|
Qəbirqazan lider
Neft ixracına görə dünyada beşinci yeri tutan Venesuelada
əhalinin 70 faizi yoxsulluq həddindən də aşağıda yaşayırdı.
Uqo Çaves gələnə qədər beləydi
|
 |
| Məmməd SÜLEYMANOV
|
 Mayın
28-də Boliviya, Venesuela və Kuba ABŞ imperializminə qarşı üçlü
ittifaqın yaradıldığını elan etdilər. «Venesuela, Boliviya və Kuba
sosializm quruculuğu yolula gedəcək, bizim strateji məqsədimiz kapitalizmin
məhvidir». Bu sözlərin müəllifi Uqo Çaves La-Pasdakı çıxışının ardından
nəqaratında ingiliscə «Yanki, qou houm!» kəlmələri olan ispan mahnısını
oxudu. Venesuela lideri bildirdi ki, ABŞ imperializminin məhvi yaxın
onilliklərin işidir.
La-Pas sammitinə gələ bilməyən Fidel Kastronu vitse-prezident
Karlos Laxe əvəzləyirdi. Boliviya və Venesuelanı isə solçu prezidentlər
Evo Moraleslə Uqo Çaves təmsil edirdi. Hələ ötən ilin mayında Kastroylə
Çaves «Latın Amerikası ölkələri üçün Bolivar alternativi» proqramını
hazırlamışdı, indi bu sazişə Boliviya da qoşuldu. Siyahı, güman
ki, böyüyəcək.
Əsas mövzusu «ABŞ təhlükəsi» olan La-Pas sammitində
Çaves Buşu Boliviyada hərbi çevriliş etmək istəyində suçlayaraq
xalqı ABŞ-a qarşı mübarizəyə səslədi. Sammitdə imzalanan 16 sənəddən
isə ən diqqət çəkəni qaz sahəsində əməkdaşlıq sazişi oldu. Qaz ehtiyatlarına
görə Boliviya Venesueladan sonra qitədə ikincidir. Venesuela qonşu
ölkənin qaz istehsalına 1,5 milyard dollar sərmayə qoymaq öhdəliyi
götürdü. Bu o deməkdir ki, obrazlı şəkildə «qızıl üstündə oturan
yoxsul» adlandırılan Boliviya daha ABŞ-dan asılı olmayacaq. Üstəlik,
qaz istehsalını milliləşdirmək yolu seçən Boliviya Venesuela ilə
birgə 2 müştərək şirkət yaradacaq.
Göründüyü kimi, ABŞ-a meydan oxuyan solçu liderlər
həm də Vaşinqtonun əlindən enerji daşıyıcılarına olan monopoliyanı
almaq uğrunda çalışırlar. İdeologiya öz yerində, dava həm də iqtisadi
davadır.
 Boliviyadan
Ekvadora yollanan Uqo Çaves bu ölkənin rəhbərliyini də öz tərəfinə
çəkə bildi. Mayın 31-də o, paytaxt Kitoda sərt bəyanat verdi: «Ekvadorun
çoxlu nefti olsa da, benzini kənardan alır. Çünki ölkədə neft emalı
zavodları yoxdur və bundan yararlanan imperialistlər Ekvador neftini
su qiymətinə alıb benzini ölkəyə baha satırlar. Bu gülməlidir».
Çaves Venesuelanın Ekvador neftini ucuzuna emal edib benzini sərfəli
qiymətə geriyə satacağına boyun oldu. Əvəzində isə Ekvador da sosializm
quruculuğuna və imperializmə qarşı mübarizəyə qoşulacaq.
Beləliklə, Amerika qitəsində solçu liderlər ABŞ-a
qəbir qazırlar. Hazırda Argentina və Paraqvayı çıxmaqla bu dövlətlərdə
solçular hakimiyyətdədir. Özü də sosialistlər ABŞ-ın yaradıb bəslədiyi
və mürtəce hərbi diktaturaların süqutundan sonra hakimiyyətə gəliblər.
Qəbirqazanların başında isə «Latın Amerikasının Əhmədinejadı»,
yaxud «Yeni Çe Gevara» kimi titullarla təltif olunan 53 yaşlı Uqo
Çaves dayanır. O, Kuba, Liviya, Şimali Koreya, İranla dostluq edir,
Rusiyadan silah və təyyarələr almağa hazırlaşır, habelə ABŞ-ı məhv
etmək üçün sosializm ideallarını bütün qitələrə yaymaqda maraqlı
olduğunu gizlətmir.
Lap yaxınlara qədər Venesuela nə ilə tanınırdı? Böyük
neft ehtiyatları, rekord sayda «Dünya gözəli» titulları və total
korrupsiya ilə. Təkcə 1960-88-ci illərdə ölkə büdcəsinə neft satışından
daxil olan gəlir 15 Marşall planına bərabərdir. Ancaq neft ixracına
görə dünyada beşinci yeri tutan ölkədə əhalinin 70 faizi yoxsulluq
həddindən də aşağıda yaşayırdı. Çaves hakimiyyətə gələnə qədər beləydi.
«Ölüm ayağında olan konstitusiyaya and içirəm… »
- 1998-ci il dekabrın 6-da 56 faiz səslə prezident seçilən Uqo Çaves
öz andına bu sözlərlə başladı. O, Venesuelanı, köhnə qanunları,
əvvəlki mentaliteti dəyişmək üçün prezident oldu və bunları bacardı.
 Zənci
qarışığı olan hindu liderin İsveçrədə, yaxud Kayman adalarında bank
hesabları yoxdur. Heç bir nazirinin Çavesin qələbəsindən sonra orta
sinfə məxsus kvartallardan Karakasın bahalı məhəllələrinə köçmədiyi
də faktdır.
O, Venesuelanın Beynəlxalq Valyuta Fondunun qulu,
yaxud ABŞ-ın antiterror koalisiyasının vinti olmasını istəmədiyini
deyir. Belə mövqeyinə görə hücumlara məruz qalan bu «qəribə diktatura»da
bir nəfər də olsun siyasi məhbus yoxdur. Hətta 2002-ci ilin yanvarında
ABŞ səfirliyinin hazırladığı planla devrilib 2 gün sonra xalqın
tələbi ilə yenidən hakimiyyətə qayıdanda da Çaves qiyamçıların heç
birini məhbəsə atmadı. Venesuelanın hava dəhlizləri əvvəl Yuqoslaviyanı,
sonra Əfqanıstanı, daha sonra İraqı bombalamağa uçan təyyarələrə
bağlı olub. Bu ölkə Kubaya qarşı iqtisadi embarqoda, yaxud Kolumbiyadakı
vətəndaş müharibəsində iştirakdan imtina edib. O, müstəqil siyasət
yeridir. Buna görə də ABŞ Çavesi «diktator» və «dəli», hökumətini
isə «qanundankənar» adlandırır.
Dünya Çavesin adını ilk dəfə 1992-ci ilin 3 fevralında
eşitdi. Həmin gün paytaxt Karakasın küçələrində tanklar peyda oldu.
Qiyamçıların başında paraşüt-desant qoşunlarının podpolkovniki,
heç kəsin tanımadığı 38 yaşlı Uqo Çaves dururdu. Bu qırmızı beretli
zabit «Venesuelanı korrupsiyadan, neoliberal islahatlardan xilas
etmək və ordudan öz xalqına qarşı iştifadəyə son qoymaq» məqsədilə
qiyam qaldırmışdı. Qarşıdurma fevralın 4-də Çavesin məğlubiyyəti
ilə bitdi və o, yoldaşlarını silahı yerə qoymağa çağıraraq bütün
məsuliyyəti öz üzərinə götürdü. Televiziya ilə translyasiya olunan
həbsi zamanı Uqo bildirdi ki, qan tökmək istəmədiklərinə görə uduzdular,
ancaq mübarizəni davam etdirəcəklər.
Növbəti 2 ili Çaves məhbəsdə keçirdi. Yeni seçilən
prezident onu əfv edəndə isə xalq Çavesi qəhrəman kimi qarşıladı.
Onun minlərlə tərəfdarı başlarında qırmızı beret küçələrə axışdı.
Bir neçə il sonra isə xalq öz seçimini etdi və 1998-ci
ildə Çavesi hakimiyyətə gətirdi. Venesuelalıların ikinci seçimi
isə 2002-ci ilin yanvarında oldu. Yenə də Çavesin xeyrinə oldu.
ABŞ-ın devirdiyi qanuni prezidenti xalq kütlələri öz kürsüsünə qaytardı.
Çavesin bolivarizm ideologiyası iqtisadi baxımdan
marksizmin bir formasıdır. Bu, gəlirlərin geniş xalq kütləsi arasında
bölüşdürülməsi sistemidir. Üstəlik, bu sistem şəxsi mülkiyyətin
milliləşdirilməsini nəzərdə tutmur, söz və mətbuat azadlığını məhdudlaşdırmır,
müxalifət partiyalarını qadağan etmir.
Hakimiyyətə «Hamı üçün» şüarı ilə gəlmiş Çaves neft
dollarlarının ABŞ-ın maraqlarına xidmət edən bir neçə kompaniya
arasında bölüşdürülməsinə son qoydu. Korrupsiyaya uğramış ölkə rəhbərliyini
də, neft şirkətlərini də nəzarət altına götürə bildi. 4 il əvvəlki
dövlət çevrilişində yoxsullar məhz buna görə onun müdafiəsinə qalxdılar.
Yüksək neft qiymətləri fonunda Venesuelanın işləri
yaxşı gedir. İllik iqtisadi artıma görə o, 12 faiz göstərici ilə
bölgədə liderdir. Bolivarian Venesuelasının digər müsbət fərqli
cəhəti büdcə gəlirlərinin ilk növbədə makroiqtisadiyyata və sosial
sahəyə xərclənməsidir. Məsələn, təhsilə ayrılan xərclər büdcənin
7 faizini təşkil edir.
 1998-ci
ildə Venesuela xalqının 80 faizi yoxsulluq içində yaşayırdı. Məktəblilərin
69 faizi orta təhsilini başa vurmurdu. Uşaqların 44 faizi ümumiyyəttlə
məktəbə getmirdi. Əhalinin 45 faizi təmiz içməli sudan məhrum idi.
Çaves inqilabı yuxarıdan başladı. Sosial islahatlar
bütün sahələri əhatə etdi. Bir neçə il sonra ölkə artıq Çin, Braziliya
və ABŞ-dan aqrar texnologiyaların idxalına son qoydu. Savadsızlığa
əsl müharibə elan olundu. «Biz xalqa məxsus olanların hamısını xalqa
qaytaracağıq!» - Çavesin sözləridir. Bunlar sadəcə sözlər deyil.
Əlbəttə, deyə bilərlər ki, Çavesin bəxti neftdədir.
Ancaq neft problemi ideya və lider problemi olan Azərbaycanda da,
Nigeriyada da var.
Çaves isə öz sosializm ideyaları uğrunda mübarizə
aparmaqda, kapitalizmə və ABŞ imperializminə meydan oxumaqda davam
edir. Onun idealı ABŞ imperializminin və insan əsarətinin olmadığı
bir cəmiyyədir. Çaves əlindən gələni edir ki, bu mübarizə bütün
Cənubi Amerikanı bürüsün. Buna nail olmağın yollarını bilir də…
|
