Vaşinqtonun başı kütləvi qırğın silahlarının yayılmasının qarşını almağa,  İraq siyasətindəki uğursuzluğu dəf etməyə və “azadlıq marşlarını” alqışlamağa qarışdığı bir vaxtda qlobal enerji bazarlarındakı hazırkı struktur dəyişmələrinin siyasi nəticələri İkinci dünya müharibəsindən sonrakı dövr ərzində Amerika heğemonluğuna qarşı ən ciddi təhdid doğurmaqdadır. Dövlətə məxsus şirkətlərin dünyanın xam neft və təbii qaz ehtiyatlarına nəzarətinin güclənməsi  cari bazar şərtləri daxilində bəzi enerji ehtiyatları ixracatçılarının ABŞ maraqları və siyasətlərinə qarşı öz fəallılarını artmalarına şərait yaradır.

Buna ən bariz misal kimi öncə Venesuelanın ABŞ-ın Latın Amerikasındakı nüfuzunu zəiflətməyə yönəlik səylərini göstərmək olar. Amma daha ciddi strateji əhəmiyyət daşıyan məsələ də var. Rusiya yeni yaranmış  xarici rıçaqlar sistemindən ABŞ-ın onun maraqlarına “yolverilməz dərəcədə müdaxiləsinə” qarşı istifadə etmək arzusunda olmasıdır. Digər tərəfdən, dirçəliş dövrünü yaşayan Asiya dövlətləri, xüsusilə də Çin öz enerji ehtiyaclarını ödəmək üçün dövlətin nizamladığı strategiyalar vasitəsilə dünyadakı hidrokarbon ehtiyatlarına daha “etibarlı” yol tapmağa çaılışır. Çinin enerji ilə bağlı xarici əlaqələrinin idarə olunmasında statist yanaşma metoduna üstünlük verməsi Yaxın Şərq, Mərkəzi Asiya və Afrikanın neft çıxarılan hissələrində nüfuz uğrunda rəqabətdə bu ölkəni ABŞ-la getdikcə daha çox qarşı-qarşıya qoyur.

Qlobal enerji bazarlarındakı indiki struktur dəyişikliklərinin bu siyasi nəticələrini biz qısaca olaraq “neft siyasətləri” (“petropolitika”) adlandırırıq. Bu gəlişmələrin hər biri ABŞ maraqlarına meydan oxuyur, neft siyasətlərinin müxtəlif xətləri bir yerə cəmləşərək  “yeni neft oxu”nu yaradır ki, bu da bir çox məsələlərdə Amerika heğemonluğunun əleyhinə işləyir. [1] Elan olunmamış, ancaq getdikcə özünü daha aydın biruzə verən bu oxun mərkəzini Rusiya ilə ( böyük enerji istehsalçısı) Çin (paradiqmatik yüksəlişdə olan istehlakçı) arasındakı genişlənməkdə olan geosiyasi tərəfdaşlıq təşkil edir. Bu oxun ABŞ maraqlarına mənfi təsiri artıq Orta Asiyanın ABŞ-ın nüfuz dairəsindən çıxarılmasında birgə Çin-Rusiya səylərində qazanılan uğurlarda hiss edilir. Ancaq ən real təhdid özünü  ABŞ-ın İranın nüvə məsələsilə bağlı məqsədlərinin hazırda iflasa uğramasında göstərir. Bu məsələ, çox güman ki, soyuq müharibədən sonrakı dövrdə beynəlxalq qaydaların yenidən müəyyənləşdirilməsində məhək daşı olacaq. Təkcə ona görə yox ki, İran əvvəl-axır nüvə silahı niyyətindən əl çəkəcək. Həm də ona görə ki, bu, Amerikanın qlobal liderliyinin nə qədər effektiv olduğunu göstərəcək. 

Sturuktural dəyişmələr

Hazırda neft erası açıq-aşkar yeni mərhələyə qədəm qoyub, tələbatın durmadan artması və istehsal gücündəki defisit dünyanın son iyirmi ildə üzləşmədiyi qiymət sıçrayışlarına gətirib çıxarıb. Tələbatın dramatik şəkildə artımı inkişaf etməkdə olan ölkə bazarlarında,  xüsusilə də Çində və Hindistanda iqtisadi yüksəlişlə bağlıdır. İnkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlarda xam neftə olan tələbatın dalğalanması qiymətlərin yüksəlməsinə təsir göstərən ən başlıca amildir.

Beynəlxalq neft bazarındakı indiki struktur dəyişikliklərini müəyyənləşdirən ikinci element neft ehtiyatı mənbələrinin istehsal gücünün azlıq etməsidir. Neft istehsalçılarının öz istehsal güclərini genişləndirmələri yəqin ki, gələcəkdə neftin qiymətinə təsir edəcək ən mühüm amil olacaq.

Aydındır ki, bir çox yeni ərazilərdə, yaxud hazırda işlənilən ərazilərdə münasib qiymətə və müvafiq investisiya səviyyəsinə uyğun şəkildə yeni-yeni neft yataqları aşkar ediləcək. Buna görə də biz qlobal neft ehtiyatlarının son həddə çatdığını söyləyənlərin pessimizmini qəbul etmirik. Ancaq biz yüksək qiymətlərin neft istehsalına hökmən böyük investisiyalara yol açacağın söyləyən bəzi iqtisadçıların hədsiz optimizmini də qəbul etmək fikrində deyilik. Bizim bu skeptizmimiz əsasən neft sektorunun – xam neft kəşfiyyatı və istehsalının açıq və rəqabətdən uzaq bir mühit olması reallığından doğur. Multmilli neft şirkətləri OPEK ölkələri və keçmiş Sovet İttifaqı xaricində neft istehsal edilən ərazilərə 25 il güclü investisiya qoyduqdan sonra əsas ehtiyatların neft sənayesinin bu “rəqabətcil preferiyasına” keçirilməsi üçün zəruri xərclər indi sürətlə artır.  Digər tərəfdən, yerdə qalan və nisbətən az xərclə bərpası mümkün olan ehtiyatlara malik ərazilərin –  əsasən də Yaxın Şərqdə və keçmiş Sovet İttifaqı regionunda – çoxluq təşkil etməsi beynəlxaq neft sənayesinin ziyanına işləyir.

Buna görə də neft erasının növbəti iyirmi beş ili əvvəlkindən fərqli mənzərəyə malik olacaq: təlabatın artması və OPEK-ə daxil olmayan ölkələrin bir neçəsində istehsalın zəifləməsi Yaxın Şərqdə və keçmiş Sovet İttifaqı regionunda təbii neft hasilatının, eləcə də qeyri-təbii neft (neftli şist, bitumlu qum və ekstra ağır neft) və sintetik maye (qazlı maye, kömürlü maye, bioyanacaq) istehsalının artırılması ilə nəticələnəcək. Qiymətlər, çox güman ki, orta hesabla keçmişdəkindən dözülməz dərəcəfə yüksək olacaq, tələbat istehsal gücünə nisbətdə sürətlə artmaqda davam edəcək. Bu gəlişmələrin açıq-aşkar siyasi aspekti var. Neft sektorunun “rəqabətcil preferiyası” multmilli neft şirkətləri tərəfindən işləndikcə açıq ticarətlə məşğul olan beynəlxaq neft şirkətlərinin (BNŞ) ixtiyarındakı dünya ehtiyatlarının faizi aşağı düşüb, dövlətə məxsus milli neft şirkətlərinin (MNŞ) neft ehtiyatı faizi isə yüksəlib. Hazırda təsbit olunmuş dünya neft ehtiyatlarının 72 faizi MNŞ-yə məxsusdur. Qeydə alınmış ehtiyatlarına görə (bazar kapitallaşmasına, yaxud istehsal həcminə görə deyil) dünyanın on ən böyük neft şikətinin hamısı MNŞ-dir. Dünyada açıq ticarət sahəsində ən iri BNŞ olan və “big oil” simvolunu daşıyan Exson-Mobil şirkəti qeydə alınmış neft ehtiyatları baxımından dünyanın yalnız on ikinci şirkətidir. Bu o deməkdir ki, dünyadakı neft və qaz ehtiyatlarının inkişaf tempinə BNŞ-lər və onların səhmdarları deyil, MNŞ-lər və onların məxsus olduqları dövlətlər həlledici nəzarət edirlər.

Tələbatın daim artdığı və ehtiyatların tıxandığı cari şəraitdə bu vəziyyət enerji daşıyıcıları ixrac edən ölkələrə öz nüfuzlarını genişləndirmək və yeni strateji planlar qurmaq üçün daha incə, amma eyni zamanda daha dayanıqlı bazis bəxş edib. 1970-ci illərin əvvəllərində baş verən “OPEK inqilabı”nın nə demək olduğunu tam mənası ilə dünya yalnız indi başa düşür: neft istehsalçılarının açıq şəkildə qurduqları karteldən fərli olaraq bu gün neft mənbələrinə sahib hökumətlərin üstüörtülü karteli mövcuddur və bu kartel dünyanın bilinən bütün neft və qaz ehtiyatlarının əksər hissəsinə nəzarət edir.  Bu üstüörtülü kartel çox ciddi iqtisadi və siyasi əhəmiyyətə malik böyük bir hadisədir və Amerikanın regional maraqları və qlobal durumu üçün kritik təhdidlər törədir.

 Bazarlar və Rusiya gündəmi 

Rusiya bəlkə də təklif kursu baxımından aparıcı nümunəyə çevrilməkdədir. Bir neçə illik tərəddüd və mübahisələrlə dolu dövrdən sonra prezident Putin “Qazprom” və “Rosneft” kimi MNŞ-lərin rolunu gücləndirmək vasitəsilə Rusiyanın neft və qaz sektorları üzərində dövlət nəzarətinin bərpa etməyə müvəffəq olub, ölkənin qaz və neft kəmərləri şəbəkəsi dövlətin əlindədidr, Rusiyanın özəl sektora aid şirkətləri Moskvanın müəyyənləşdirdiyi parametrlər daxilində fəaliyyət göstərirlər və geniş miqyaslı xarici investisiyalara qarşı böyük əngəllər mövcuddur. Rusiyanın qlobal neft bazarının iri hasilatçısı kimi Səudiyyə Ərəbistanını sıxışdıra biləcəyi ilə bağlı bir neçə il bundan əvvəlki gümanlar özünü doğrultmayıb. Putinin, yaxud da Rusiyanın yüksək rütbəli digər liderlərinin belə bir statusa can atdığını və ya Rusiya  neft sənayesinin belə bir rolun öhdəsindən gələ biləcəyini göstərən heç bir dəlil mövcud deyil. Buna baxmayarq, Putinin prezidenliyi dövründə Rusiyanın xarici rıçaqlar sistemindən yararlana bilməsinə imkan verən daxili şərait yaranıb. Bu mənada Putin Rusiyanın “Böyük Səkkizlik”dəki builki sədrliyindən bu ölkənin sadəcə enerji təchizatçısı olmaqdan çıxıb qlobal enerji təhlükəsizliyi təchizatçısına çevrilməsi üçün  istifadə etmək istəyir. Moskva öz bazar gücünü ABŞ əleyhinə yönəldir. Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonrakı dövrdə ABŞ təşəbbüsləri ilə bağlı narazılıqların siyahısı xeyli artıb: NATO-nun genişlənməsi, ballistik raketlər əleyhinə müqavilənin ləğvi, ABŞ qüvvələrinin Mərkəzi Asiyada yerləşdirilməsi, İraq müharibəsi və Rusiya ilə qonşu olan dövlətlərdə “rəngli inqilabların” dəstəklənməsi. 1990-cı illərin sonlarında Rusiyanın bu təhdidləri cavablandırmaq qabliyyəti son dərəcə zəif idi. Rusiya hərbi qüvvələri Çeçenistan bataqlığında ilişib qalmışdı, neftin və qazın qiymətinin aşağı həddə olması iqtisadi zəifliyə, 1998-ci ilin valyuta böhranına səbəb olmuş, Rusiyanı Birləşmiş Ştatlardan və digər beynəlxalq yardım güclərindən asılı vəziyyətə salmışdı. Ancaq son illərdə enerji daşıyıcılarının qiymətlərinin xeyli yüksəlməsi sayəsində Rusiyanın müstəqilliyi güclənib deyə Putin və onun məsləhətçiləri belə qərara gəliblər ki, onlar bu bazar gücündən Birləşmiş Ştatları “öz yerində oturtmaq” üçün istifadə edə bilərlər.

Rusiyanın “yaxın xaricdə” öz siyasi nüfuzunu gücləndirməklə bağlı aşkar strategiyası onun bu niyyətini əyani nümayiş etdirir. Ukraynadan keçən qaz kəməriylə bağlı bu yaxınlardakı mübahisədə olduğu kimi bəzi hallarda Kremlin bu cür təşəbbüsləri yöndəmsiz görünür və xüsusən də faydalı olmur. Ancaq onun Avrasiyanın cənubunda yeni təsir dairəsi yaratmaq cəhdləri kifayət qədər effektivdir.

Rusiyanın Mərkəzi Asiyadakı siyasəti barədə Qərbdə yazılanların çoxu diqqəti Moskvanın Qırğızıstanda və Tacikistanda hərbi baza yaratması və Özbəkistanı ABŞ hərbi personalını Karşi-Xanabaddakı uşuş bazasından çıxarmağa cəsarətləndirməsi kimi uğurlarına cəlb edir. Ancaq məsələnin kökündə enerji ehtiyatları və Rusiyanın yüksəlməkdə olan bazar gücü durur. 2003-cü ildən başlayaraq, Rusiya Amerikaya təzyiqi maksimum həddə çatdırmaq üçün ABŞ-ın demokratikləşmə tələbinə qarşı çıxan regional avtokratların və ABŞ hərbi qüvvələrinin mühasirəsinə düsmək istəməyən Çinin marağından yararlanaraq yeni təsir dairəsi yaratmağa çalışır. Rusiyanın böyük enerji hasilatçısı statusu Putinə öz regional strategiyasını sürdürə bilmək üçün mühüm vasitələr verib: investisiya kapitalı və bununla birlikdə Mərkəzi Asiyanın enerji resurslarının işlənilməsində və bazarlanmasında (“Qazprom” kimi MNŞ-lərin Kreml siyasətinin effektiv agentləri kimi fəaliyyət göstərməsi sayəsində) lider rolunu öz üzərinə götürmək imkanı və Rusiya boru kəmərinə qoşulma icazəsinə nəzarət. Bu isə Mərkəzi Asiya neftini və qazını Avropaya daşımaq üçün xüsusi əhəmiiyyətə malikdir.

Son bir neçə ildə yaşanan neft canlanması, dolayısı ilə olsa da, Rusiya iqtisadiyyatında artım tempinin xeyli yüksəlməsinə gətirib və bu, xidmət sektorunun Mərkəzi Asiyadan gəlmələr üçün iş təminatçısına çevrilməsiylə nəticələnib. Gəlmə işçilərin öz vətənlərinə göndərdikləri pul baratları bəzi Mərkəzi Asiya ölkələri üçün son dərəcə əhəmiyyətli gəlir mənbəyi təşkil edir: məsələn, bu göstərici Tacikistanın ümumi daxili məhsulunun (ÜDM) təxminən 30 faizindən çoxuna bərabərdir, bu da həmin ölkələri təsir altında saxlamaq üçün Moskvaya əlavə təsir vasitəsi verir. [2]  

Rusiya həmçinin enerji əsaslı bazar gücündən həyati əhəmiyyətli digər regionlarda da öz təsirindən yararlanır. Moskava öz bazar gücünün yaratdığı imkanları Şərqi Asiyada başqa səbəblərdən zəifləmiş strateji mövqelərini dərinləşdirməyə və genişləndirməyə yönəltməkdədir. Geosiyasi şərtlər və mövcud ixrac infrastrukturu Rusiyanın enerji məhsullarını Avropaya istiqamətləndirsə də, Moskva Şərqi Sibir və ölkənin Uzaq Şərq hissəsi vasitəsilə enerji ehtiyatlarını Şərqi Asiya bazarlarına ixrac etmək potensialından faydalanaraq və Pekinlə Tokionun öz energetika sahələrində ənənəvi Yaxın Şərq hidrokarbon mənbələrini balanslaşdırmaq istəyinə oynayaraq həm Çinin, həm də Yaponiyanın xarici siyasətində başlıca faktorlardan birinə çevrilməyə can atır.

Asiya təhdidi 

Əlbəttə, Rusiya kimi ölkələrin enerji əsaslı bazar gücü tələb yönlü təzyiqlərin güclənməsi nəticəsində meydana çıxıb. ABŞ-ın Energetika Departamentinin məlumatlarına əsasən, 2001-ci ildən bəri bütün dünyada neftə olan tələbat artımının 40 faizi təkcə Çinin payına düşür. Bu artımım Çində 2005-ci ildə nisbətən zəifləməsinə baxmayaraq, bir çox bazar proqnozları Asiyada tələbatın gələcək illərdə də yüksək səviyyədə qalacağını göstərir.

Cari şəraitdə tələb yönlü təzyiqlərin siyasi təsiri istehlakçı ölkələrin səyləri sayəsində daha da kəskinləşib, çünki bu ölkələr öz enerji ehtiyacalrını yalnız beynəlxalq bazarlar hesabına ödəməyə ümid etməkdənsə hidrokarbon resurslarına imtiyazlı baza əsasında təhlükəsiz yol tapmağa imkan verən statist strategiyalara daha çox etibar göstərirlər. Buna ən bariz misal olaraq Çini göstərmək olar. 2002-ci ildə Hu Jin Tao Kommmunist Partiyasının baş katibi vəzifəsinə keçdikdən sonra Çin rəsmi şəkildə “xaricə çıxış” kursunu qəbul edib və özünün ən böyük üç MNŞ-sinə – Çin Milli Neft Korporasiyası, Çin Milli Neft-Kimya Korporasiyası və Çin Milli Dəniz Neft Korporasiyasına dünyanın istənilən yerində neft kəşfiyyatı və hasilatı layihələrində adi səhmlər almağa və boru kəmərləri – xüsusilə də Sibirdə və Mərkəzi Asiyada – tikməyi tapşırıb. “Xaricə çıxış” strategiyasının məqsədi  enerji resurslarına və ixrac infrastrukturuna effektiv şəkildə yiyələnməni təmin etməkdir, bü cür tədbirlər Çinin öz enerji təhlükəsizliyini daha da gücləndirə bilməsi üçün xüsusi əhəmiyyətə malikdir.

Çin “xaricə çıxış” srategiyasını Qafqaz, Mərkəzi Asiya, Şərqi və Cənubi Asiya, Afrika və Latın Amerikası da daxil olmaqla bir çox neft regionlarında həyata keçirməyə çalışır. O, Yaxın Şərqdə neft hasilatçısı olan bir sıra dövlətlərdə – Əlcəzair, Misir, İran, Liviya, Oman, Səudiyyə Ərəbistanı, Sudan, Yəmən və s. – bu srategiyanın müxtəlif variasiyalarından istifadə edir. Pekin enerji ehtiyatlarına yol tapmağa çalışan Çin şirkətlərinin uğurlu sövdələşmələrə nail ola bilməsi üçün onların bu regionlara səfərlərini yüksək səviyyədə dəstəkləyir. Çin həmçinin öz MNŞ-lərinin fəaliyyət göstərdiyi ölkələrə sənaye malları və kapital ixracını artırmaqla enerji sövdələşmələri şəbəkəsini daha da inkişaf etdirir. Bəzi hallarda çinlilər, Anqola və Nigeriyada olduğu kimi, enerji sövdələşmələrini qazana bilmək üçün danışıqlar masasına kənar sahələr üçün nəzərdə tutulan ucuz investisiya paketləri çıxarırlar. Çin və digər Asiya MNŞ-ləri bir sıra ölkələrdə kəşfiyyat və istehsal müqavilələrini əldə etmək üçün həddən artıq, bəzən isə hətta BNŞ-lərinin təkliflərindən yüksək qiymət ödəməyə həvəs göstərirlər.

Güman ki, hidrokarbon resurslarına yol tapmaq uğrunda rəqabətdə Çinin yeritdiyi strategiya enerji ehtiyatlarının ticarəti və investisiyalaşdırılması sahəsində qanuna əsaslanan və ABŞ-ın uzun müddətdən bəri liderlik etdiyi beynəlxalq qaydalar üçün əngəl törədə bilər. Xarici öləkələrdəki hidrokarbon resurslarına səmərəli şəkildə yiyələnməni təmin etmək məqsədilə istifadə olunan və korrupsiya halları, yüngül şərtlərlə verilən borclar və qeyri-enerji sektoruna və infrasrtuktur layihələrinə investisiya qoyuluşları ilə müşayiət edilən statist təşəbbüslər ən azı İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının müəyyən etdiyi ixrac maliyyələşməsi standartlarını və idarəçilik qaydaları normalarını pozur. Digər tərəfdən, başqa ölkələrin də Çin metodunu özləri üçün model seçmək risqi mövcuddur. Hindistanın Neft və Təbii Qaz Korporasiyası (NTQK) müəyyən ölçüdə artıq bu təsirə məruz qalıb, bu şirkət də Çin MNŞ-ləri ilə eyni yerlərdə, bəzi hallarda, İran və Sudan kimi ölkələrdə isə onlarla birgə konsorsium təşkil etməklə neft müqavilələri bağlayıb.

Çin modelinə bənzər statist strategiyaların bazara təsiri hələlik minimal olsa da, Pekinin “xaricə çıxış” strategiyası sürətlə Çinlə ABŞ arasında geosiyasi gərginlik mənbəyinə çevrilməkdədir və bu gərginlik 21-ci əsrin birinci iyirmi beş ili ərzində dünyanın ən vacib ikitərəfli münasibətlərinin inkişafı üçün ciddi nəticələr doğurmaq potensialına malikdir. Çinin neft axtarışları onu Yaxın Şərq, Mərkəzi Asiya və  Afrikada nüfuz dairəsi uğrunda mübarizədə ABŞ-ın yeni rəqibinə çevirir.  Onun enerji ehtiyatları baxımındadan Yaxın Şərq regionu ilə izdivacı ABŞ-ın xarici siyasət məqsədləri ilə razılaşmayan İran, Sudan və Suriya da daxil olmaqla neft ixrac edən ölkələri yeni xarici siyasət kursu götürməyə və eləcə də yeni kommersiya seçimləri etməyə təşviq edir (Sudana münasibətdə Çin daha da irəli getmiş və Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü kimi öz statusundan istifadə edərək Darfurda törədilən genosidə görə Xartuma qarşı sanksiyalar tətbiq edilməsinə veto qoyub.)

Çinin Fars körfəzindən asılılığı  azaltmaq naminə öz xarici enerji mənbələrini rəngarənləşdirmək marağı Pekini Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının  ABŞ-ın Mərkəzi Asiyada nüfuzunu zəiflətmək kampaniyasında aparıcı rol oynamağa həvəsləndirib. Afrikanın neft istesal edən ölkələrində Çin və digər Asiya MNŞ-ləri yerli  hökümətlərə kəşfiyyat və istehsal işləri üçün hər cür qayda-qanundan və şəfafflıq şərtlərindən uzaq kapital təklifləri əldə etmək imkanı yaradırlar. Bu isə neftin qiymətinin bu qədər yüksəldiyi bir şəraitdə Qərb hökümətlərinin və beynəlxalq maliyyə institutlarının neft sektorunun idarə olunmasını yaxşılaşdırmaq və bü ölkələrdəki korrupsiyanı azaltmaq üçün istifadə etdikləri rıçaqlar sistemini xeyli zəiflədir. 

Bundan əlavə, Pekinin enerji təhlükəsizliyinə statist yanaşması Yaponiyayla  Çin arasında geosiyasi gərginliyin artmasına səbəb olur ki, bu da dünyanın ən dinamik iqtisadi zonasında ticarət və maliyyə sahəsində qarşılıqlı asılılığı daha da möhkəmlətmək üçün zəruri olan regional siyasi çərçivənin inkişafına perspektiv baxımından mənfi təsir göstərir. Tokio ilə Pekin arasında müxtəlif yerlərdə spesifik enerji müqavilələri uğrunda mübarizə, Şərqi Çin dənizində ehtimal olunan təbii qaz yataqlarının kimə məxsusluğu ilə bağlı mübahisələr Çin-Yaponiya münasibətlərinin getdikcə daha da pisləşməsinə xidmət edir. Bu gərginliklər aradan qalxmadıqca Amerika üçün Şərqi Asiya səhnəsində Çinin yüksəlişini uzunmüddətli regional sabitliyin uyğun şəkildə idarə etmək son dərəcə çətin olacaq.

Bir müddətdən sonra rus nefti və qazı Rusiya-Çin strateji əməkdaşlığının daha da möhkəmlənməsində başlıca faktora çevrilə bilər. Yaxınlarda Putinlə Hu arsasında Pekində keçirilən görüşdə (bu, son bir il ərzində onların beşinci görüşüdür) Rusiyanın 2012-ci ildən başlayaraq Çinə təbii qaz ixrac etməsi barədə saziş imzalanıb. Nəzəri cəhətdən  Rusiya ilə Çin arasında neft və qaz ticarətinə əsaslanan uğurlu münasibətlər Çinin Yaxın Şərqdən asılılığını azaltmaq və onun enerji təhlükəsizliyilə bağlı problemlərini yumşaltmaqla ən azı bəzi ABŞ maraqları üçün müsbət rol oynaya bilər. Ancaq Moskvanın daha sıx geosiyasi tərəfdaşlıq naminə Çinin problemlərilə oynadığı açıq-aydın görünür.

 Neft oxu və İran

Yeni neft siyasətlərinin və yaranmaqda olan neft oxunun Amerikanın beynəlxalq nüfuzu üçün necə pis nəticələr doğurduğunu bu qüvvələrin İranın nüvə məsələsində  ABŞ məqsədlərini  əngəlləməsi daha əyani nümayiş etdirir. Bu məsələdə başlıca oyunçuların yeritdiyi siyasətlər İraq müharibəsi ərəfəsindəkindən fərqli olaraq daha çox enerji məsələlərilə bağlı iqtisadi və geosiyasi hesablamalara əsaslanır. Qərb dövlətləri İrana qarşı hansı tədbirləri kollektiv şəkildə dəstəkləyə biləcəklərini müəyyənləşdirməyə çalışarkən  Rusiya və Çinin  Təhlükəsizlik Şurasında İrana qarşı hər hansı bir sankisiyanın və yaxud çiddi cəza tədbirinin qəbul edilməsinin əleyhinə çıxacağının əvvvəlcədən məlum olması onların bu imkanlarının məhdudluğunu göstərir.

Artmaqda olan bazar gücü Rusiyanın strateji təşəbbüs imkanlarını genişləndirdiyi üçün onun Iranın nüvə məsələsiylə bağlı maraq hesablamaları Qərb təhlilçilərinin və siyasətçilərinin anlaya bildiklərindən də mürəkkəbdir. Moskvanın İrana münasibətdə siyasi gündəmi əhəmiyyətli dərəcədə genişlənib. Rusiya İranda mühüm iqtisadi maraqları olan bir dövlət kimi qalmaqdadır. Moskva növbəti onillikdə İrana yüksək səviyyəli texnologiya (məsələn, mülki nüvə texnologiyası) ixracını əhəmiyyətli dərəcədə artırmaq niyyətindədir. Həmçinin İran  bazarı rus adi silahları üçün potensial gəlirli bazar hesab olunur. Ancaq son üç il ərzində Rusiya İrana həmçinin təkcə Mərkəzi Asiyada deyil, həm də Qafqazda ABŞ nüfüzunu zəiflətmək işində mühüm geosiyasi tərəfdaş kimi baxmağa başlayıb. Uranın zənginləşdirilməsi sahəsində Rusiya-İran birgə müssisəsinin yaradılması barədə Moskvanın təklifi məhz bu maraqlara hesablanıb. Belə bir sxem Moskvaya öz nüvə texnologiyasını satmaq üçün İran bazarında möhkəmlənmək, hətta onu genişləndirmək, eyni zamanda Tehranla strateji əməkdaşlığı inkişaf etdirmək imkanı verərdi.

  Çinin də İran məsələsinə yanaşma tərzi birbaşa onun öz enerji təhlükəsizliyi üçün zəruri olan şərtlərə əsaslanır. Şəxsi söhbətlər zamanı yüksək rütbəli Çin diplomatları və partiya rəsmiləri Pekinin İranın nüvə məsələsi ilə bağlı siyasətini təhlükəsiz neft təchizatı, nüvə silahının yayılmaması və regional sabitlik, mühüm beynəlxalq normaların müdafiə edilməsi (mübahisələrin dinc yolla həll edilməsi və mülki məqsədlər üçün öz nüvə texnologiylarını inkişaf etdirməkdə hər bir dövlətin suveren hüquqa malik olması da daxil olmaqla), Çinin şimal-qərb sərhədlərinin təhlükəsizliyi (müsəlman əhalisinin çox olduğu Xinjiang əyaləti nəzərdə tutilur) kimi maraqları balanslaşdırmağa çalışan siyasət kimi təsvir edirlər. Aşkar görünür ki, bütün bu maraqlar cərgəsini balanslaşdıra bilmək üçün Çin rəsmiləri İrana qarşı sanksiyaların qatı əleyhdarı olaraq qalacaqlar.

 Çinin İranı beynəlxalq təzyiqlərdən qorumaq arzusunda olması həmçinin, Qərbin “könülülər koalisiyası” vasitəsilə  İrana qarşı məqbul sanksiyalar hazırlamaq üçün göstərdiyi cəhdləri çətinləşdirəcək. Çinin iştirakı olmadan Qərb dövlətlərinin İranın enerji sektoruna investisiya sahəsində embarqo qoyulması indiki məqamda simvolik jestdən başqa bir şey olmayacaq. ABŞ qanununa əsasən Amerika şirkətlərinə İranda bizneslə məğul olmaq artıq qadağan edilib. Bir çox Avropa BNŞ-ləri isə siyasi qeyri-müəyyənlik səbəbindən əksər potensial layihələrinin həyata keçirilməsini sonraya saxlayıblar. Əvəzində son illərdə Çin MNŞ-ləri İranın neft sektoruna əhəmiyyətli həcmdə investisiya qoyaraq Qərb investisiyalarının məhdudluğundan doğan mənfi təsiri xeyli zəiflədiblər.

Buş administrasiyasının İranla birbaşa və geniş əsasda strateji müzakirələr aparmaqdan birdəfəlik imtina etməsi nüvə məsələsi barədə qətnamə də daxil olmaqla “geniş razılaşma” məqsədinə hesablandığı üçün Birləşmiş Ştatlar və onun Avropadakı tərəfdaşları Təhlükəsizlik Şurasında nəyəsə nail ola biləcəklərinə əbəs yerə ümid bəsləyirlər. Təhlükəsizlik Şurası İranın nüvə məsələsinin effektiv həllində uğursuzluğa düçar olduğu təqdirdə isə Birləşmiş Ştatlar Buş administrasiyasının qalan son iki ili ərzində ya İranın öz nüvə potensialını inkişaf etdirməsinə seyrçi qalmalı, ya da bu inkişafı durdurmaq üçün İrana birtərəfli qaydada müdaxilə etməli olacaqdır. Bu seçimlərin hər ikisi Amerikanın dünya liderliyinə zərər gətirə bilər: sadəcə seyrçi qalmaq Birləşmiş Ştatların acizliyini göstərəcək, beynəlxalq legitimliyə nail olmadan birtərəfli qaydada müdaxilə isə Amerikanın beynəlxalq vəziyyətini daha gərginləşdirəcək (bəlkə heç İranın nüvə çalışmalarına anlamlı şəkidə əngəlləyə bilməyəcək də).

Sanksiyalar və ya yaxud hərbi müdaxiləyə cavab olalaraq İranın neft ixracını dayadıracağı barədə spekulyasiyaları bir kənara qoysaq, şərhçilər əsasən bu mübahisənin doğuracağı qlobal enerji geosiyasətlərinin nəticələrini vurğulamağa meyl göstərirlər. Nüvə məsələsinin nəylə bitəcəyi neft və qaz ixrac edən bir ölkə kimi İranın gələcəyini müəyyən edəcək. İranda neft əsasən köhnə “super-nəhəng” yataqlardan çıxarılır, hazırda bu yataqlarda hasilat son həddə çatıb və tezliklə onun səviyyəsi aşağı düşə bilər. Bu köhnə yataqların öz məhsuldarlıq normalarını artıra bilməsi üçün külli miqdarda invesisiya qoyuluşuna və yeni texnologiyaya ehtiyac var. İran Səudiyyə Ərəbistanı deyil və  bu işləri öz vəsaiti hesabına maliyyələşdirə bilməz. Əgər nüvə mübahisəsi İranı Qərb BNŞ-lərindən daha da təcrid olunmuş vəziyyətə salsa, onda Tehranın Çin və digər Asiya ölkələri MNŞ-lərinə, onların investisiya kapitalına, texnoloji cəhətdən daha üstün olan rus şirkətlərinin ekspert xidmətlərinə üz tutması üçün güclü stimul yaranacaq. Bu isə yeni neft oxunun iqtisadi və siyasi məntiqini xeyli gücləndirmiş olacaq. 

 Mümkün siyasətlər

Bu vəziyyətdə Vaşinqtonun atmalı olduğu addımlardan biri  Beynəlxaq Enerji Agentliyi (BEA) ilə Çin və Hindistan arasında geniş və dərin iş birliyini gücləndirməkdir. Bu ölkələr İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatına (İƏİT) üzv olmadıqları üçün onların  BEA -ya üzv olmaq hüququ yoxdur və onlar BEA-nın öz üzvləri üçün müəyyən etdiyi neft və neft məhsulları ehtiyatının minimal səviyyəsinə hələ ki, malik deyillər. Bu əngəllərə baxmayaraq, inkişaf etməkdə olan Asiya ölkələri ilə BEA arasında daha sıx əlaqələndirmə yaratmaq, xüsusən də bu ölkələri öz eneji ehtiyaclarını qarşılamaq üçün ekslyusiv təchizat sövdələşmələrindən daha çox beynəlxalq bazarlara etibar etməyə inandırmaq açıq-aşkar Birləşmiş Ştatların və onun Qərb tərəfdaşlarının mənafeyinə uyğundur.

Eyni zamanda, Birləşmiş Ştatlar özünün qlobal enerji ehtiyatlarını nəzarət altına almaq strategiyasını dəyişdirməlidir. Əsas enerji ixracatçısı olan ölkələrdə neft resurslarının inkişafı ilə bağlı elitaların düşüncəsini və mövcud hökümətlərin siyasətlərini bazar məntiqi barədə moizlər söyləməklə dəyişdirmək mümkün deyil. Bu elitaların resursların inkişafı ilə bağlı hesablamalarında təmiz bazar səmərəsindən başqa digər dəyərlər də böyük əhəmiyyət kəsb edir. Amerikanın ənənəvi olaraq neft və qaz sektorlarının liberallaşdırılması və beynəlmiləlləşdirilməsini müdafiə etmək siyasətinin dəyişdirilməsinə, onun əsas neft istehsalçısı olan ölkələrdəki MNŞ-ləri istesal gücünü artırmaq üçün investisiya qoymağa təşviq etməsinə ehtiyac var. 

Ən böyük reallıq budur ki, ABŞ-ın xarici siyasətini yeni neft siyasətlərin amerikan liderliyinə qarşı doğurduğu təhdidləri önləmək iqtidarında deyil. Amerikanın cari siyasəti enerji təhlükəsizliyini xarici siyasət məsələsi kimi ciddiyə almır və yaxud enerji təhlükəsizliyi məsələsini digər xarici siyasət məqsədləri daxilində prioritetləşdirir.

Birləşmiş Ştatlar Moskvanın enerji siyasəti və yaxud xarici siyasət kursunu dəyişdirə bilməz, ancaq amerikan diplomatiyası Rusiya siyasətçilərinin təhdidçi davranışlarını yumşaldaraq onları əməkdaşlığa sövq edə bilər. Bunun üçün Birləşmiş Ştatlardan bir sıra strateji məsələlərdə Moskva ilə qarşılıqlı anlaşmaya nail olmaq, onu hər iki tərəfin başlıca maraqları üçün qaşılıqlı faydalı davranışlara təşviq etmək, eyni zamanda başqalarının enerji təhlükəsizliyi ilə geosiyasi oyunlar oynadığı müddətdə Vaşinqtonun və Qərb tərəfdaşlarının Rusiyanı enerji təhlükəsizliyinin təminatçısı kimi tanımayacaqlarını ona məxfi qaydada açıq bildirmək tələb olunur.

Daha geniş anlamda ABŞ siyasətçiləri  bir şeyi unutmamalıdırlar ki, hətta dünya hegemonu belə idarə etmək üçün düzgün seçimlər etməlidir. Əgər Vaşinqton Rusiya kimi əsas enerji istehsalçısı olan ölkələrin öz bazar güclərindən ABŞ imtiyazlarına qarşı istifadə etmələrini istəmirsə, o öz xarici siyasət seçimlərilə bu ölkələrin maraqlarına mənfi təsir göstərməyə davam etməməlidir. Və eyni qaydada yüksəlişdə olan Çin kimi istehlakçı ölkələrin enerji təhlükəsizliyi maraqlarını inkar etməməli və bu cür ölkələrin xarici siyasət seçimlərinin doğurduğu mənfi nəticələrdən özünü qorumağa çalışmalıdır.

“The National İnterest” jurnalı N 84, yay 2006

İngiliscədən çevirəni: Tehran Vəliyev