«Bizdə
bu gün şəhvani hisslər üstünlük təşkil edir»
|
 |
| Söhbəti qələmə aldı: Tariyel
Calallı
Müsahibə «III Sektor» demokratiya jurnalının 1 (19) 2006
sayında dərc olunub
|
 Ayaz
Salayev: «Hakimiyyət strukturları qarşısında kinonun problemlərini
qaldırmaq dəlinin yadına daş salmaq kimi bir şeydir»
Kinoşünas Ayaz Salayevlə «III Sektor»un redaksiyasında
görüşdük. Jurnalın baş redaktoru Vahid Qazi, redaktor Hikmət Sabiroğlu
və müsahibəni qələmə alan bəndənizin iştirak etdiyi söhbətdə söz-sözü
çəkdi – ölkənin və dünyanın ictimai-siyasi havasına da toxunduq,
hələ də keçid dövrünün acısını yaşayan Azərbaycanın ziyalısını düşündürən
mənəvi problemlərə də nəzər yetirdik, kinomuzun dərd-sərindən də
danışdıq.
Elə bilirdik ki, bolşevik ideologiyası ilə
çox tez üzülüşmək mümkündür…
H.S.: İki il əvvəl böyuk alimimiz Azad
Mirzəcanzadə «Zerkalo» qəzetinin «Azərbaycan hara gedir» sualına
cavabında ölkəni sərt bir yoxuşda təntiyib geriyə yuvarlanan sınıq-salxaq
maşına bənzətmişdi. Siz nə deyərdiniz: Azərbaycan hara gedir?
A.S.: Bəlkə də sizə qəribə görünəcək, amma mən belə
nəticəyə gəlmişəm ki, Azərbaycan heç bir məntiqə tabe olmayan ölkədir.
Burda adi məntiqə əsaslanmaq həmişə yanlış nəticə verir. Bu baxımdan
Azərbaycanın gələcəyi barədə yalnız bir şeyi dəqiq demək olar: o,
tamamilə başqa, bizim gözləmədiyimiz kimi olacaq. Mən özüm ölkənin
gələcəyi barədə fikrimi gündə bir neçə dəfə dəyişirəm. Məsələn,
çox pessimist olanda nikbinlik doğuran bəzi əlamətləri görürəm.
Ölkəmizin gələcəyi ilə bağlı bir ağrılı məqamı qeyd
etmək istərdim: bu gün Azərbaycanın az qala bütün sağlam qüvvələri
xarici şirkətlərdə işləyir. Təbii, bu, 1930-cu illərdəki kimi Sibir
düşərgələrində çürüməkdən yaxşıdır, amma hər halda bütün sağlam
qüvvələr ictimai həyatdan kənarda qalır.
H.S.: Gələcəyi tam təsəvvür etməyin çətin
olduğunu deyirsiniz. Bəs 15-20 il bundan qabaq gələcəyi necə təsəvvür
edirdiniz? İndiki Azərbaycan Sizin o zamankı təsəvvürlərinizə nə
dərəcədə yaxındır?
A.S.: 1990-cı illərin əvvəlində biz hamımız illüziyalar
içində yaşayır, müstəqilliklə bərabər xoşbəxt gələcəyin yaxında
olduğunu düşünürdük. Amma 2-3 il ötdükdən sonra şəxsən məndə bu
illüziyalar dağıldı və yaxın gələcəkdə Azərbaycanı nə gözlədiyini
aydın gördüm. Mən indi yalnız 1980-ci illərdə doğulmuş gənclərə
böyük ümid bəsləyirəm. Çünki bu gənclərin şüuru sovet ideologiyasının
qalıqlarından azaddır. Biz elə bilirdik ki, sovet ideologiyası,
bolşevik ideologiyası ilə çox tez üzülüşmək mümkündür, amma sonradan
məlum oldu ki, bu 70 illik rejim təkcə Azərbaycana deyil, bütün
dünyaya nəhəng zərbə vurub. Dünya tarixində öz nəticələrinə görə
1917-ci ilin Rusiya inqilabı qədər məhvedici çox nadir hadisələr
tapmaq olar. Hadisə baş verir, rejim qurulur və dağılır, amma onun
nəticələri hələ uzun müddət özünü büruzə verir.
Məsələn, 1930-40-cı illərin məşhur ziyalıları sovet
ziyalıları deyildilər, onlar çar Rusiyasının məhsullarıydı. İndi
isə bizi əhatə edən adamlar, xüsusilə hakimiyyətdə olan şəxslər
bu müstəqillik dövrünün törəmələri deyil. Onlar 1970-ci illərin
– Brejnev dövrünün törəmələridir. Loru desək, mənim fikrimcə, insan
bolşevik dövründə nə qədər az yaşayıbsa, bir o qədər sağlamdır.
 Amma
Azərbaycanın gələcəyinə müəyyən nikbinliklə baxıram. İndi nəsil
dəyişir. Mən elə cavanlar tanıyıram ki, istirahət günlərində pul
yığıb yetimxanalara gedirlər, yetim uşaqlarla vaxt keçirirlər. Bu,
Azərbaycan üçün son dərəcə yeni və sağlam əlamətdir. Azərbaycanın
gələcəyi barədə danışanda da biz gərək ətrafımızdakı hər şeyə diqqətlə
baxaq, o cümlədən yas mərasimlərinin, toyların keçirilməsinə, insanların
mağazada necə alış-veriş eləməsinə. Yalnız bütün bu detallara əsaslanaraq
fikir söyləməliyik. Üzr istəyirəm, biz hətta ayaqyolundakı yazıları
da diqqətlə təhlil etməliyik.
Tale belə gətirdi ki, Azərbaycana sovet dövründə rəhbərlik
etmiş şəxs yenidən hakimiyyətə gəldi və bu da insanlarda ölkədə
heç vaxt heç nəyin dəyişməyəcəyi haqda yanlış təəssürat yaratdı.
Amma belə deyil. Bir misal gətirmək istəyirəm. Bu yaxınlarda Tovuz
rayonunda çəkilişdə oldum. Hamımız oturub millətimizi söyürük, amma
mən Tovuzdan millətimə vurğun adam kimi qayıtmışam. Təsəvvür edin
ki, camaat Ermənistanla sərhədin düz qırağında, snayper atəşi altında
yaşayır, kartof əkir, təzə evlər tikir, oradan köçməyi düşünmür
də. Belə şeylər adama qol-qanad verir.
V.Q.: Folkner deyirdi ki, fransızlar rasionallığın,
yaponlar intellektin vurğunudur. Bu rakursdan yanaşdıqda, Sizcə,
azərbaycanlılar nəyin vurğunudur?
A.S.: Sözün düzü, bu barədə danışmaq bir az ağırdır.
Çünki deyəcəklərim bir az səthi və bayağı görünəcək… Mənə elə gəlir
ki, cəmiyyətimizdə bu gün şəhvani hisslər üstünlük təşkil edir.
Burada mən bir məsələni də xüsusilə qeyd etmək istərdim. Bu gün
Azərbaycanda qədim dövrün bütpərəst şüuru özünü çox qabarıq şəkildə
büruzə verir. Biz indi bütpərəst bir cəmiyyətdə yaşayırıq və bu
da, yəqin ki, sovet dövrünün mirasıdır. Bütün xalqlarda mədəniyyət
çox nazik bir qatdır və onun altında vəhşi bir şüur yatır. Azərbaycanda
mədəniyyət qatı 70 il ərzində məhv edilib və bu vəhşi şüur üzə çıxıb
və yaşamaq uğrunda mübarizə müstəvisində özünü çox qabarıq şəkildə
biruzə verir. Təbii ki, hamı, hər bir insan yaşamaq uğrunda mübarizə
aparır, amma bu mübarizədə insana öz mənəviyyatını, simasını saxlamağa
kömək edən yeganə şey şəxsi ləyaqətini qorumaq istəyidir. Mən bu
gün bu ləyaqəti görmürəm. Yaşamaq uğrunda mübarizəni kinoda ən gözəl
ifadə edən Çarli Çaplindir. Onun qəhrəmanı həyat uğrunda mübarizə
aparır, yemək oğurlayır, amma eyni zamanda şəxsi ləyaqətini saxlamağa
çalışır. Bu insanlıq və şəxsi ləyaqətini qorumaq hissi bizdə aşağı
səviyyədədır.
V.Q.: Biz deyirik ki, qədim tariximiz
var, amma cavan millətik. Siz dediyiniz bu qüsurlar zamanla ötüb
keçəcək, yoxsa elə belə də davam edəcək?
A.S.: Bəla bundadır ki, bu gün Azərbaycanı əyalətləşdirməyə
çalışırlar. Bu da əsasən dünyadan xəbəri olmayan adamların işidir.
Məsələn, bizim kino sahəsində ümumdünya dəyərlərinin məhv edilməsi
prosesi gedir, çünki bu dəyərlər kontekstində kimin kim olduğu aydın
görünür. Eyni hal bütün sahələrdə müşahidə olunur. Xarici ədəbiyyatdan
xəbəri olmayan müəllimlər çalışırlar ki, bu mövzuda heç kim diplom
işi yazmasın, çünki onlar bu diplom işinə rəy yaza bilməyəcəklər.
Amma bütün bunlara baxmayaraq, yeni nəsil yetişir və bu nəsil çox
tezliklə köhnə nəslə öz «yox» sözünü deyəcək. Məsələnin mahiyyəti
də ondan ibarətdir ki, hakimiyyətlə mübarizəni yeni nəslin nümayəndələri
aparmalıdır.
Böyük Britaniyada 1960-cı illrədə «Bitlz» fenomeni
müşahidə olunurdu. Bu fenomen nədən ibarət idi? Yeni nəsil meydana
gəldi və dedi ki, Sibirdən Buhenvalda qədər düşərgələr yaratmısınız,
biz yeni nəsil olaraq sizi qəbul etmirik. Uşaqların zirzəmidə yığışıb
gitara çalması yeni nəslin özünü ifadə etməsi idi. Məhz «Bitlz»
fenomenindən sonra dünya tamamilə dəyişib. Ona görə ki, yeni nəsil
yetişdi və köhnə nəslin dəyərlərini qəbul etmədi. Mənim balaca qızım
uşaq bağçasına gedirdi. Onların bağçasına xaricilərin də uşaqları
gəlirdi və mən görürdüm ki, mənim qızımda irqi fərqlər düşüncəsi
yoxdur. O, zənci uşağa zənci deyil, qırmızı köynək geyinən uşaq
deyir. Onun ağlına da gəlmir ki, zənci nədir. Bu, artıq yeni şüurun
nümunəsidir.
H.S.: Ayaz bəy, ölkənin siyasi həyatına
toxunaq. Demokratiya uğrunda mübarizənin uğursuzluğunun səbəblərini
nədə görürsünüz? Sizcə, Azərbaycanda avtoritarizmə qalib gəlmək
üçün nə çatmır?
A.S.: Məncə, vaxt çatmır. Mən 1980-ci illərdə doğulmuş
gənclərin böyüməsini gözləyirəm. Bizə bu illərdə doğulmuş insanların
40 yaşının tamam olması çatmır.
V.Q.: Amma yeni nəsildə də köhnə ənənələr
müşahidə olunur. Məsələn, son seçki vaxtı komsomolvari qalstuk taxıb
kimisə lənətləyən və kiməsə yaltaqlanan azmı cavanlar gördük?! Hər
halda bu gün Sizin dediyiniz gənclər yox, mənim dediyim gənclər
üzdədir, meydan onlara açıqdır. Bir də ki, oğulların atalarına oxşamaq
istəməsi bioloji haldır. Sovet İttifaqı zamanında mövcud olmuş ənənələr,
bir növ, bərpa olunur. Sizə elə gəlmirmi ki, biz yeni nəsli də itiririk?
A.S.: Siz özünüz çox dəqiq ifadə etdiniz ki, bərpa
olunur. Bərpa olunur nə deməkdir? Bu ənənələrin süni şəkildə yenidən
yaradılması.
V.Q.: Bizim orta nəsil ciddi şəkildə viruslara
yoluxub. Amma ümidlər bəslədiyiniz yeni nəsil də eyni dibçəkdə yetişir.
Mən də hərdən ümid edirəm ki, Qərb ölkələrində oxuyan uşaqlar ölkəyə
yeni vərdişlər və mədəniyyətlə qayıdırlar və Azərbaycanda nəyisə
dəyişə biləcəklər. Amma onlar özlərini reallaşdıra bilmirlər axı.
Bayaq dediyiniz kimi, xarici şirkətlərə sığınıblar, ictimai hərəkatda,
müxalifət partiyalarında, dövlət strukturlarında gözə dəymirlər,
deməli, həmin gənclərin cəmiyyətdə avanqard rolu üzərlərinə götürəcəyi
inandırıcı görünmür. Uzağa getməyək, qonşu Gürcüstanda tamam fərqli
mənzərədir. Son illərdə yetişmiş gürcü gəncləri xaricdə təhsil alıb
Gürcüstana qayıdanda ictimai sektora yönəldilər. Gürcüstan inqilabının
baş verməsində də məhz bu gənclər mühüm rol oynadılar. Bizdə isə
belə gənclər ictimai fəallıqdan kənardadırlar.
A.S.: Təəssüf ki, bu, bir reallıqdır.
H.S.: Səbəb nədir? Azərbaycanın varlı
ölkə, daha doğrusu, neft ölkəsi olmasımı?
A.S.: Neft amilinin tək bu məsələyə yox, bütövlükdə
həyatımıza mənfi təsiri çoxdur. Lap adi bir misal gətirim: orta
məktəblərdə «Neft bizim sərvətimizdir» şüarı asırlar. Bu, uşaqlara
zərbə vurmaqdır. Yeniyetmələrə neftin hesabına yaxşı yaşayacağımız
barədə yalançı təsəvvürlər təlqin etmək olmaz. Orta məktəblərdə
«Bilik milli sərvətimizdir» şüarı asmaq yaxşı olar. Nə deyim, neft
bizim kimi ölkələrə xeyirdən çox ziyan gətirir.
V.Q.: Söhbətin əvvəlində toxunduğunuz
bir məqama qayıtmaq istəyirəm. Bizdə hakimiyyətdə olan insanlar
ötən əsrin 70-ci illərində formalaşmış şəxslərdir. Cavan nəsil də
bu adamların idarəçiliyi altında, yaratdığı reallıqlar üzərində
formalaşır. Bu baxımdan yeni nəsildən müsbət gözləntilər realdırmı?
A.S.: Gəncliyin köhnəliyə müqaviməti amilini də nəzərə
alın. Bir misal gətirim. İndiki şəhər uşaqları islama çox meyillənir.
Əksəriyyəti də sünniliyə. Hərçənd, onların yeddi arxa dönəni qatı
şiələrdir. Bu gənclər nənələrindən, babalarından dinlə bağlı heç
bir şey almayıblar. Yəni heç də hər şey öz kökü üstündə bitmir.
Bu gənclər tamamilə yeni insanlardır. Azərbaycanda artıq gəncləşmiş
bir islam formalaşır və bu da müsbət hadisədir.
V.Q.: Necə hesab edirsiniz, Azərbaycan
cəmiyyəti bu ağır durumdan çıxmaq üçün özündə güc tapacaqmı, yoxsa
ayrı-ayrı fərdlərin qəhrəmanlığına ehtiyac var?
A.S.: Məncə, hər bir ölkədə fərdlər həmişə böyük rol
oynayıb, amma o fərdlər də öz-özlərinə yaranmırlar, onlar cəmiyyətin
törəməsidir. Cəmiyyətin eyni zamanda müəyyən bir özünüqoruma instinkti
də var. Bu özünüqoruma instinkti Elmar Hüseynov kimi adamları yaradır.
Məsələn, qarışqa aləmində müəyyən bir «şəhidlik» var. Cəmiyyət də
belədir – özünü qorumaq üçün Elmar kimi adamları yaradır. Belə adamlar
yaranmasa, cəmiyyət məhvə doğru gedəcək.
«Azərbaycanı alternativ mədəniyyətin, alternativ
siyasətin, alternativ iqtisadiyyatın yaranması xilas edə bilər».
H.S.: Gələk kinoşünas Ayaz Salayevin problemlərinin
üstünə. Sənətinizlə məşğul ola bilirsinizmi?
A.S.: Hazır ssenarim var, kino çəkmək üçün sponsor
axtarıram. Bizim ofisdə (Ayaz Salayev «İnternyus-Azərbaycan» təşkilatında
çalışır – red.) hamı bilir ki, mən bu ümidlə yaşayıram. Mən bilirəm
ki, Azərbaycandan kənarda yaşasaydım, bu filmlə bağlı ideyalarım
heç vaxt yaranmazdı. Bəlkə film çəkmək istəyim də olmazdı və mən
özümü tam xoşbəxt hiss edərdim. Amma məndə bu istək yaranıbsa, deməli,
onu həyata keçirməliyəm. Sənətimlə bağlı çox qayğılar var. Bu gün
kinoda vəziyyət dəyərlər baxımından çox dəhşətlidir. Azərbaycan
kinosu diletantların pəncəsində can verir. Bilirəm ki, çəkmək istədiyim
filmin gerçəkləşməsi belə mühitdə qeyri-mümkündür. Buna görə də
mən vəsaiti kənarda axtarıram və alternativ kinonu yaşatmaq istəyirəm.
Mənə elə gəlir ki, Azərbaycanı alternativ mədəniyyətin, alternativ
siyasətin, alternativ iqtisadiyyatın yaranması xilas edə bilər.
Müxalif deyil, məhz alternativ.
Vəziyyətdən çıxmaq olar. Tək kinonu demirəm, bütövlükdə
həyatımızı nəzərdə tuturam.
Azərbaycandakı şüur tam Şərq şüuru deyil və burda
ikinci bir Türkmənistanın yaranmasına cəmiyyət özü imkan verməyəcək.
Son vaxtlar belə bir fikrə gəlmişəm ki, həm rəsmi təbliğat, həm
də müstəqil adlanan telekanallar, qəzetlər sanki sözü bir yerə qoyub
və ya bir yerdən idarə olunaraq beynimizə «biz qoyun sürüsüyük və
diktaturadan başqa bir şəraitdə yaşaya bilmərik» fikrini yeritməyə
çalışırlar. Cəfəngiyyatdır. Əgər bir Azərbaycan ziyalısı «görəsən,
bu xalq düşdüyü vəziyyətə layiqdir, yoxsa yox» sualına «layiqdir»
cavabı verirsə, onun mövqeyi tək mənəviyyatdan yox, həqiqətdən çox
uzaqdır.
V.Q.: Haqlısınız. İkiyə bölünmüş alman
və ya Koreya xalqına demək olmaz ki, eyni xalqın bir hissəsi totalitar
rejimdə, digəri isə demokratiyada yaşamağa layiqdir. Ancaq gəlin
kino mövzusundan ayrılmayaq. Azərbaycan kinosunun vəziyyəti aydındır.
Bəs dünya kinosunun vəziyyəti necə? Tutalım, indi xeyli mənada böhran
keçirən poeziyaya münasibət yüz il əvvəl başqa cür idi. Sizcə, kino
da poeziyanın aqibətini yaşaya bilərmi?
 A.S.:
Mənə elə gəlir ki, artıq yaşayır. Vaxtilə çardaqda acından ölən
dahilərin əsərlərini gözləyən aqibət indi də kinonu gözləyir. Kino
təzə-təzə yarananda həm sənət əsəri olan, həm də çox populyar olan
əsərlər yaratmaq mümkün idi. Amma indi ictimai-mədəni mühit dəyişib
və artıq əsl sənət əsəri olan film geniş auditoriya toplaya bilmir.
Yəni dəyərlər və yanaşma, bir növ, dəyişib. Amma hətta bu şəraitdə
də sənətçi gərək mövqeyini dəyişməsin. Biz çox maraqlı bir dövrdə,
XXI əsrin astanasındayıq. Yeni əsrin küləyi duyulmaqdaır. Bəli-bəli,
yeni əsr həmişə təqvimi başlanğıcdan 13-15 il sonra başlayır. XIX
əsr 1812-ci ildən, XX əsr 1914-cü ildən başlamışdı. XXI əsr də hələlik
başlamayıb, amma onun ab-havasını biz artıq duyuruq. Misal üçün,
internetin ixtirası çap maşınının ixtirası səviyyəsində olan bir
nailiyyətdir. Təbii ki, bu, çox şeyi dəyişir. Ona görə də biz bu
yeni əsrin əleyhinə getməməliyik, biz komformist kimi deyil, yaxşı
mənada yeni tendensiyalara uyğunlaşmalıyıq. Bu baxımdan bir sənətkar
kimi özünü ifadə etmək qabiliyyətini itirməmək çox vacibdir. Yeni
şəraitə uyğunlaşa-uyğunlaşa özünü ifadə etmək qabiliyyətini itirməmək
gələcəkdə çox gözəl nəticələr verə bilər.
V.Q.: Son 10-15 ildə insanın özünün özünə
etirazını ifadə edən Miloş Formanın «Qu quşu yuvası üstündən uçuş»
kimi filmlər çəkilibmi?
A.S.: Siz deyən film öz dövrünün məhsuluydu.
V.Q.: Bəlkə belə filmləri yaradan səbəblər,
rejimlər yoxdur? Yoxsa bu filmlərin tamaşaçısı yoxdur deyə onlar
çəkilmir?
A.S.: Bu tipli filmlər İran kinosunda var. Azərbaycan
kinosunda isə bu tipli filmlərin olmaması başqa səbəbdəndir. Mənə
elə gəlir ki, Azərbaycan kinosunda bunun hansısa dərin fəlsəfi səbəbləri
barədə danışmağa ehtiyac yoxdur. Bu gün Azərbaycan kinosunda konkret
adamlar hakimiyyətdədir və onlar da öz yerlərini qorumaq uğrunda
mübarizə aparırlar. Onlar kinoya yeni adamların gəlişinə əngəl törədirlər.
Bəla budur. Kinoya yeni adamların gəlməsinə şərait yaradılsaydı,
başqa mənzərəydi.
H.S.: Başqa mənzərə uğrunda çarpışan kino
ictimaiyyəti varmı?
A.S.: Xeyr. Kino ictimaiyyəti anlayışı Azərbaycanda
yox idi və indi də yoxdur. Onun əvəzində son dərəcədə geridə qalmış
və Azərbaycan sovet özfəaliyyət kinosunu yaşatmağa çalışan savadsız
və istedadsız adamlar meydan sulayır.
V.Q.: Doğrudanmı bizdə kino ictimaiyyəti
deyilən şey heç vaxt olmayıb?
A.S.: Heç vaxt olmayıb. Nadir hallarda Səməd Mərdanov
kimi rejissorlar meydana gəlirdi, amma yüksək mədəniyyət adamı olmayan
şəxslər bu tipli insanlara mane olurdular. Səməd Mərdanov da 39
və ya 40 yaşında ikən dünyasını dəyişdi. Və elə ona görə də Azərbaycanda
Azərbaycan xalqını tam ifadə edən kino yoxdur.
H.S.: Mədəniyyət nazirinin müavini kinorejissordur
(müsahibə kinorejissor Vaqif Mustafayev nazir müavini olan zaman
götürülüb – red.). Nə vaxtsa Sizi çağırıb kinonun ayağa qaldırılması
yolları ilə bağlı söhbət edibmi?
A.S.: Yox, heç vaxt.
H.S.: Onunla heç bir kontaktınız da yoxdur...
A.S.: Yox.
H.S.: Siz tərəfdən də bir cəhd olmayıb?
Ümumiyyətlə, hakimiyyət strukturları qarşısında kinonun problemlərini
qaldırmağa cəhd edibsinizmi?
A.S.: Hakimiyyət strukturları qarşısında kinonun problemlərini
qaldırmaq dəlinin yadına daş salmaq, pişiyin yanında siçan kimi
səs çıxarmaq kimi bir şeydir. Mən kino sahəsində Azərbaycan dövləti
səviyyəsində hansısa islahatların aparılacağına inanmıram. Azərbaycanda
kinonu yalnız və yalnız müstəqil sahibkarlar dirçəldə bilərlər.
Yalnız müstəqil sahibkarlar sinfi yarananda Azərbaycanda mədəniyyət
də müəyyən qədər inkişaf edəcək. Əfsuslar olsun ki, çox şey iqtisadiyyatdan
asılıdır. Mədəniyyət uğrunda mübarizəni yalnız və yalnız dövlət
strukturları çərçivəsində aparmaq düzgün deyil. Yalnız alternativ
mədəniyyət yaratmaq lazımdır.
Məni düzgün başa düşün. «Yarasa» filmim Azərbaycanın
kino tarixində sanki heç mövcud da deyil. Amma mən həmin kino ilə
bütün dünyanı gəzmişəm. Bu filmin Sürixin, Parisin, Hannoverin kiçik
zallarında indiyəcən ildə bir dəfə də olsa göstərilməsi mənim üçün
nailiyyətdir. Amma kino ictimaiyyəti arasında bu kino heç sanki
yoxdur. Yalnız ikinci Azərbaycan kinosu, ikinci Azərbaycan ədəbiyyatı
yaransa, nəsə irəliləyiş gözləmək olar. Hansısa məmurun yanına gedib
kinonun problemlərini qaldırmaq mənasızdır.
H.S.: Bəs kinoya vəsait ayıran sahibkarlar
var?
A.S.: Qrantlar, sponsor vasitəsilə kino çəkmək olar.
Mən də bu gün kino çəkmək üçün yollar axtarıram. Əfsuslar olsun
ki, Rusiyada yaşayan varlı azərbaycanlıların çoxu geri fikirli və
ya Azərbaycandan incimiş, ölkəsinə nifrət edən adamlardır. Amma
hər halda bu cür yollarla vəsait tapmaq olar.
V.Q.: Biz xırda bir dövlət, müqayisədə
götürsək, hətta azsaylı xalqıq. Bir çox meyarlar üzrə dünyadan geri
qalmışıq. Bu baxımdan ortaya böyük kino əsərləri qoya biləcəyimiz
inandırıcı görünmür. Üstəlik, kino artıq nəhəng industriyadır.
A.S.: Üç-dörd ildən bir əsl sənət əsəri olan bir filmin
çəkilməsi artıq milli kinonun inkişafı deməkdir. Şah əsərlər konveyerdən
çıxmır. Amma bu böyük əsərlərin yaradılması müəyyən mənada orta
səviyyəli əsərlərin də meydana çıxmasına səbəb olacaq. Ümumiyyətlə,
ictimaiyyətin, xalqın özünü ifadə etmək istəyi yarananda bu, kino
vasitəsilə baş verə bilər.
V.Q.: İndi 45 yaşlı Ayaz Salayev deyir
ki, mənim baqajımda olan yeganə kino «Yarasa»dır. Bəs 75 yaşlı Ayaz
Salayev də desə ki, mənim «baqajım»da olan ancaq «Yarasa»dır, onda
bunun günahkarı kim olacaq? Millət, cəmiyyət, yoxsa siz özünüz?
A.S.: Mən bu haqda düşünmürəm, çünki konkret planlarım
var. Xərcəng xəstəliyinə tutulmasam, başıma nəsə iş gəlməsə, mən
mütləq bu planımı həyata keçirəcəyəm.
V.Q.: Dediniz ki, hazır ssenariniz var
və sponsor axtarırsınız. Nə qədər pul lazımdır axı?
A.S.: Mənim deyəcəyim məbləğ xarici ölkə üçün heç
nədir, amma Azərbaycan üçün normaldır. Mənə kino çəkmək üçün 120
min dollar kifayətdir.
V.Q.: Axı bu vəsaitlə necə kino çəkmək
olar?
A.S.: Olar. Əgər sən filmi beynində cızıbsansa və
hər şey sənə aydındırsa, o zaman bu vəsaitlə filmi çəkmək problem
deyil.
V.Q.: Bəs bu kino ilə dünyaya çıxmaq olarmı?
A.S.: Bəli. Bu filmlə festivallara da çıxmaq olar.
Mən «Yarasa» filmi ilə qran-pri almışam. Hərçənd, mən bu filmi sevmirəm,
onun hər kadrından texniki problem damır. Amma hər halda, mən bu
vəsaitlə film çəkməkdə problem görmürəm.
V.Q.: Söhbət öz-özünə gəlib milli burjuaziyanın
formalaşmasına gəlib çıxır.
A.S.: Mənim indilikdə milli burjuaziyanın formalaşacağına
inamım yoxdur. Amma mənim dediyim o yeni nəsil böyüsə və normal
yaşamaq istəsə, o zaman mədəniyyəti, o cümlədən kinonu da yada salacaqlar.
Hər şeyin geci-tezi var. Heç ağlımıza gələrdi ki, nə vaxtsa Kommunist
Partiyası müxalifətdə olacaq?..
«Bin Laden də Lenin kimi kasıbları varlılara qarşı
ayağa qaldırıb»
V.Q.: Hazırda dünyada qloballaşma ilə
yanaşı müəyyən bir deqradasiya prosesi müşahidə olunur. Mənim Amerikada,
Avropada yaşayan dostlarım var və onlar da öz cəmiyyətləri haqqında
bizim öz cəmiyyətimiz barədə düşündükləri kimi düşünürlər. Məsələn,
indiki Ağ ev administrasiyası 20 il əvvəlki administrasiya deyil.
Buş administrasiyasının intellektual səviyyəsini Reyqan dövrü ilə
müqayisə eləmək olmaz. Və bu tendensiya hər şeyə aiddir. Bəlkə Azərbaycanda
baş verənlər də dünyada baş verənlərin proyeksiyasıdır?
A.S.: Mənə elə gəlir ki, burada bir qədər başqa şeydən
danışmaq lazımdır. Bu, bir az qeyri-ciddi görünə bilər, amma mənim
aləmimdə, Yer kürəsindəki mənəviyyat, intellekt tarixin bütün dövrlərində
müxtəlif cür paylanıb. Məsələn, Romanın son illərinə nəzər yetirsək
görərik ki, bir tərəfdə xristian şəhidləri var idi və vəhşi heyvanlara
atılmalarına baxmayaraq, onlar öz mövqelərindən dönmürdülər, analar
öz balalarını qurban verirdilər. Roma imperatoru Neron isə insanları
ağaclara bağlayıb məşəl kimi yandırır, onları vəhşi heyvanlara yem
edirdi. Yəni mənəviyyat payı insanlar arasında belə bölüşdürülmüşdü.
İndi isə mənəviyyat payı bərabər şəkildə paylanıb və mənim aləmimdə
qloballaşma budur. İnsanların cılızlaşdığı barədə fikirlər tarix
boyu həmişə olub. Bu fikirlərdə həqiqət payını danmaq da olmaz.
Amma bərkini tutmaq da düz deyil.
Deqradasiya deyirsiniz. Elitar kino əvvəl Fransada
çəkilirdi, indi isə İranda çəkilir. Bu, deqradasiyadırmı? Xarici
ədəbiyyat tarixini oxuyanda Roma imperiyası dövründən sonra qəfildən
intibah dövrünün ədəbiyyatı başlayır. Bəs ortada olan o on əsr?
Onlar hara getdi? Tarix, mədəniyyət tarixi çox mürəkkəbdir və müxtəlif
dövrlərdə sənət növləri çiçəklənib.
Mən sizə bir şey deyim. Biz indi çox mürəkkəb və
heç bir məntiqə tabe olmayan həyatı öz təsəvvürlərimizə uyğunlaşdırmağa
çalışırıq. Mənə elə gəlir ki, bəşəriyyət tarixində baş verən bütün
faciələrin səbəbləri də ondan irəli gəlir ki, biz mürəkkəb və naməlum
həyatı öz şəxsi təcrübəmiz əsasında formalaşan təsəvvürlərimizə
uyğunldaşdırmağa çalışırıq. Əgər mənə pislik edən on nəfər qırmızı
köynək geyinibsə, mənim aləmimdə qırmızı köynək geyinən pis adamdır.
Amma belə deyil axı. Mən heç vaxt deyə bilmərəm ki, onların hamısı
pisdir. Ksenofobiya, millətçilik də bu yanaşmadan irəli gəlir. Dünyanı
öz təsəvvürlərinə uyğunlaşdırmağa çalışanda nəticə belə olur.
V.Q.: Qloballaşmanın fəsadlarından danışan
adamlar həm də texniki tərəqqinin həyatın romantikasını öldürdüyünü
deyirlər.
A.S.: Bizdən uzaq, biz xəstələnəndə bu texniki tərəqqiyə
görə dua edirik. Məsələn, texniki tərəqqinin inkişafı nəticəsində
Yer kürəsindəki ərzaq problemlərini həll etmək mümkündür. Və yaxud,
məhz nüvə başlıqları bəşəriyyəti üçüncü dünya müharibəsindən hifz
elədi. Ona görə də bu fenomenin mənfi və ya müsbət tərəfləri barədə
ayrıca danışmaq düzgün deyil.
V.Q.: Məsələn, mobil telefon insanların
ünsiyyətini asanlaşdırsa da, eyni zamanda onları uzaqlaşdırır. İnsanlar
sanki əvvəl daha mehriban idilər…
A.S.: Siz atasını satan Pavlik Morozovları nəzərdə
tutursunuz?
V.Q.: Yox, əlbəttə, yox…
A.S.: Mən sizinlə razı deyiləm. Fikrimcə, biz keçmişlə
vidalaşmağı bacarmalıyıq və bu cəsarətə malik olmalıyıq. Biz hər
şeyə açıq gözlə baxmalıyıq. Tutalım, gender məsələsi. Gəlin etiraf
edək ki, kişi ilə qadın arasında bərabərlik yaranıb. Kişilər artıq
bununla barışmalıdır. Konkret adətlərə diqqət yetirək. Vaxtilə qız
atasının toya getməsi, oynaması ayıb sayılırdı. Amma artıq bu adət
aradan qalxıb və biz özümüzdə bundan imtina etməyə cəsarət tapmışıq.
Cinsi əlamət üzrə heç kim artıq alçaldılmır və bu, gözəl haldır.
Buna deqradasiya demək olmaz.
Düzdür, başqa hallar da var. Elə kinodan misal çəkəcəyəm.
Kann festivalına gələn bir nümayəndə heyətindən soruşurlar ki, Fellini
kimdir, deyirlər ki, təzəcə gəlmişik, hələ tanış ola bilməmişik.
Belə hallar da var. Amma bütövlükdə yaxşı və pis dövrlər yoxdur.
Həyat mürəkkəbdir və öz mürəkkəbliyinə görə maraqlıdır.
H.S.: İndi tez-tez sivilizasiyaların toqquşmasından
danışırlar. Məsələn, Siz bu Bin Laden fenomeninə necə yanaşırsınız?
A.S.: Mənim aləmimdə Bin Laden Leninlə eyni fenomendir.
Bin Laden də Lenin kimi kasıbları varlılara qarşı ayağa qaldırıb.
Həmişə kasıbları varlılara qarşı ayağa qaldıran bir ideologiya olub
və marksist ideologiyası tənəzzül etdikdən sonra bu ideologiyanı
islamda axtarırlar. Əslində isə bunun səbəbləri iqtisadiyyatla bağlıdır.
V.Q.: Kasıblar dedikdə kimləri nəzərdə
tutursunuz?
AS.: Dünyanın yoxsullarını. Bin Laden özü bu ideyaların
müəllifi deyil, o, törəmədir, məhsuldur. Söhbət dindən getmir. Qərbyönlü
ziyalılara Mərakeşdə də, Azərbaycanda da rast gəlmək olar. Sadəcə,
islam ideologiyası Bin Laden kimiləri üçün kasıbları varlılara qarşı
ayağa qaldırmaq üçün əlverişli bir baza rolunu oynayır. Mao Tszedun
vaxtilə demişdi ki, inqilab böyük kəndin böyük şəhərə qarşı üsyanıdır.
O bunu çox gözəl bilirdi və bundan dəqiq istifadə edirdi. Bəs İranda
nə oldu? Böyük kəndin böyük şəhərə qarşı üsyanı. Ona görə də biz
regionlardan Bakıya çox adamın gəlməsinə sevinməliyik, çünki Bakı
nə qədər problemlə üzləşsə də, bütün bu insan kütləsini həzm edəcək.
Ölkə daxilində böyük kənd – böyük şəhər qarşıdurması yaranmayacaq.
Mən bunu xoşbəxtlik sayıram.
.
|
