Nədir
KİV? Kimdir jurnalist?
Medianın cəmiyyətdəki yeri haqda əbədi mübahisələr
|
 |
| Səadət AKİFQIZI (Mehdiyeva) |
 Medianın
cəmiyyətdə yeri hər zaman mübahisə predmetidir. Kütləvi informasiya
vasitəsi ictimai şüurun formalaşdırıcısı, rəy yaradıcısı, hakimiyyətə
təsiredici qüvvə, ictimai əlaqələr qurucusu, maarifləndirici, milli
maraqların qoruyucusu, təbliğat ruporu kimi təqdim olunur. Başqa
yanaşmalar da var.
Nədir KİV? Problem həll edənmi? Kimdir jurnalist?
Şikayətçi vətəndaşı məmurun qapısına ötürən elçimi? Yayacağı xəbərə
cəmiyyətin reaksiyasını hesablamaq medianın borcudurmu? Jurnalist
iş başında vətəndaşdırmı? Sual çoxdur.
Mətbuatın cəmiyyətin söz demək ehtiyacından yarandığını
söyləyən Azərbaycan Televiziyasının (AzTV) şərhçisi Qulu Məhərrəmli
KİV-i toplumla hakimiyyət arasında körpü kimi xarakterizə edir.
Ümumiyyətlə, mütəxəssislər medianın cəmiyyətdəki yerini araşdıranda
mütləq onu hakimiyyətlə ictimaiyyət arasında görür - diskussiya
predmeti də hakimiyyət-media münasibətləri olur. Zənnimizcə, bunun
əsas səbəbi hər iki təsisatın cəmiyyəti öz əlinə almaq, daha doğrusu,
ictimai rəyi formalaşdırmaq cəhdidir. Görünür, «Avropa» qəzetinin
təsisçisi Fəxri Uğurlu məhz bu mənada medianı hakimiyyətə rəqib
sayır. Bəzi rusiyalı ekspertlər isə həm medianı, həm də hakimiyyəti
cəmiyyətin özünütəşkili vasitəsi kimi görür: «Hakimyyətin köməyi
ilə ictimaiyyət bütün sferalarda, o cümlədən mətbuatla bağlı fəaliyyətini
tənzimləyir. Medianın köməyi ilə isə bütün strukturlara, o cümlədən
hakimiyyətə nəzarət eləyir».
Mətbuatı cəmiyyətin hakimiyyətə münasibətini çatdıran
vasitə kimi də görürlər. Ancaq bəzilərinin fikrincə, KİV-də ifadə
olunan rəy həm də ictimai yanaşmadır. Bu günlərdə ABŞ prezidentinin
Ağ evdə keçirdiyi mətbuat konfransında Corc Buşla bir jurnalist
arasındakı dialoqda müxbirin davranışı onların mübahisə obyektindən
az diqqət çəkmədi və bütün dünyaya həm də hakimiyyət-media münasibətlərinin
nümunəsi kimi yayıldı:
«23 mart 2006-cı il. Vaşinqton. Ağ evin konfrans zalı.
Corc Buş jurnalistlərin suallarına cavab verir.
Sual növbəsi Amerika jurnalistikasının canlı tarixi
olan 85 yaşlı qadındadır. Yelena adlı bu qadın 1960-cı ildən Ağ
evdə akkreditasiyadadır. Onu bütün sonrakı ABŞ prezidentləri tanıyır.
Buşun siyasətinin əleyhdarıdır. Onunla Buş arasındakı dialoqu çatdırıram:
Yelena: – İraqda amerikalılar
da, iraqlılar da ölür. Dinc əhali zülm çəkir. Orada niyə müharibə
edirsiniz?
Buş: – Mən müharibənin əleyhinəyəm. Bütün
dövlət başçıları müharibə əleyhdarıdır.
Yelena (Buşun sözünü kəsir): – Sizin
İraqa girmək üçün göstərdiyiniz bütün səbəblər yalan çıxdı.
Buş (Yelenanın sözünü kəsir): – Qoy cavab
verim. 2001-ci il hadisələri bizim xarici siyasətimizi dəyişdirdi...
Yelena (Buşun sözünü kəsir): – 11 sentyabr
hadisələrinin iraqlılara nə dəxli var? Bunu ki onlar etməyib.
Buş: – «Taliban»” etmişdi…
Yelena: – «Taliban»” iraqlılar və Səddam
deyil.
Buş: – Qoy izah edim.
Yelena: – Sağ olun, cənab Ramsfeld.
Buş: – Sənə söz verməyimə peşmanam.
Vəssalam. Dünyanın ən güclü dövlətinin başçısı bir
jurnalistə biabırcasına uduzur. Çünki haqsızdır. «Taliban»”ı İraqla
qarışdırır. Və əvəzində «Ramsfeld” adlandırılır». (Məmməd Süleymanov,
«Gündəlik Azərbaycan» qəzeti).
Bu hadisədən sonra xanımın otağı tanımadığı çoxsaylı
insanların göndərdiyi gül çələngiylə bəzəndi – jurnalist müharibə
əleyhinə olan ictimai rəyin inikası kimi ictimaiyyətdən öz təşəkkürünü
aldı.
Ancaq mediaya təkcə ictimai fikrin güzgüsü kimi baxmaq
da düzgün deyil. Məsələn, bu yaxınlarda nüfuzlu sorğu təşkilatlarından
birinin araşdırmaları Avropa əhalisinin yarıdan çoxunun antisemit
ovqatda olduğunu göstərmişdi. Avropa mediası bu sorğuya əsaslanıb,
yəni ictimai fikrin axarına düşüb antisemit ovqatlı yazılar dərc
edərdisə, mümkün qarşılıqlı ittihamlar dalğasının məsuliyyəti kimin
üzərinə düşəcəkdi? «Media ictimai fikrin ifadəçisidir» yanaşmasına
aludə olmaq da ictimai mənafeyə zərər vura bilər. Burdan belə bir
nəticəyə gəlmək olar ki, media yalnız ictimai rəyin passiv güzgüsü
rolunu oynamalı deyil, həm də cəmiyyətin rəyini pozitiv istiqamətdə
formalaşdırmağa cəhd göstərməlidir.
«Kazaxstanskaya pravda»nın əməkdaşı İqor Proxorov
hesab eləyir ki, jurnalist vətəndaş cəmiyyətinin ifadəçisi və qoruyucusudur.
Bu fikirlə razılaşmamaq mümkün deyil. Çünki vətəndaş cəmiyyətinin
fəlsəfəsi insan hüquqları, dözümlülük, demokratik sistem, birgəyaşayış
normaları və s. kimi amilləri özündə ehtiva edir. Bu amilləri nəzərə
almayan media orqanı nüfuzunu zərbə altına qoyur. Media cəmiyyətin
yanındadır, onun rəyini ifadə edəndir, eyni zamanda heç kəsin tərəfdaşı
deyil. KİV baş verən hadisələri, prosesləri həm çılpaq (xəbər janrıyla)
və izahlı (analizlər, şərhlər vasitəsilə) formada, həm də diskussiya
kimi (müsahibə yoluyla) ictimaiyyətə çatdırır. Mətbuatın işi yalnız
obyektiv xəbər yayımlamaq olsaydı, onda tamaşaçı (oxucu, dinləyici)
niyə xəbərin izahını KİV-dən gözləyir? Hətta uzağa gedib demək mümkündür
ki, bəzən oxucu (tamaşaçı, dinləyici) baş verən hadisəyə elə KİV
orqanının özünün mövqeyini bilmək istəyr.
 Yeri
gəlmişkən, mövqesiz KİV-i «sifətsiz» adamla müqayisə etmək mümkündür.
«Mətbuat nəzəriyyəsi»nin müəllifi Teodor Pitersonun və bu nəzəriyyəni
bir az da genişləndirən rusiyalı jurnalist Tatyana Repkovanın fikrincə,
medianın özünün konsepsiyası olmalıdır: KİV orqanı öz işini hansı
nəzəriyyəyə uyğun quracağını ölçüb-biçməlidir.
Media cəmiyyətin bilməyə və dərk etməyə təlabatını
müxtəlif yollarla ödəyir: hadisələri və ya faktları təhlil etmək
üçün ekspertlərə üz tutur və ya bu missiyanı şəhrçi kimi ixtisaslaşmış
jurnalistlər öz öhdəsinə götürür. Auditoriya isə qərəzli xəbəri
ayıra bildiyi kimi, şərhin də obyektiv olub-olmadığını, müsahibə
aparan jurnalistin mövqeyinin görünüb-görünmədiyini bilir.
Belə bir misala nəzər salaq. Azərbaycanın hüquq-mühafizə
orqanlarında yüksək vəzifələr tutmuş adamlardan ibarət on illik
cinayət dəstəsi həbs edilir. Bəzi qəzetlər dəstə üzvlərinin işlədiyi
nazirliyin rəhbərliyinin, konkret nazirin istefasından danışır.
Cəmiyyətin də münasibəti birmənalıdır, o, nazirin hesabatını gözləyir.
Bu zaman məşhur telekanallardan birində həmin hökumət üzvüylə müsahibə
hazırlanır. «Verilən suallardan belə anlaşılır ki, bu müsahibə ünvanına
ittihamların səsləndiyi məmura özünə bəraət qazandırmaq imkanı vermək
məqsədi güdüb və müxbir burda özünü «sifarişli mirzə» kimi göstərir.
Bu müsahibədə jurnalistin sifətində yaltaq bir təbəssüm yox, hadisəylə
bağlı cəmiyyətdə doğan reaksiyanın təzahürü olmalıydı. Belə bir
müsahibənin efirə verilməsi təkcə o jurnalistin yox, elə o televiziyanın
da nüfuzuna ciddi zərbə vurdu». («Jurnalist etikası: Nüfuza, inama,
etibara aparan yol»)
Bi-Bi-Si-nin televiziya verilişlərinin birinin qonağı
olan dövlət rəsmisi ona ünvanlanan (hansısa ciddi sosial problemlə
bağlı) sualı cavablandırmaqdan yayınıb. Jurnalist sualını ikinci
dəfə də səsləndirib. Cavab yenə yayındırıcı olub. Veriliş müəllifi
məmurun cavabdan yayındığını göstərmək üçün öz sualını düz 14 dəfə
təkrarlayıb!
Azərbaycanla bağlı yuxarıda göstərdiyimiz faktda
jurnalist məmura məşhur Çekker üsulundan yararlanmağa imkan yaradıb
(ABŞ-ın keçmiş prezidenti Riçard Nikson vitse-prezidentliyə namizədliyi
zamanı rüşvətxorluqla bağlı yağdırılan hücumlardan qorunmaq üçün
birbaşa yayımda dərdli-dərdli bildirib ki, bu, liberalların işidir,
onlar hətta Çekker adlı itinin də rüşvətxor olduğunu söyləyirlər.
R.Niksonun «Nə deyirlər-desinlər, ancaq biz iti yanımızdan buraxmayacayıq»
sözləri onun reytinqinə müsbət təsir edib). İsveçli jurnalist Erik
Fiçhteliusun fikrincə, şəraitdən asılı olaraq (müsahibin öz hərəkətini
izah etmək zərurəti yarandığı təqdirdə) jurnalist öz müsahibini
divara dirəməli, ona sərt suallar yağdırmaqdan çəkinməməlidir. Əks
təqdirdə, auditoriyanın hədəf obyekti dəyişəcək: jurnalist və ya
media qurumu ən yaxşı halda səriştəsizlikdə, ən pis halda isə tərəfkeşlikdə
suçlandırılacaq.
«Amerika jurnalistləri əmindir ki, mətbuat vətəndaşlara
hakimiyyətin gördüyü işlər barədə geniş və hərtərəfli məlumatlar
verməli və bununla da onların demokratik sistemin fəaliyyətində
şüurlu surətdə iştirak etməsinə şərait yaratmalıdır. Piter Brestrap
bu inamı Amerika mətbuatının «dini etiqadı» adlandırır». («Jurnalist
etikası» Bakı, 2000). Amerikalı jurnalist Yusin Qudvinin fikrincə
isə jurnalistlər təkcə xalqın nümayəndələri yox, həm də onun (xüsusilə
kasıb təbəqənin) maraqlarının müdafiəçisidir və buna görə də hakimiyyətin
hər hansı səhvini və qanunsuz əməlini ifşa etmək imkanını əldən
verməməlidir. Müəllifin fikrincə, elə jurnalistlər var ki, onları
gözətçi köpəyindən çox yeməkdən heç bir korluq çəkməyən və ixtiyar
sahiblərindən həddən artıq qorxan ev itlərinə bənzətmək olar.
Hakimiyyət-media-cəmiyyət müstəvisində KİV bəzən
peşəkarlıq-vicdanlılıq-vətənpərvərlik üçbucağında manevr etməli
olur. «Əgər xəbər tutsan ki, müharibə şəraitində olan vətənində
hakimiyyət qonşu ölkəyə hücuma keçəcək, bu məlumatı yayarsanmı»
sualı tez-tez mübahisə obyektinə çevrilir. ABŞ prezidenti Əfqanıstana
hücum hazırlanan ərəfədə öz ölkəsinin mediasından xahiş etdi ki,
jurnalistlər hücumla bağlı informasiyaları açıqlamasınlar. Bəlkə
də ölkədə 11 sentyabr faciəsi yaşanmasaydı, amerikalı jurnalistlər
prezidentin xahişinə məhəl qoymazdılar. Necə ki, ABŞ-ın Vyetnamda
təkcə hərbi bazaları bombalaması yox, həm də mülki insanları da
öldürməsi barədə məlumatları elə amerikalı jurnalistlər yaymışdı.
Yaxud amerikalı əsgərlərin iraqlı əsirlərlə zorakı davranışı barədə
faktları dünya ictimaiyyətinə İraqda müharibə aparan ölkənin vətəndaşı
olan media təmsilçiləri açıqladı. Bu jurnalistləri vətənpərvər olmamaqda
suçlandırmaq mümkündürmü?
1987-ci ildə İsveç radiostansiyalarından biri ölkənin
hərbi texnika istehsal edən zavodunun Hindistandan səhra topuna
sifariş almaq üçün külli miqdarda rüşvət verdiyi barədə məlumat
yayır. Bu məlumat üzdə özünü sülh tərəfdarı kimi göstərən İsveç
hökumətinin imicini zədələyir və ölkənin ixracatına zərər vurur.
Ölkəyə külli miqdarda ziyan dəyir. Bunun məsuliyyəti kimdədir, jurnalistdə,
yoxsa rüşvətlə sifariş almaq istəyən məmurda?
İkinci bir fakt da Stokholmda olub. 1973-cü ildə iki
qarətçi bir neçə şəxsi girov götürür. Onlarda radio olduğundan bu
hadisəyə verilən reaksiyalardan xəbər tuta bilirlər. Polis cinayətkarları
zərərsizləşdirmək üçün gözyaşardıcı qazdan istifadə etməklə hücum
hazırlayır. Hadisəni izləyən KİV nümayəndələrinin plandan xəbərləri
var. Peşəkarlıq informasiyanı dərhal yaymağı tələb edir. Ancaq xəbər
yayılarsa, qarətçilər girovları öldürə bilərlər. Dilemma qarşısında
qalan KİV nümayəndələri əməliyyata mane olmamaq üçün susurlar… İnsan
taleyi üçün məsuliyyət peşə borcunu üstələyir.
Üçüncü misal isə ABŞ-da baş verib. «Donuzlar buxtası»
adıyla xatırlanan bu hadisənin qısa tarixçəsi belədir: 1961-ci ildə
«Nyu-York Tayms» Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin Kubaya kommunist mühacirlərin
iştirakıyla hücum hazırlaması barədə məlumat alır. Nüfuzlu qəzetin
əlində belə bir informasiya olduğunu bilən prezident Con Kennedi
dərhal məsul naşirə zəng vurub ondan xəbəri açıqlamamağı xahiş edir.
Prezident deyir ki, məlumat yayılarsa, plan baş tutmaya və qanlı
döyüşlərdə çoxlu əsgər ölə bilər, bu isə milli mənafeyə zərbə vurar.
Redaktor bu fakt barədə susmağa üstünlük verir, daha doğrusu, qəzet
səhifələrində, sadəcə, hücumla bağlı şayiə dolaşdığı bildirilir.
Nəzərdə tutulan vaxtda isə Kubaya hücum olur, ancaq əməliyyat baş
tutmur, 1500 kubalı mühacir öldürülür. Prezident Kennedi isə «Nyu-York
Tayms»a lənət yağdırır ki, nəyə görə vaxtında bu məlumatı açıqlamadı,
bəlkə də adaya hücüm planı təxirə salınar, yüzlərlə adam ölməz,
ölkənin də nüfuzuna zərər gəlməzdi.
Hər üç hadisə olduqca ibratamizdir. Və hər üçü də
jurnalisti – medianı vətənpərvərlik-peşəkarlıq dilemması qarşısında
qoyur. Əslində medianın yeri də bu dilemmanın «qızıl orta»sındadır.
Yəni xəbərin yayılmasına birbaşa məsuliyyət daşıyan KİV menecerləri,
məsul redaktorlar «nəticələrə neytrallıq»la qeyri-neytrallıq prizmasından
baxarkən vicdanlılıq prizmasına sadiq qalmalıdır.
Məsələn, torpaq münaqişəsi yaşayan Azərbaycanın bəzi
media qurumlarında ordudakı qanunsuzluqlardan, rüşvətxorluqdan və
ya korrupsiyadan danışmaq anti-vətənpərvərlik kimi təqdim edilir,
hətta bu barədə danışanlara ittiham da yağdırılır. Orduda hər hansı
qanunsuzluğun baş verməsinə mediamı baisdir? Hansısa əsgərin rüşvətxorluqla
üzləşməsinə məsuliyyəti jurnalistmi daşıyır? Təbii ki, yox. Bu halda
rüşvətxorluq faktlarını aşkara çıxarmaq, əsgəri rüşvətxor zabitdən
xilas etməkmi vətənpərvərlikdir, yoxsa bu barədə susmaq?
Öz məşhur əsərində «Yaxşı jurnalist… cəmiyyətə güzgü
tutmalıdır, onun yaxşı və pis tərəflərini göstərməlidir» yazan Devid
Rendalın fikrincə, bu məqsədlərə catmağa can atan yaxşı jurnalistlər
cəmiyyətə çalışqan məmurdan da böyük xidmət göstərə bilərlər: «Onlar
vətəndaşları informasiyayla silahlandırırlar. Buna görə də hakimiyyət
onlara mane olmağa, onları susdurmağa cəhd göstərir və media nümaynədələrinə
«təxribatçı element» yarlığı yapışdırır».
Son illər dünyada baş verən proseslərlə və bu proseslərdə
medianın tutduğu mövqe arasında getdikcə uçurum müşahidə edilməkdədir.
Bir vaxtlar media orqanlarının (yuxarıda gətirdiyimiz bəzi faktlara
əsasən bunu söyləyə bilərik) araşdırıb üzə çıxardığı faktlar cəmiyyətdə
hay-küy salar, hadisələrin axarını dəyişər (hər halda medianın tarixində
prezident istefasına səbəb olmuş Uotergeyt hadisəsi – söhbət ABŞ-ın
keçmiş prezidenti Riçard Niksonun istefasından gedir – var) və ya
söz sahiblərini öz mövqelərinə yenidən baxmağa vadar edərdi. Ancaq
indi KİV-in açıqladığı, araşdırıb üzə çıxardığı çox ciddi faktlar
sanki bir yarpaq titrəməsinə bənzəyir: demokratiyanın təşəkkülündə
xüsusi çəkisi olan medianın təsiri çox zəifləyib. Bu isə öz növbəsində
vətəndaş cəmiyyətinin digər təsisatlarının mövqeyinə təsirsiz ötüşməyə
bilər. Bəzi mütəxəssislər burda KİV-in reklamdan asılılığını önə
çəkirlər. Məsələn, www.internews.ru saytında yazı müəllifi Aleksandr
Osıkin Rusiya mediasının illik reklam gəlirlərini araşdırıb: 9 ay
ərzində «Kommersant» qəzetinin 6,5 milyon, «Moskovski komsomolets»in
5 miylon, «Novıe İzvestiya»nın 3,6 milyon dollar reklam gəliri olub.
Həftəliklər – «Sem dney» 12,1, «Ekspert» 6,4, «Denqi» 6,2 milyon
dollarlıq gəlir sahibinə çevrilib. Aylıq nəşrlər də az qazanmayıb.
«Za rulem» 6,4, «Kosmopoliten» isə 5,1 milyon gəlirlə liderlik edir.
Böyük maliyyəyə söykənən reklam sifarişçiləri medianın
cəmiyyət qarşısındakı sosial cavabdehliyinə də müdaxilə etmək gücündədir.
Ancaq zənnimizcə, cağdaş ictimai-siyasi, eləcə də mənəvi-əxlaqi
müstəvidə medianın təsiretmə gücündə duyulan geriləmə təkcə böyük
reklam pullarıyla bağlı deyil. Bu həm də dünyada yaranmış demokratiya
böhranından doğur.
İstifadə edilmiş ədəbiyyat
1. «Gündəlik Azərbaycan» qəzeti, 24 mart 2006-cı il
2. www.camedia.org
3. www.bankreferatov.ru
4. Tatəna Repkova: «Kak sozdatğ professionalğnuö qazetu v demokratiçeskom
obhestve»
5. «Jurnalist etikası: Nüfuza, inama, etibara aparan yol». «Yeni
Nəsil» AJB-nin Gəncə filialı. Bakı, 2005
6. «Jurnalist etikası». «Yeni Nəsil» AJB. Bakı, 2000
7. Devid Rendal: «Universalğnıy jurnalist»
8. Erik Fiçtelius «Jurnalistikanın on qızıl qaydası» «Yeni Nəsil»
AJB. Bakı, 2002 |
