist sistemini nəzərdə tuturuqsa, onun da müsbət cəhətləri saxlanmalıdır. Leninçilik iqtisadiyyata, istehsal vasitələrinə əlçatanlığı həmişə dəstəkləyirdi. Bəs bu gün vəziyyət necədir? Doğrudanmı kənd yerlərində və yaxud mülkiyyəti olmayan insanların istehsal vasitələrinə əlçatanlılığı yüksək səviyyədədir? Yox. Əlbəttə, leninçiliyin elə məqamları var ki, onu inkar eləmək lazımdır. Ancaq inkarın özü də addım-addım olmalıdır, birdən olmalı deyil.

Zöhrab İsmayıl iqtisadçı-ekspert:

Təbii ki, leninçilik deyəndə biz sovet dövründən qalan mirasların fəsadlarından danışmalıyıq. Artıq müstəqilliyin elan olunmasından xeyli müddət keçib. Ancaq bizdə bu miraslar qalır. Rasim müəllim bunun birini qeyd elədi. Bu, xüsusi mülkiyyətə münasibətdir. İkinci bir miras bizim təhsil sistemidir. Bizim sovet dövründən qalma təhsil sistemi bu illər ərzində bir qədər də eybəcərləşib. Müstəqillik dövründə üç hakimiyyət dəyişdik. Axırıncı hakimiyyətin daxilində bir nəsil dəyişikliyinin də getməsinə baxmayaraq, sovet vərdişindən qurtula bilmirik. Təkcə məmurlar yox, müxalifət də, iş adamları da qurtula bilmir. Çünki onlar həmin o köhnə təhsil sistemindən çıxıb gəlirlər.

Məncə, biz bu keçid dövrünün müddətini qısaltmaq üçün təhsildə nəsə bir inqilab etməliyik. Təhsildə kütləvi bir antikorrupsiya tədbiri keçirməyə, islahat paketi reallaşdırmağa ehtiyac var. Keçid dövrü indi bizim üçün daha ağırlı olacaq. Çünki biz əvvəl bir yolla gedirdik, indi isə neft gölündə üzəcəyik. Bu keçid dövründə biz üzüb bir yana çıxa da bilərik, bata da. 200 milyard dollara yaxın vəsait Azərbaycanı gülüstana da çevirə bilər, cəhənnəmə də. Ancaq problemin kökündə yalnız təhsil durmur, həm də bu siyasi sistem durur. Siyasi sistem dəyişməsə, leninçi irsdən qurtula bilməyəcəyik.

Çingiz Məmmədov, politoloq:

Azərbaycanda keçid dövrünü ləngidən əsas problem ətalətdir. Ətalət islahatların lokomotivi ola biləcək elitanı, o elita daxilində gərəkli baxışları, oyun qaydalarını formalaşdırmağa imkan verməyib. Sivil oyun qaydaları çox sadədir. Əgər hansısa yığıncaqda yüz nəfərdən yalnız biri dəyərli fikir söyləyirsə, o 99 nəfər həmin bir nəfərin fikrinə yalnız çoxluq hesabına üstün gəlməməlidir. Dəyərli fikir mütləq nəzərə alınmalıdır.

Azərbaycanda hələ bu günə kimi əhaliyə izah olunmayıb ki, bazar iqtisadiyyatı deyiləndə nə nəzərdə tutulur. Bazar iqtisadiyyatı əhalinin gözündə sadəcə olaraq kolxoz bazarı kimi assosiasiya olunur və insanlar haqlı olaraq bazar iqtisadiyyatını belə şəkildə qəbul eləmək istəmirlər. Çünki bu, bazar iqtisadiyyatı deyil. Ona görə, mənə elə gəlir, bizim keçid cəmiyyətində bu cür müzakirələrə ehtiyac var. Bu cür dialoqlar adətən dar dairədə keçirilir. Azərbaycan cəmiyyətinin daxilində hələ ki, belə bir dialoq getmir. Nə qədər ki, Azərbaycan cəmiyyətinin daxilində bu dialoqlar getməyəcək, biz indiki kimi yolun yarısında azıb qalacağıq.

Ramin Hacılı, tələbə:

Mənə elə gəlir ki, bizdə keçid dövrünün uzanmasının əsas səbəblərindən biri leninçi təfəkkürün beyinlərdə qalmasıdır. İqtisadi-siyasi və mədəni sahələr bir-biri ilə hər zaman bağlaşır və bunlar arasında heç zaman tarazlıq pozula bilməz. Üç sahə eyni vaxtda inkişaf etməlidir. Azərbaycan digər postsovet ölkələrindən, məsələn, Rusiyadan fərqli olaraq, mədəni baxımdan çox geridə qalmış vəziyyətdə idi və bunun fəsadları özünü göstərir. Leninçilik bir ideologiya olaraq iqtisadi və siyasi təfəkkürümüzə nə qədər təsir etmişdisə, milli mentalitet deyilən qəribə təfəkkür də bizi mədəni inkişafdan saxlayırdı. Ona görə də bizim əsas prioritetimiz hər üç sahədə inkişafa nail olmaqdır. Bunun üçün tək leninçi təfəkkürün yox, həm də bayağı millətçiliyin aradan qalxmasına da səy yönəlməlidir.

İqtisadiyyatı hansı təfəkkürlə inkişaf etdirmək istəyirik? Bu gün Azərbaycanda 50 min ABŞ dolları qazancı olan firmada ikinci şəxsin – menecerin əməkhaqqı 200 dollardır. Yəni o 50 min dollar, sadəcə, rəhbərin qazancıdır. Yəni burda iqtisadi pozuntular və qeyri-bərabərsizlik hökm sürür. Biz bazar iqtisadiyyatına bu təfəkkürlə keçirik.

Burada təhsil barəsində də dedilər. Biz təhsillə bağlı geniş kampaniyalar da keçiririk. «Rüşvətsiz təhsil kompaniyası» və sair. Amma böyüklər, xüsusən valideynlər bizi boş-boş işlərlə məşğul olmaqda, ömrümüzü-günümüzü mənasız şeylərə qurban verməkdə ittiham eləyirlər. Yəni bu qədər problemin içində heç bir dəstək almadan təhsildə islahata nail olmaq mümkündürmü? Yuxarıdan dəstək olmasa, bizim cəmiyyəti aşağıdan dəyişmək qeyri-mümkündür. Çünki bizim ünsiyyətdə olduğumuz auditoriyalara leninçi və bayağı millətçi təfəkkürü sırımaq daha asandır.

Vahid Qazi:

Təbii ki, bu az vaxtda iqtisadi tranzisiya problemlərini hərtərəfli çözmək mümkün deyil. Amma güman edirəm ki, köklü məsələlərə toxunduq və tip müzakirələr davam etdirilməlidir. İctimai televiziyanın imkanlarından istifada etmək, daha geniş auditoriyada müzakirələr aparmaq zəruridir. Hamıya təşəkkür edirəm.