FƏXRİ ŞURA:

Mustafa Cəmiloğlu
(Ukrayna)

İrfan Çiftçi
(Turkey)

Eric Chenoweth
(USA)

Miljenko Dereta
(Serbia)

Ivlian Haindrava
(Georgia)

Irena Lasota
(USA)

Stojan Obradovic
(Croatia)

Ramiz Rövşən
(Azərbaycan)

Tadeusz Swietochowski
(USA)

Petruska Sustrova
(Czech Republic)

Jersy Targalsky
(Poland)

HÜQUQİ TRANZİSİYA

Məruzəçilər: Ərəstun Oruclu Qulamhüseyn Əlibəyli

«Azərbaycanda hüquqi-siyasi transformasiya: köhnə irslər və yeni institutlar»

Bizdə liberal dəyərlərə maraq heç də Avropa ölkələrindən az deyil

Ərəstun Oruclu,
Fridrix Naumann Fondunun Azərbaycan üzrə layihəsinin koordinatoru

Müasir Avropa liberalizminin əsas dəyərləri və prinsiplərini önə çəkən Ronald Meynardus «Liberalizmin əsasları»” məqaləsində bunları qeyd edir:

- azadlıq və məsuliyyət,
- insan haqları və qanunun aliliyi,
- mərkəzsizləşmə və yerli özünüidarəetmə,
- azad sahibkarlıq və vətəndaş təşəbbüsü.

Göründüyü kimi, bu prinsiplər nəinki bir-birini inkar etmir, əksinə, tamamlayır. Yəni insan haqlarının tam və əhatəli təmin olunması yalnız hüquqi dövlətdə mümkündürsə, məsuliyyət olmayan yerdə şəxsiyyət azadlığı özünü ən ağlasığmaz formalarda büruzə verərək digərlərinin azadlığına, hətta həyatına təhlükə doğura bilər. Vətəndaş təşəbbüsünün boğulduğu şəraitdə isə azad sahibkarlıqdan danışmağa dəyməz.

Sadalanan şərtlərin təmin edilməsi isə yalnız dövlətin insanların gündəlik həyatına müdaxilə səlahiyyətlərinin minimuma endirildiyi və özünüidarəetmənin geniş yayıldığı mühitdə - vətəndaş cəmiyyətində mümkündür.

Bü gün Avropada liberalizm əsasən sahibkarların ideologiyası və maraqlarının ifadəçisi olan siyasi cərəyan kimi qəbul edilir. Liberalların uğurları da məhz bu amillə sıx bağlıdır. Belə ki, sahibkarlıq ənənələrinin davamlı olduğu regionlarda liberal partiyaların uğuru yüksək qiymətləndirilir. Məsələn, Almaniyanın Baden-Vürttemberq və Bavariya diyarlarında liberal qurum olan Azad Demokratlar Partiyası seçkilərdə sabit uğurla çıxış edir ki, bu da həmin diyarlarda sahibkarlığın, xüsusilə də kiçik və orta sahibkarlığın ənənəvi inkişafıyla bağlıdır. Eyni misallar kimi liberalların Hollandiyada və Belçikada olan ictimai-siyasi nüfuzunu gətirmək olar.

Umumiyyətlə, seçkilərin nəticələrini bir növ sosioloji tədqiqat sonucu kimi qəbul etsək, Avropada liberalların nüfuzu 8,5-12 faiz civarındadır və son illər artan tendensiya üzrə gedir. Kanada, Yaponiya və Avstraliyada isə liberal partiyalar davamlı şəkildə hakimiyyətdədir.

Beləliklə, liberal ideyaların populyarlığı iqtisadiyyatın strukturu ilə birbaşa əlaqəlidir: kiçik və orta sahibkarlığın inkişaf səviyyəsi yüksək olan regionlarda liberal partiyaların dayaqları daha etibarlı və sabitdir.

Azərbaycanda liberal dəyərlərin təşəkkül tapması bir sıra reallıqlarla əlaqəlidir. Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra keçmiş SSRİ məkanında ideloji boşluq yarandı. Kommunist ideologiyasına alternativlərin olmaması postsovet məkanında idelogiyasız cəmiyyətlərin formalaşmasına gətirdi.

Bu gün də MDB ölkələrinin ictimai-siyasi həyatında siyasi ideologiyadan çox siyasi şəxsiyyət və siyasi fiqur amilləri daha önəmli rol oynayır. Seçici hansı ideoloji cərəyana deyil, hansı şəxsə səs vermək haqqında düşünür. Yəni sovetlər zamanına məxsus avtoritar və totalitar düşüncənin nəticəsi olaraq bu gün də insanlar ideologiya ətrafında deyil, daha çox şəxsiyyətlər ətrafında birləşməyə üstünlük verirlər.

Postsovet dövründə Azərbaycan partiyalarının əksəri sağ-mərkəzçi ideloji platformadan çıxış edən təşkilatlar kimi təqdim olunur. Ancaq həm bu partiyalar, həm də liberal dəyərləri öz siyasi platformasının əsas prinsipləri kimi bəyan edən başqa təşkilatlar bir çox hallarda öz fəaliyyətlərində bu prinsiplərə riayət etmirlər. Liberal yönümlü partiyanın sosial tələblər və ya sosialistlərin bazar iqtisadiyyatına keçidi sürətləndirmək niyyətləri normal hala çevrilir. Bu da siyasi reallıqdan doğur. Belə ki, liberal dəyərlərin bərqərar olması üçün zəruri sayılan şərtlərin, demək olar ki, mütləq əksəriyyəti ya yoxdur, ya da yox dərəcəsindədir. Azad və ədalətli seçkilərin əvəzində onların kobud imitasiyası, insan haqlarının qorunmasında ciddi problemlər, amansız korrupsiyaya məruz qalan və heç bir iqtisadi qanunlarla idarə edilməyən iqtisadiyyat, müstəqil məhkəmə sisteminin yoxluğu liberal dəyərlərin və prinsiplərin bərqərar olmasını əngəlləyir.

Azərbaycan cəmiyyətinin özündə liberal ideyalara maraq Avropa ölkələrindəkindən heç də aşağı səviyyədə deyil, bəziləri ilə müqayisədə isə, hətta yüksəkdir. Ölkədə aparılan sosioloji tədqiqatların nəticələri respondentlər arasında liberal dəyərləri dəstəkləyənlərin sayının rəyi öyrənilənlərin təxminən 10-11 faizini təşkil etdiyini göstərir, bu da ABŞ, Fransa və İngiltərə kimi ölkələrdəkindən yüksək göstəricidir və təxminən Almaniya, Avstriya və İsveç kimi dövlətlərlə bir səviyyədədir. Azərbaycanla bu ölkələr arasında sosial-iqtisadi və digər parametrlər üzrə inkişaf səviyyəsi fərqlərini nəzərə alsaq, bunun səbəblərini araşdırmaq maraqlı olardı. Fikrimcə, liberal dəyərlərə bunca marağın bir neçə obyektiv və subyektiv səbəbi var:

siyasi-ideoloji məlumatsızlıq (Bir çoxları siyasi cərəyanları bir-birindən ayırmağa çətinlik çəkir);
ideoloji boşluq;
fərdiçilik (individualizm) ənənələri;
sağ və sol təmayüllü radikal ideologiyalara ehtiyatlı yanaşma;
liberalizmin avtoritarizmə və totalitarizmə alternativ kimi qəbul edilməsi;
liberal dəyərlərin Azərbaycan dəyərlərinə zidd olmaması və s.

Son dövrün müşahidələri Azərbaycanda liberal dəyərlərin daha çox gənclər arasında yayılmasını göstərir. Azərbaycan Liberal Gənclər Assosiasiyasını və Liberal Gənclər Şəbəkəsini buna misal gətirmək olar. Bir sıra hallarda bu daha çox liberal fond olan Fridrix Naumann Fondunun fəaliyyəti ilə əlaqədardırsa, digər tərəfdən də xarıcdə təhsil almış gənc nəslin nümayəndələrinin müasir Avropa dəyərlərinə olan maraqlarından irəli gəlir. Belə ki, Avropa mühafizəkarlarının əsasən xristian təmayüllü olması və Azərbaycanda solçu ideyaların daşıyıcısı olan fəhlə sinfinin yoxluğu liberalizmi bir növ digər Avropa siyasi cərəyanlarından daha cəlbedici və perspektivli edir. Bu gün Azərbaycanda liberal ideyaların intellektual bazasının formalaşması prosesi gedir.

Liberalizmin bir siyasi cərəyan olaraq formalaşması üçünsə, məncə, siyasi proseslərə maraq göstərən azad sahibkarlar təbəqəsinin meydana gəlməsi zəruridir. Amma müasir liberalizmin bu iki tərkib hissəsinin əhəmiyyəti avtoritarizm ideoloqlarına da yaxşı bəllidir. Məhz ona görə də avtoritar rejimlər iqtisadi siyasəti azad sahibkarlığın boğulması və korrupsiya üzərində qurur. Bu da öz növbəsində liberal dəyərlərin bərqərar olmasına və yayılmasına ciddi maneələr yaradır. Qəribə görünsə də, bu halda ilkin olaraq siyasi azadlıqlar bir o qədər də həlledici rol oynamır. Məsələn, Çilidə siyasi azadlıqları qəti şəkildə boğan Pinoçet rejimi iqtisadi azadlıqlara tamamilə fərqli yanaşırdı ki, bu da ölkədə azad sahibkarlar təbəqəsinin formalaşmasına gətirmişdi. Son nəticədə məhz həmin sahibkarların maraqlarını təmsil edən liberal yönümlü siyasi elitanın meydana gəlməsi General Pinoçeti bu qüvvəylə danışıqlara vadar etdi. Bu danışıqların predmeti siyasi islahatlar idi. Nəticə isə hamımıza yaxşı məlumdur. Bu danışıqlarda Çili liberallarının əsas arqumentlərindən biri onların arxasında güclü sahibkar ordusunun durması idi. Siyasi azadlıqlar isə sonrakı mərhələlərdə çox qısa müddətdə bərqərar oldu.

Bugünkü Azərbaycan şəraitinin əsas problemi isə ondan ibarətdir ki, ölkədə həm siyasi, həm də iqtisadi azadlıqlar eyni dərəcədə məhduddur. İslahat cəhdləri belə görünmür. Bu da cəmiyyətdəki ictimai-siyasi durğunluğu möhkəmləndirir və ictimai-siyasi inkişafın qarşısını alır.

Azərbaycanın hüquqi sistemi marksisit-leninçi nəzəriyyəyə söykənir

Qulamhüseyn Əlibəyli
Bakı Dövlət Universiteti konstitusiya hüququ kafedrasının baş müəllimi

Azərbaycan dövlət müstəqilliyini əldə etdikdən sonra sosialist sistemindən azad demokratik cəmiyyətə keçid iki əsas başlanğıca söykənir – demokratiya və bazar iqtisadiyyatı. Lakin bunlar çox hallarda lazımi nəzəri və fəlsəfi əsaslar olmadan tətbiq edilir.

Sosialist sistemindən azad demokratik cəmiyyətə keçid dövlət və hüququn ənənəvi funksiyalarıyla yanaşı, cəmiyyət həyatının bütün sahələrini əhatələyən bir çox yeni vəzifələrin yerinə yetirilməsini zəruri edir. Bura siyasi-hüquqi islahatların həyata keçirilməsi, yəni həm dövlət mexanizminin özünün yenidən təşkili, həm də bütövlükdə cəmiyyətin dəyişdirilməsi, iqtisadi islahatlar, daxili və xarici siyasətdə yeni orientirlərin müəyyənləşdirilməsi, başqa sözlə, siyasi-hüquqi və sosial-iqtisadi transformasiyanın təmin edilməsi aiddir. Azərbaycanda bu keçid həmçinin xarici təcavüzün olması – Azərbaycan torpaqlarının 20 faizə qədərinin işğalı, bir milyondan çox azərbaycanlının qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətdə yaşaması ilə səciyyələnir.

Siyasi-hüquqi transformasiya baxımından Azərbaycanda azad demokratik cəmiyyətə keçid dövrünün 3 şərti mərhələsini fərqləndirmək olar.

Birinci mərhələ dövlət müstəqilliyini əldə etdikdən sonra yeni konstitusiyanın qəbuluna qədərki dövrü əhatə edir və hakimiyyət çevrilişləri, sosialist dövlət mexanizminin və hüquq sisteminin kosmetik dəyişikliklərlə yeni şəraitə uyğunlaşdırılması cəhdləri ilə səciyyələnir. Bu dövrdə həmçinin bir sıra yeni siyasi-hüquqi dəyərlər, prinsiplər, institutlar və mexanizmlər dövlət-hüquq sisteminə daxil olmağa başlayır. Lakin bu yeni institutların əksəriyyəti təcrübədə tətbiq edilmədi; yalnız siyasi partiyaların və qeyri-hökumət təşkilatlarının və azad mətbuatın hüquqi əsasları yaradıldı və onlar fəaliyyətə başladılar.

İkinci mərhələ yeni konstitusiyanın qəbulundan sonra Azərbaycanın Avropa Şurasına daxil olmasına qədərki dövrü əhatə edir. Bu dövr dövlət mexanizminin liberal-demokratik dəyərlərə uyğun yenidən təşkili əsaslarının formalaşması ilə səciyyələnir. Bir sıra yeni dəyərlərin və institutların, o cümlədən hakimiyyət bölgüsü prinsipinin və parlamentarizmin tətbiqinə başlanır, konstitusiya nəzarəti orqanı formalaşdırılır, yerli özünüidarənin hüquqi əsasları yaradılır, ilk bələdiyyə seçkiləri keçirilir.

Üçüncü mərhələ Azərbaycanın Avropa Şurasına daxil olması ilə başlanıb və hazırda davam edir. Bu mərhələ Azərbaycanın dövlət-hüquq sisteminin, qanunvericilik və inzibati təcrübənin tədricən Avropa standartlarına uyğunlaşdırılması ilə səciyyələnir. Bu dövrdə insan hüquqları və azadlıqlarının təmini, azad və ədalətli seçkilərin keçirilməsi demokratik dəyərlər kimi ön plana çəkilir, ombudsman, ictimai televiziya kimi yeni institutlar fəaliyyətə başdlayır, qanunvericilik sistemində ciddi dəyişikliklər edilir.

Lakin hazırda siyasi-hüquqi transformasiyanın tam başa çatdığını söyləmək tezdir. Bu transformasiya bir sıra ciddi problemlərlə üzləşdiyindən, bütün gözləntilərə baxmayaraq, demokratik dəyişikliklərin əsasının – sosialist sistemindən tam üzülüşmüş sabit, dinamik inkişafı təmin edən liberal-demokratik institutların, azad, rəqabətli bazar iqtisadiyyatının təşəkkül tapdığı demokratik cəmiyyətin formalaşmasına nail olunmayıb.

Azərbaycanın hazırkı dövlət-hüquq mexanizmi hüquqi etatizmə söykənir. Burada dövlətin hüquqla bağlı olması deyil, hüququn dövlətdən asılı olması, hüquqda dövlət maraqlarının üstünlüyü diqqəti cəlb edir, bütün hüquqi məsələlər dövlət kateqoriyasından (dövlət iradəsi, dövlət maraqları, dövlət suverenliyi və s. ) şərh olunur. Bunun başlıca səbəbi dövlət və hüququn hakimiyyət vasitəsi olmasını, dövlətin hüquqdan üstünlüyünü, hüququn dövlətdən, siyasət və iqtisadiyyatdan asılılığını nəzərdə tutan marksisit-leninçi nəzəriyyənin ideoloji irsidir.

Azərbaycanın hazırkı dövlət sistemində hakimiyyətin bölünməsi prinsipi rəsmən elan olunaraq, parlamentarizm tanınsa da, faktiki olaraq icra hakimiyyətinin üstünlüyü təsbit olunur. Bu, bir tərəfdən icra hakimiyyətinin təbiəti və xarakteri, yəni onun çevikliyi, operativliyi, tez konsentrasiya olunma, maddi, maliyyə, mənəvi və başqa vasitələrdən səmərəli istifadə qabiliyyəti ilə (obyektiv amillər), digər tərəfdən isə icra hakimiyyətinə təsir göstərən ayrı-ayrı qrupların və şəxslərin iqtisadi, siyasi və başqa maraqları ilə, habelə icra hakimiyyəti daşıyıcılarının peşəkar və şəxsi keyfiyyətləri (subyektiv amillər) ilə şərtlənir.

İcra hakimiyyətinin üstünlüyünün təsbit olunması həmçinin hakimiyyətin bölünməsi prinsipini və parlamentarizmi inkar edən, dövlət hakimiyyətinin sovetlər sistemi əsasında bir mərkəzdən idarə olunmasını nəzərdə tutan marksist-leninçi nəzəriyyənin institusional və ideoloji irsi ilə əlaqədardır. Məhz bununla əlaqədar olaraq konstitusiyada prezident dövlət hakimiyyətinin digər qollarının da həyata keçirilməsinə əhəmiyyətli təsir göstərən və nəzarət edən institut kimi nəzərdə tutulur və ona geniş, faktiki olaraq qeyri-məhdud səlahiyyət verilir.

Başqa sözlə, icra hakimiyyəti səlahiyyət baxımından formal-hüquqi və faktiki olaraq qeyri məhduddur və demək olar ki, nəzarətsizdir. Yəni mövcud hüquqi sistem və dövlət mexanizmi çərçivəsində icra hakimiyyətini real tarazlaşdıran və çəkindirən, onun özbaşınalıqlarının qarşısını ala bilən hüquqi vasitələr yox dərəcəsindədir.

İcra hakimiyyəti parlament qarşısında cavabdeh deyil və məsuliyyət daşımır. Parlamentin icra hakimiyyətinin fəaliyyəti üzərində nəzarət səlahiyyətləri çox cüzi olub yalnız dövlət büdcəsinin qəbulu, icra olunması haqqında hesabatların təsdiqi və ildə bir dəfə Nazirlər Kabinetinin Milli Məclis qarşısında formal hesabat verməsi məsələlərini əhatə edir. Lakin Milli Məclis bu cüzi səlahiyyətlərini də faktiki olaraq həyata keçirmir; dövlət başçısının təqdim etdiyi büdcə layihəsini təsdiq etməklə və onun yerinə yetirilməsi haqqında hesabatı dinləməklə kifayətlənir.

Məhkəmə sisteminin mükəmməl olmaması, məhkəmələrin icra hakimiyyətindən asılı vəziyyətə salınması, siyasi sifarişlər və yuxarıdan verilən göstərişlər əsasında qərarlar çıxarması da başlıca olaraq bu amillərlə şərtlənir.

Hakimiyyətin təşkilinin sovetlər sisteminin institusional qalıqları həmçinin yerli özünüidarə mexanizminə, bələdiyyələr kimi yeni institutların tətbiqinə də öz təsirini göstərib, onların real siyasi hakimiyyət institutu kimi formalaşmaşana imkan verməyib.

Azərbaycanda siyasi plüralizm və çoxpartiyalılıq rəsmən tanınsa da, sosialist dövləti və hüququndan qalma irs kimi yalnız hakim partiyaya və ona yaxın olanlara üçtünlük verilir, siyasi əqidə və mənsubiyyətinə görə təqiblər və təzyiqlər davam edir, çox hallarda müxalif fikrə dözümsüzlük nümayiş etdirilir, müxalifət partiyaları düşmən kimi qələmə verilir, eləcə də bəzi müxalif qüvvələr hakim partiyaya, bütövlükdə iqtidara düşmən gözü ilə baxırlar.

İnsan hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsi dövlətin ali məqsədi kimi elan edilsə də, bütövlükdə dövlət-şəxsiyyət münasibətlərinin nizamlanmasında dövlət hakimiyyətinin və dövlət mülkiyyətinin şəxsiyyət üzərində hərtərəfli və sözsüz prioritetini və şəxsiyyətin sosial statusunun kollektivçiliyə əsaslanan xüsusi tipinin formalaşmasını nəzərdə tutan sosialist dövləti və hüququnun təsiri özünü aydın şəkildə göstərir.

Azərbaycanın mövcud hüquq-tətbiq və hüquq-mühafizə mexanizmi həm nəzəri və həm də təcrübi baxımdan konkret fərdlərin (ayrı-ayrı insanların) subyektiv hüquq və azadlıqlarından daha çox ümumi dövlət maraqlarının qorunması və təmin edilməsinə yönəldilib. Ümumi dövlət maraqları isə ayrı-ayrı məmurların öz mülahizələrinə, bəzən də şəxsi mənafelərinə uyğun sərbəst təfsir edə bildiyi mücərrəd bir anlayışdır. Bu da öz növbəsində icra hakimiyyəti orqanlarının, vəzifəli şəxslərin və dövlət məmurlarının fəaliyyətində istər-istəməz «dövlət maraqlarının qorunması» adı altında konkret fərdin insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının pozulmasına gətirib çıxarır.

Ümumiyyətlə götürüldükdə, Azərbaycanın hazırkı dövlət-hüquq sistemində köhnə və yeni elementlərin, dövlət və hüququn marksist-leninçi nəzəriyyəsinin qalıqları ilə humanist, liberal nəzəriyyələrin dəyərlərinin üzvi şəkildə qovuşması baş verir.

Azərbaycanın müasir dövlət-hüquq sistemi demokratik məzmuna malik olan bir sıra yeni əsas hüquqi dəyərlərlərin, prinsip və institutların olması ilə səciyyələnsə də, göstərilən yeni dəyərlər, prinsip və institutlar, həmçinin digər hüquqi ideyalar dövlət-hüquq sistemində kifayət qədər müəyyənlik əldə etməyib və butun hüquqi nizamasalmanın məzmununu formalaşdıran aparıcı amilə çevrilməyib. Bir çox hallarda həmin yeni dəyərlər, prinsiplər və institutlar lazımi nəzəri və fəlsəfi əsaslar olmadan, köhnə marksist-leninçi nəzəri müddəalara söykənilərək tətbiq edildiyindən kifayət qədər səmərəli fəaliyyət göstərmir, təsirli olmur və gözlənilən nəticəni vermir.

Nəzərə almaq lazımdır ki, hər bir milli dövlət hüquq sistemini dövlət müəyyənləşdirən hüquq normalarının sadəcə məcmusu deyil; o, həm də hüquq mədəniyyətini, hüquq ideologiyasını, hüquq düşüncəsini, hüquq mentalitetini, hüquq adət və ənənələrini özündə ehtiva edir ki, bunlar da bilavasitə dövlətlə deyil, cəmiyyətlə, sosial həyatla bağlıdır.

Buna görə də dövlətdə baş verən dəyişikliklər dərhal tam şəkildə hüquqda əks olunmur. Sosialist dövləti ilə birlikdə xalqın sosializm şəraitində formalaşmış hüquq düşüncəsinin, hüquq mentalitetinin, marksisit-leninçi ideyalara söykənən hüquq nəzəriyyələrinin və doktrinalarının, hüquq mədəniyyətinin, hüquq adət və ənənələrini dərhal yox olmasını iddia etmək olmaz. İctimai şuürdan sosialist sindromunun çıxması üçün postsosialist cəmiyyətinin bir neçə nəslinin dəyişməsi gərəkdir.

Vahid Qazi, moderator

Başlayacağımız müzakirələrə bir çox ictimai-siyasi institutların nümayəndələrini dəvət etmişik. Gələnlərə təşəkkür edirəm. Köhnə institutların yeniləşməsi, yenilərinin effektliyi, hazırkı hüquq sisteminin işləkliyi bizi maraqlandıran məsələlərdəndir. Qanunlarımızın və institutlarımızın daha çox imitasiya xarakteri daşıması barədə səslənən fikirlərə də münasibət bildirmək arzu olunandır. Hüquq sisteminin «leninçi irslər»dən təmizlənib-təmizlənməməsi də maraqlı mövzudur. Buyurun!

Cahangir Məmmədli, İctimai Yayım Şurasının sədri:

Bizdə liberal sözünün, anlayışın özü ilə bağlı qəribə bir mənzərə var. Çoxları bilmir liberal nə olan şeydir. Azərbaycanda belə təsəvvür var ki, liberallıq heç kimə dinməmək, məsələn, hər hansı bir fikir deyiləndə ona reaksiya verməmək, iki adam dalaşanda onların işinə qarışmamaqdır. Gəlin bir balaca sorğu aparaq küçədə. Yüz adamdan 99-u belə deyəcək. Ona görə də bizim ciddi maariflənməyə ehtiyacımız var.

Keçid dövründən danışırıq. Milli Məclisin bir 10 il bundan əvvəlki iclasları yadıma düşür. Məclis sədri tez-tez deyirdi ki, biz keçid dövrü yaşayırıq. Keçid dövrü, keçid dövrü – mən də deyirdim, ay Allah, görən, bizi hara keçirik? Bax, bizim hara keçdiyimizi deməyə qorxurdular. Ona görə ki, biz bazar münasibətləri dövrünə keçirdik. Bir az da artıq desəm, kapitalizmə keçirdik. Yenidən qayıdırdıq kapitalizmə və onu deməyə qorxurduq. Çünki sovet dövründə biz kapitalizmi o qədər söymüşük ki.

Ərəstun müəllim, deyirsiz ki, cavanlar liberal dəyərləri çox asan qəbul edir. Mən buna tam inanıram. Ona görə ki, gənclər keçmiş dövrü görməyiblər, nostalgiya hissləri ilə yaşamırlar. Bizim indiki idarəçilərsə Kommunist Partiyasından gəliblər. Gördükləri o ideologiyadır və ondan çıxmaları çox çətindir. Ona görə bizdə keçid dövrü çox uzun çəkir.

Bayaq Qulamhüseyn müəllim partiyalarla bağlı çox maraqlı bir fakt dedi, ötəri dedi. Amma doğrudan da, məsələn, mən ən ciddi adamlardan Milli Məclisin deputatı səviyyəsində, ən ciddi ziyalı səviyyəsində eşidirəm ki, a kişi, bu qədər partiya olar? Və ya ən ciddi adamlardan eşidirəm ki, bu qədər mağaza olar? Amma bizim evin yanında mağazalar artdıqca mən görürəm ki, qiymət köhnə pulnan əlli manat da endi. Çünki rəqabət aparırlar. Rəqabət sistemində ancaq alıcı udur. Partiyalar da o cürdü. Partiya nə qədər çox olarsa, plüralizmin, demokratik dəyərlərin meydanı da genişlənəcək.

Arif Hacılı, Müsavat başqanının müavini:

- Mən hesab edirəm ki, Azərbaycanda hüquq problemi islahatların keçirilməməsi ilə bağlı deyil. Əslində ölkədə kifayət qədər hüquqi islahat keçirilib və kifayət qədər qanun qəbul olunub. Və bu qanunların bir çoxu Avropa Şurasının, digər beynəlxalq qurumların ekspertizasından keçdiyi üçün kifayət qədər liberal dəyərlərə söykənir. Problem əslində Azərbaycanda bütün sahələrdə hüquqi nihilizmin hökm sürməsi ilə bağlıdır. Yəni faktiki olaraq hakimiyyətin apardığı siyasət elə bir vəziyyət yaradıb ki, Azərbaycanda hüquqa, qanuna hörmət edilmir. Və istər Azərbaycan Konstitusiyası, istər qanunlar daim pozulur.

Məsələn, biz həbsxanada olduğumuz dövr Cinayət-Prosessual Məcəlləsini, digər uyğun qanunları öyrənmək üçün kifayət qədər vaxtımız oldu. Açığını sizə deyim ki, məsələn, prosessual məcəllə kifayət qədər demokratik bir məcəllədir. Və əgər bu məcəllənin tələblərinə əməl olunsa, məhkəməyə çıxan hər bir şəxs öz hüquqlarını kifayət qədər hərtərəfli qoruya, haqlı olduğunu sübut edə bilər. Sadəcə, nə bu məcəlləyə, nə Azərbaycanın başqa qanunlarına məhəl qoyan var.

Məsələn, götürək «Sərbəst toplaşmaq azadlığı haqqında qanun»u. Bu qanun, o cümlədən Azərbaycan Konstitusiyasında sərbəst toplaşmaq azadlığı ilə bağlı müddəalar hətta bəzi liberal Avropa ölkələrində olan qaydalardan daha demokratikdir, daha liberaldır. Bəzi Avropa ölkələrində kütləvi aksiyaya icazə verilməsi proseduru nəzərdə tutulur. Azərbaycanda isə yalnız xəbərdarlıq edilməlidir. Amma reallıq necədir? Məsələn, paytaxt rəhbərliyi bir çox hallarda mitinqlərin, yürüşlərin keçirilməsi ilə əlaqədar müraciətə cavab verir ki, filan yerdə insanlar istirahət edir. Onların istirahətinə mane olmamaq üçün və yaxud avtomobillərin hərəkətinə əngəl törətməmək üçün sizə kütləvi aksiyanın keçirilməsinə icazə verilmir və yaxud da başqa yerdə icazə verilir. Yəni vətəndaşlarla qanun dilində rəftar yoxdur.

Ya götürək Seçki Məcəlləsini. Avropada elə ölkələr var ki, polis və yaxud da icra hakimiyyəti strukturları birbaşa seçki proseslərini həyata keçirirlər. Bizim qanunlar bunu qadağan edir. Azərbaycanda hətta mövcud Seçki Məcəlləsinin hərfinə əməl olunsa, bu məcəllə ilə demokratik seçki keçirilməsi mümkündür. Bunun üçün siyasi iradə lazımdır. Bu siyasi iradə mövcud deyil.

Azərbaycan cəmiyyəti postkommunist məkanında liberal keçidə ən yaxın, əsas namizəd ölkədir. Ölkədə liberal dəyərlərin bərqərar olmasına maneçilik törədən başlıca amil Azərbaycan hakimiyyətidir. Söhbət təkcə siyasi məsələlərdən getmir. Məsələn, biz həbsxanada olduğumuz dövrdə heç bir siyasi mənsubiyyəti olmayan minlərlə günahsüz adamın məhbəsdə yatdığını gördük. Kimi layiq olduğu cəzadan artıq cəza almışdı, kimi də, daha ağır cəza törədənin əvəzindən əzab çəkirdi. Bu, hüquqi nihilizmin hökm sürməsinin, ədalət mühakiməsinin yoxluğunun nəticəsidir.

Rauf Mirqədirov, “Zerkalo” qəzetinin siyasi icmalçısı:

Burada maarifçilik haqqında danışıldı. Mənə elə gəlir ki, son 15 ildə biz ancaq maarifçiliklə məşğuluq. Yığışıb nəyisə bir-birimizə öyrətməyə çalışırıq, sonra da dağılışırıq.

Problem, mənə elə gəlir ki, başqa müstəvidədir. Ərəstun bəy Çili təcrübəsini yada saldı, onun Azərbaycandan çox ciddi bir fərqini haqlı qeyd elədi. Auqusto Pinoçet azad iqtisadiyyatın əleyhinə deyildi. O, mühafizəkarların, hətta solların normal fəaliyyəti üçün ilkin şərtləri yaratmıqla, azad iqtisadiyyata imkan verməklə faktiki liberalizmin özülünü qoymuşdu.

Azərbaycanda problem ondan ibarətdir ki, bu ölkədə hər hansı bir ideologiyadan və o ideologiyanın təmsilçilərindən yalnız çox şərti danışmaq mümkündür. Bütün dünyada solların sosial bazası həmkarlar ittifaqlarıdır. Bu gün biz həmkarların fəaliyyətini, əgər bu doğrudan da məhz fəhlələrin hüquqlarının müdafiəsidirsə, hələlik Qərb şirkətlərində görürük. Qərb şirkətlərinin qurduğu zavodlarda təxminən 300-350, bəzi hallarda 700 ABŞ dolları alan fəhlələr tətil eləyirlər. Çox böyük sosial təbəqəni təşkil edən həkimlərin, müəllimlərin, əmək haqları minimum istehlak zənbilindən azdır. Ancaq onlar tətil eləmirlər. Bu onu göstərir ki, hələlik ideologiyanın sifarişçisi olan sosial təbəqələr müəyyənləşməyib. Liberal dəyərlərin sifarişçiləri ola biləcək fəhlə sinfi yoxdur, orta, xırda sahibkarlar yoxdur. Nəhayət, iri sahibkarlar yoxdur, əksər hallarda daha sağ mühafizəkar ideologiyaların sifarişçiləri onlar olur. Bu halda siyasi iradə lazımdır, istiqamətlənmiş siyasi iradə.

Bu saat Azərbaycanda çox gözəl siyasi iradə nümayiş etdirirlər: heç nəyə icazə yoxdur, hər şey yalnız deklorativ şəkildə mövcud olmalıdır. Bu da siyasi iradədir. Amma əks siyasi iradədir. Azərbaycanda azad iqtisadiyyat olsaydı, məhz bu cür iqtisadi zəmində formalaşmış sosial təbəqələr – fəhlə sinfi, xırda, orta və iri sahibkarlar olsaydı, onlar ən avtoritar, ən totalitar hakimiyyəti də gec-tez məcbur eləyərdəlir ki, gerçək demokratik islahata getsinlər, müəyyən azadlıqları təmin eləsinlər və siyasi-hüquqi sistem iqtisadi sistemə uyğunlaşsın. İndi bizdə bu yoxdur.

Fazil Qəzənfəroğlu, millət vəkili:

Mövzunun aktuallığı ondan ibarətdir ki, uzun illərdən bəri Azərbaycanda keçid dövrü deyilən bir terminin bu günə qədər də gündəmdə qalmasının səbəblərini araşdırmağa həsr olunub. Niyə bu keçid dövrü keçilib tamamlanmadı? Niyə bunun nəticəsində Azərbaycanda rifah dövləti, yaxud effektli dövlət deyilən bir anlayış ortaya çıxmadı? Niyə Azərbaycan dövləti vergilərlə bəslənən bir dövlət modelinə gəlib çıxmadı, neftlə bəslənən bir dövlət modeli olmaqda davam elədi? Yəni bu sualların hamısının cavabının, təbii ki, həm politoloji, həm hüquqi spektrdə araşdırılması vacibdir.

Mən başlıca səbəb kimi bütövlükdə Azərbaycan cəmiyyətində bu tarixi inkişaf tendensiyasına olan yanlış münasibəti göstərərdim. Bu keçid dövrü anlayışı Qərbi Avropa ölkələrində, Şərqi Avropa ölkələrində müzakirəyə çıxarılanda onlar da 10 il, 15 il, 20 il müddətlər müəyyən eləmişdilər. Burda iki problem prioritet götürülürdü. Bir ümumiyyətlə tranzisiya problemi, keçid problemi, bir də onun həlli problemi. Göstərirdilər ki, ümumiyyətlə keçid dövrü o ölkələrdə tamamlanır ki, orda artıq həm köhnə institutlar, köhnə sistemin qalıqları sındırılır, ortadan qaldırılır, həm də nisbətən yeni stabil institutlar yaranır. Və bununla da keçid dövrü yekunlaşır, tranzisiyanın tamamlanması baş verir. Yəni artıq oyun qaydaları müəyyən olunur.

Çox təəssüf ki, Azərbaycan bunları yaşamadı. Bu da birinci növbədə təbəqə məsəlisiylə bağlı idi. Azərbaycanda nomenklatura ilə dəyişim istəyən qüvvənin, bəli, razılaşması baş verməlidir. 90-cı ildə əslində bir xalq hərəkatı modelinin hakimiyyətə gəlməsi Azərbaycan üçün neqativ hal idi. Yəni nomenklatura ilə dəyişim istəyən, müəyyən mənada liberal şüarlar irəli sürən qüvvənin razılaşmasının olmaması sonrakı prosesləri ləngidir.

Məsələn, İspaniyada 75-ci ildə Franko rejimi dəyişdi, dialoq mühiti yarandı. Və artıq yeni hakimiyyət bölgüsü, yeni islahatlar həyata keçirildi. Portuqaliyada avtoritar rejim 86-cı ilə qədər davam etdi. Ölkə tədricən yeniləşmə prosesləri keçəndən sonra Avropanın ən geridə qalmış dövlətindən iqtisadiyyatda ən öncül məmləkətə çevrildi. Azərbaycanda isə bu illərdə, deyildiyi kimi, yeni institutlar yarandı, amma heç nə dəyişmədi. Azərbaycanda məhkəmə sistemi var. Əvvəllər, sovet hökumətində məhkəməni, deyək ki, partiya nomenklaturası təyin edirdi. Bu gün testlə seçilir. Amma hakim yoxdur ölkədə. Vəkillik testlə müəyyən olunur. Amma ölkədə vəkil yoxdur. Azərbaycanda insan haqqını qoruyan yüzlərlə institut var, amma insan haqqının vəziyyətində heç bir dəyişiklik yoxdur. Qanunlar, çox doğru qeyd olundu, Avropanın qəbul elədiyi dəyərlərə uyğun şəkildə yaranır. Amma icra mexanizmi dəyişmədi. Bələdiyyə yarandı. Amma özünü idarəetmə deyilən bir şey ortaya çıxmadı.

Bunların səbəbi bilavasitə təbəqə ilə bağlıdır. Polşada islahatların anatomiyasını araşdıran mütəxəssislər prosesin sürətli gedişini bir vacib amillə izah edirlər. Bu ölkənin xaricdə yaşayan on milyondan artıq sahibkarı vardı. Onların Polşa islahatına inteqrasiya olunması, sahibkarlıq mədəniyyətini Polşaya gətirməsi sürətli islahatların həyata keçirilməsinə imkan yaratdı. Azərbaycanda bu sahibkarlıq mədəniyyətinin, bu təbəqənin yaranmasına imkan verilmədi. Ona görə də biz həqiqətən də effektli dövlət yarada bilmədik.

Azərbaycanda dəyişimə aşağıdan gələn impulsların gücü yetmir, kifayət etmir. Çünki onun arxasında təbəqə durmur. Bu gün müxalifətin də kifayət qədər böyük elektoratı var. Meydana otuz min, qırx min, əlli min adam yığmaq elə-belə asan məsələ deyil. Yığılır. Amma cəmiyyətdə məsələni yığılan adam həll eləmir. Təbəqə həll eləyir.

Leyla Yunus, Sülh və Demokratiya İnstitutunun rəhbəri:

Ərəstun Oruclunun çıxışındakı optimizm notları məni çox təəccübləndirdi. Onun sözlərindən belə çıxır ki, Azərbaycanda liberalizmin hansısa perspektivləri var. Razı deyiləm. Ərəstun bəyin istinad elədiyi nazik təbəqə – QHT-lər ətrafında toplaşmış və ya Amerikada təhsil almış bir qrup gənc bu məşəqqət dəryasında batacaq. Artıq batır da.

Arif bəyin, Fazil bəyin çıxışlarında haqlı qeyd edildi: Azərbaycanda nə siyasi, nə də iqtisadi azadlıq var. İqtisadi azadlıqdan ümumiyyətlə danışmağa dəyməz. Azad bizneslə məşğul olmaq istəyib həbsxanaya düşən adamların sayı müxalifətçi dustaqlardan qat-qat çoxdur. Onları, sadəcə, halal pul qazanıb məmurlarla bölüşmək istəmədiklərinə görə tutublar.

Bu gün Azərbaycanda liberalizmin yox, solçu və radikal islam ideyaların perspektivindən danışmaq daha düz olardı, çünki hakimiyyətin siyasəti nəticəsində lümpenlərin sayı artıb. Konservativ liberal ideyaların nüvəsində milli burjuaziya, orta və iri sahibkarlar dayanmalıdır. Bizdə mülkiyyət azadlığı və azad sahibkarlıq varmı? Hardasa xırda bir dükan qaralayıb alverlə dolanan insanları sahibkar saymaq olmaz. Əhalinin böyük qismi güzəran ağırlığı və demokratik dəyərlərin gözdən düşməsi ucbatından mənəvi boşluq yaşayır. Belədə sabaha ümidlər verən hansısa ideologiya meydana girib bu adamları ağuşuna alacaq. Bu da ya kommunist ideologiyası ola bilər, ya da islam. Kommunizm bir dəfə bu ölkəni dolaşıb keçib. Yerdə qalır islam. İndi hətta rusdilli qızlar başlarına hicab bağlayırlar. Deyirlər, neyləyək, Allaha qurbanıq. Bəli, ölkədə ən cəlbedici ideologiya islamdır.

Biz elitadan danışırıq. Kimlər təşkil edir bizdə bu elitanı? İqtisadiyyatı monopoliyaya almış məmurlar. Avropa Şurasının tələbiylə yaradılmış bütün demokratik təsisatlar da formal mövcuddur. Ombudsman institutu da, ictimai yayım da məmurların monopoliyasındadır. Hakimiyyət qollarının – parlamentin, məhkəmələrin asılı durumu da, yerli özünüidarə orqanlarının nə gündə olduğu da sizə yaxşı bəllidir. Ona görə mən liberalizmin gələcəyi, yəni leninçi irslərdən tezliklə yaxa qurtaracağımızla bağlı pessimistəm.

Taleh Şahsuvarlı, jurnalist:

Bütün cəmiyyətlərdə ən əsas baza, burada deyildiyi kimi, iqtisadiyyat hesab olunur. Əgər iqtisadiyyat və iqtisadi münasibətlər dəyişirsə, heç şübhəsiz, cəmiyyətin digər strukturları da dəyişməyə məhkumdur. Bu mənada liberalizm ideyası da, heç şübhəsiz, iqtisadiyyatla çox sıx bağlıdır. Əgər Azərbaycanda iqtisadi münasibətlər sistemi dəyişəcəksə, o zaman burada liberal ideyaların da inkişafından söhbət gedə bilər. Dəyişməyəcəksə və indiki kimi monopoliyada qalacaqsa, özü ilə bərabər sosial təmsilçilik institutlarını da yaratmayacaq və liberalizmin gələcəyi üçün çox böyük təhlükələr qalacaq.

Mən bir önəmli məsələnin üzərində dayanmaq istəyirəm. Gəlin Azərbaycandakı siyasi rejimin parametrlərini müəyyənləşdirək. Heç şübhəsiz, bu rejim, yəni hər kəs bunu etiraf eləyər, avtoritar rejimdir. Bilirik ki, avtoritar rejimin, belə deyək, ayrı-ayrı formaları mövcuddur. Azərbaycanda avtoritarizmin demokratura deyilən bir forması var. Bu demokratura formalı avtoritarizmin bir mühüm özəlliyi var. O həm iqtisadiyyatı öz monopoliyasında saxlayır, həm də seçki sistemini. Bundan kənarda müəyyən məsələlərə, tutalım, söz azadlığına yer verilir. Siyasi partiyaların fəaliyyətinə də yer verilir. Hərdənbir sərbəst toplaşma azadlığına da yer verilir.

Burada deyildiyi kimi, tək iqtisadi islahatların aparılması da vəziyyətdən çıxış üçün yetərli deyil. Əgər biz gerçək liberal cəmiyyət qurmaq istəyiriksə, onda həm iqtisadi islahatlar, həm siyasi islahatlar, özəlliklə də seçki islahatları paralel şəkildə aparılmalıdır. İslahatlar paralel aparılmadıqda liberal cəmiyyətə transformasiya baş vermir.

Əliməmməd Nuriyev, Konstitusiya Fondunun prezidenti:

Mən hesab edirəm ki, istənilən məsələ, o cümlədən istər liberal dəyərlərin, istərsə hüquqi islahatların və yaxud hüquqi institutların durumuna yönəlik fikirləri bildirməklə yanaşı, problemlərdən çıxış yolları da göstərilməlidir. 15 ildir danışılır ki, keçid dövrüdür. Transformasiya proseslərindən, bazar iqtisadiyyatından, islahatlardan danışırıq. Bu 15 ilin yekunları ilə bağlı ciddi müzakirələr gedirmi?

Biz insan potensialı ilə bağlı məsələyə doğru yanaşmamışıq. İstənilən liberal dəyərlərin daşıyıcısı hər şeydən əvvəl insandır. O insanın formalaşdırılması məsələsi ilə bağlı nələri etməliyik – bunun üzərində düşünmək lazımdır.

Biz hakimiyyət bölgüsü məsələsini qeyd etdik. Hakimiyyət bölgüsü Azərbaycan Konstitusiyası ilə təsbit olunub. Amma hakimiyyət bölgüsünün real məzmunuyla bağlı çox doğru fikirlər səsləndi: bəli, icra hakimiyyəti digər hakimiyyətləri tamamilə üstələyib. Əslində insan hüquqlarının, azadlıqlarının təmin olunmadığı, siyasi və iqtisadi plüralizmi olmayan bir cəmiyyətdə hakimiyyət bölgüsündən də danışmaq olmaz. Yəni hər şeydən əvvəl buna nail olunmalıdır.

Vahid Qazi:

Həqiqətən görüləsi işlər çoxdur. Totalitar psixologiya və ənənənin törətdiyi fəsadlardan birdən-birə qurtulmaq olmur. Amma istək, həvəs və iradə də kifayət qədər deyil. Hamınıza təşəkkür edirəm.