FƏXRİ ŞURA:

Mustafa Cəmiloğlu
(Ukrayna)

İrfan Çiftçi
(Turkey)

Eric Chenoweth
(USA)

Miljenko Dereta
(Serbia)

Ivlian Haindrava
(Georgia)

Irena Lasota
(USA)

Stojan Obradovic
(Croatia)

Ramiz Rövşən
(Azərbaycan)

Tadeusz Swietochowski
(USA)

Petruska Sustrova
(Czech Republic)

Jersy Targalsky
(Poland)

MEDİA

İrfan ÇİFTÇİ şair, beynəlxalq münasibətlər üzrə mütəxəssis, İstanbul Universiteti

«...yaşamaq,
bir ağac kimi tək və azad
və bir orman kimi qardaşcasına
bu həsrət bizim”»
Nazim Hikmət

Konfutsinin dediyinə görə, qədimlərdə Şərq kahinlərinin ən bəd dualarından biri «çaşıracağınız çağlarda yaşayın»” məzmununda bir qarğışmış. İndiki dillə haradasa «insanın üzünün dönməsi”» anlamına gəlir. Bu günkü insanlıq sivilizasiya üfiqinə üz tutmaq əvəzinə qapqara vəhşət xaosuna doğru irəliləyir. İyirmi il bundan əvvəl yer üzünün hər yerindən, ən ucqar nöqtələrdən belə bunlar duyuruldu: insanlığın yaşama iradəsini və gələcəklə bağlı ümidlərini bir xeyli dondurmuş «soyuq savaş»” bitdi, insanlar arasında hər növ birliyə əngəl olan «dağlar»” aradan qaldırıldı. «Qloballaşırıq”» deyildi.

Bunu deyənlər hamıya məlum və yüz illərdir müəyyən mənada yaxşı tanış olduğumuz klassik «müstəmləkəçi, səlibçi, oriyentalist, imperialist»” xislətə malik güclər idi. Onların dünyanın hər ölkəsindəki yerli agentləri, yəni «sivil/ civile/ mədəni”» liberal güclər bu məlum havaya öz yerli ritmləriylə züy tutaraq bütün bəşər aləmini içində yaşadağımız çağın ən gözəl və son dərəcə yeni bir dünya düzəni olduğuna inandırmışdılar. Lakin bütün dünya xalqları əndişə içində qəfil yuxudan ayılanda baxdığı TV ekranlarında özünü tanıya bilmədi.

Çünki onlar o ekranda indiki halını, arzu və tərcih etdiyi sifətini, kimliyini, qazanmış olduğu təcrübəni deyil, çoxdan keçmişdə qoyub gəldiyi, əvəzini ödəyib tarixə təslim etdiyi ən ibtidai və məhrəm yanlarını görməyə başladılar. Axı insanlıq artıq çoxdan millət olmuş, daha ədalətli, daha demokratik və daha firavan həyat sürürdü. İndi o öz ibtidai yanlarından qurtulub, bir növ onların izini itirib daha mədəni bir gələcəyə doğru irəliləyərkən biriləri ortalığa çıxıb eyvah “tarixin sonu gəldi”, «mədəniyyətlər toqquşması» olacaq” deyə fəlakət dəllalığı etməyə başladılar.

İnsanlığın indiyə qədərki inkişaf sürəsində qazandığı təcrübə bir kənara atıldı, «ən yaxşısı budur”» deyə «bütöv dövlətlər»” halında hörgütləmnmiş çağdaş xalqlara bu dəfə birdən-birə öz adları və bu günkü dəyərlərilə deyil, ulu babalarının dəyərlərilə, yaxud onların heç tanımadıqları kimliklərlə xitab edilməyə başlanıldı. Birdən-birə «çoxmədəniyyətlilik»”, «azadlıq”» deyə ölkələrin xalqlarına artıq unutmuş olduqları klanların, qəbilələrin, məzhəblərin, totemlərin adlarıyla müraciət edildi və onlar vasitəsilə «dialoq”»lar qurulmağa üstünlük verildi. Halbuki insan toplumu modernizmlə yanaşı fərdi özünəməxsusluğu saxlamaqla könüllü birgəliyin önəmli olduğunu çoxdan öyrənmişdi.

Bu gün hər kəs özünə rəva bildiyi bir adı, soyadı varkən ulu babasının adı və ya məmləkəti, tarixdə qalmış sosioloji bir keyfiyyəti ilə çağrılmağa başalayıb. Qlobal güclər sizə öz adınızla deyil, filankəsin nəvəsi, beşmənkəsin, nə bilim, nəyinin nəyi deyə xitab edirlər. Təbii ki, sizə xitab edilən bu dəyərlər tarixi keçmişinizdəki ləyaqətlər, özünüzü güvəndə hiss edəcəyiniz gələnəklər, sizə ruh yüksəkliyi gətirəcək mifik ünsürlər deyil, sizin öz tarixinizdən silib atmaq istədiyiniz, amma ciddi bir səylə axtarılıb üzə çıxarılmış nifaq toxumlarıdır. Beləliklə, modernizm içərisində irəliyə doğru bir addım atmış insanlıq postmodernizm dövründə neçə addım geriyə atılmış oldu. Bunun praktik yansımasını Bosniyada insanların bölgələr, keçmiş SSRİ-də həm bölgəsəl, həm də bəzən etnik, bəzən coğrafi, bəzən də siyasi gəlişmələr, İraqda məzhəb və ya etnik kimlik əsasında yenidən bölüşdürülüb udulması şəklində görürük.

Bu yanğın çeşidlərinin bizi sıx bir çənbər kimi dövrəyə almasının verdiyi mesaj qayət açıqdır: «Ey türklər, sizə bunların hamısının qarışığından ibarət bir kokteyl”» hazırlanacaq. Bunu sadəcə deməklə kifayətlənmir, həm də onun müxtəlif görsəl və praktik sınaqlarını həyata keçirirlər. Türkiyə üçün quş dili danışan azlığın yazı yazma azadlığı və Orxan Pamukun seksual həyatının güvənliyə alınması məsələsini gündəmə gətirən Avropa Birliyi öz ölkələrində türk cocuqlarının tənəffüslərdə belə ana dilində danışmalarını qadağan edir. Təbii ki, bu cür fərqli münasibət Qərbin nəzərində bir-birinə zidd mətləblər, «ikili standart”» kimi görünmür. Çünki onlar sadəcə zamanı bizim üçün min il, özləri üçünsə əlli il geriyə çəkiblər. Etnik və sosial toqquşmalar bizim coğrafiyanın min il, irqçilik isə onların əlli il öncə tərk etdikləri xəstəliklərdir.

Bəs mədəniyyətlər toqquşması necə, bu da bir xəstəlikdirmi? Hər növ hücumdan doğan toqquşma kimi, təbii, bəli. Uzun illər boyu insanlığa təlqin edilən ikiqütblü dünya və soyuq savaş anlamı bütün diqqətləri özünə çəkərək bizi hipnoz etmişdisə, ona uyaraq bir-birimizi söymüşdüksə, bu gün də «mədəniyyətlər toqquşması”» tarixin sonu gəldi deyə bizimlə eyni oyunu oynayır. Qərb dünyasının kilsələri bu dünyanı bir bataqlıq, insanlığı isə ta əvvəldən və doğuşdan “günahkar” kimi gördüklərinə, daha doğrusu, belə bir sxolastik yalanla hələ də xristianları uyudaraq qorxutduqlarına görə həyatın və tarixin sonu indi daim gündəmdədir. Bu səbəbdən də «tarixin sonu”» paradiqması müqəddəs Avqustindən tutmuş Hegelə, Volterdən tutmuş Habermasa qədər bütün şəxsiyyətlərin hamısının gündəmində həmişə movcud olub. Bunu hardasa bizim hər gün dilimizdə işlətdiyimiz, «qiyamət qoparmı»” deyə dünyanın sonuna o qədər əhəmiyyət verməyən uca könüllülüyümüzlə müqayisə etmək olar.

Qərbin bu qədim qorxusuna ən çox Yunan-Roma-Latın-Yəhudi-Xristian dini təməlləri üzərində qurulmuş Qərb düşüncəsinin klassik və müasir dönəmi arasında bir qovşaq nöqtəsi olan Hegel daha dəqiq aydınlıq gətirib. Hegel tarixin, insanlığın pis və yaxşı arasındakı mübarizəsinin dialektik şəkildə inkişaf etdiyini və bu mübarizənin dayanmasının tarixin sonu olduğunu xristian teologiyası və antik dövr məntiqi ilə izah edir. Soyuq savaşın bitməsini məhz belə bir sonluq kimi dəyərləndirən amerikalı Fukuyama 90-cı illərdə bütün dünyanın qloballaşması önündə ən böyük əngələ çevrilən Berlin divarlarının yıxılmasını böyük bir heyranlıqla seyr edərkən bu tezisləri yenidən tərənnüm etmişdi. Ancaq sonralar, yəqin ki, qloballaşmanın gətirdiyi vəhşətdən duyduğu xəcalətdən dolayı «bu qədər etnik və bölgəsəl, ibtidai parçalanma barbarlıq və dünyanın sonudur”» demiş, ardınca isə lap elə Orxan Abi sayaq «eyləsə, batsın bu dünya, çünki bu, tarixin sonudur, mən bunu demək istəyirəm”» əlavə edib…

Ferdinand Braudel və Arnold Toynbinin istismarçı ABŞ və Qərb imperializminin iqtisadi hududlarını ört-basdır etmək üçün «mədəniyyət modeli”» adı altında daha əvvəllər ortalığa atdıqları «mədəniyyətlər toqquşması»” mövzusuna Hantinqton yeni bir don biçərək dünya düzənindəki vəhşətin başqa bir boyutunu üzə çıxarıb. Bu iki sehrli və kəraməti adından bəlli olan qavram, qlobal bir kənd halına gəlmiş yer üzündə köpəksiz kəndə dəyənəksiz gəzə bilsin deyə bir saqqız kimi dünya mediasının ağzına atılıb.

Dünyanın hər tərəfi işğal edilir, gərəkcəsiz, bəhanəsiz qarət olunur. İsrail BMT-nin 50-dən çox qərarına indiyə qədər heç bir məhəl qoymur, nuvə raketləri yaradır, amma İranın və ya Pakistanın nüvə enerjisi stansiyası tikməsinə, Venesuelanın öz neftini özü çıxarıb satmasına qarşı böyük hay-küy, şivən qoparılır. Bütün bunları unutdurmaq üçün də allahın Danimarkası, guya mətbuat azadlığının hüdüdlarını genişləndirmək məqsədilə TV verlişləri yayımlayır, bunlarla əsəblərimizi yetərincə təhrik edə bilmədiyini görüncə dozanı bir qədər də artırıb karikaturalar dərc etməyə başlayır. Bütün bunlar, təbii ki, nə təsadüf, nə də Bağdadın işğalı ilə bağlı olmayan bir şey deyil. Hətta İstanbulun mühasirə edilməsi fikri ilə də əlaqəsiz deyil.

Mədəniyyət/uyqarlıq, hansı cəhətdən baxırıqsa-baxaq, necə yorumlayırıqsa-yorumlayaq, əsasən bir incəlik, zəriflik, nəzakət və bu kimi digər məziyyətlər sistemidir. Mədəniyyət dediyimiz dəyərlər toplusu insanlığımızın ibtidailiyindən, xamlığından, qabalığından ruhumuzla tərbiyə edib ağlımızla formalaşdırdığımız, könlümüzlə anlam verdiyimiz deyərlərimiz deyimi? Bunlar heç bir-biriylə toqquşarmı? Mədəniyyətin əlləri, qolları, gözləri – şeir, elm, opera, piano, şərqilər, qopuz, yürüşlər – bütün bunların ilhamçısı olan mələklər, müqəddəs məbədlər, ruhlar, peyğəmbərlər, daha nələr durduğu yerdə, səbəbsiz-filansız heç toqquşarmı?

Mədəniyyətlər toqquşmaz. Vəhşət mədəniyyət, barbarlıq uyqarlıq üzərinə hücum çəkər. Bosniyadan Bağdada qədər açılan cəbhə dırnaqarası hansı mədəniyyəti və kimləri mühasirəyə alıb? Bu mühasirəni içəridən yarmamaq, o atəş çənbərinə canımızın yonqarını atmamaq lazımdır, buna görə də səbrlə və sevgiylə dirənmək və «mədəniyyətlər toqquşması»” tələsini bir tale yazısı kimi, adi bir gerçəklik kimi qəbul etməmək lazımdır.

1900-cü illərin lap əvvəllərindən hucuma qalxan İngilis-ABŞ imperializmi İkinci dünya müharibəsindən bu yana bütün dünyada ağalıq etməkdədir. Bu möhtəşəm ikilinin şəmsiyyəsi altında sönən faşist Almaniyasına da, SSRİ oluşumlarına da son dərəcə ehtiyatla və bu uzun yüzillik daxilində ara nəğmə kimi baxmaq lazımdır. Çünki həm SS-lərin, həm də DTK-nın arxivinə və mirasına məhz Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi sahibləndi. Cənazəni sahibi qaldırar. İndi bu məhşər ikilisi yüz illərdir xəyallarını süsləyən Bağdada girib, ancaq onlar gəldikləri kimi geri dönə bilcəklərmi? Bağdada gözü düşən və oranın sehrinə hayıl-mayıl olan şumerlər, akkadlar, monqollar da girmişdilər, ancaq onlar yox etdikləri Bağdadın toz-torpağı altında itib yox oldular, Bağdad isə əfsanəvi simruq quşu kimi hər dəfə yenidən doğuldu... İndiki zamanın insanları olaraq biz hamımız bu sonuncu işğalın seyrçisiyik, oyunun son nəticəsini isə seyrçinin arzusu, istəyi müəyyən edər. Gəlin biz də səmimi bir şəkildə öz könlümüzdən və ağlımızdan soruşaq: bizim arzumuz, istəyimiz nədir? Qəlbimizdən gələn cavaba qulaq asaq, ona görə hərəkət edək...