FƏXRİ ŞURA:

Mustafa Cəmiloğlu
(Ukrayna)

İrfan Çiftçi
(Turkey)

Eric Chenoweth
(USA)

Miljenko Dereta
(Serbia)

Ivlian Haindrava
(Georgia)

Irena Lasota
(USA)

Stojan Obradovic
(Croatia)

Ramiz Rövşən
(Azərbaycan)

Tadeusz Swietochowski
(USA)

Petruska Sustrova
(Czech Republic)

Jersy Targalsky
(Poland)

TARİX

Zaur Qasımov Beynəlxalq münasibətlər üzrə magistr, Mərkəzi və Şərqi Avropa İnstitutunun doktorantı Ayxştett Katolik Universiteti, Almaniya

1920-ci il aprelində bolşevik qoşunları ölkəmizə soxularaq müstəqil Azərbaycan dövlətini məhv etdilər. Məmləkətimizin işğalının, millətimizin yenidən rus əsarətinə düşməsinin bir acı nəticəsi də nəhəng ziyalı təbəqəsinin yurdumuzu tərk etməsi oldu. Kommunizmlə əməkdaşlıqdan imtina edən intellektuallarımız mühacirətə üz tutaraq totalitar rejimə qarşı mücadiləni xaricdə davam etdirdilər. Siyasi mühacirlər arasında istedadlı tarixçılər, mədəniyyətşünaslar və politoloqlar vardı. Onlardan biri də Hilal Münşi idi.

Hilal Münşi 1930-cu ildə Berlində alman dilində «Die Republik Aserbaidschan. Eine geschichtliche und politische Skizze»” (Azərbaycan Respublikası. Tarixi və siyasi təsvir) adlı kitabça nəşr etdirib.

Müəllif azərbaycanlıların çar imperatorluğu tərkibində çəkdiyi əzablardan, xalqımıza və başqa Qafqaz millətlərinə qarşı repressiyalardan bəhs edir. O, zamanının böyük ədiblərinin müdhiş çətinliklərə sinə gərib milli dirçəliş uğrunda apardığı mübarizəni önə çəkir. Münşi xüsusilə Mirzə Şəfi Vazehlə Mirzə Fətəli Axundovu misal gətirir, onların Azərbaycan xalqı qarşısındakı xidmətlərini məşhur alman filosoflar İohan Fixte və İmmanuel Kantın alman millətinin inkişafında oynadığı rolla müqayisə edir, Azərbaycan türklərinin keçdiyi yolu Avropa millətlərinin inkişaf mərhələləriylə eyni kontekstdə təhlilə çəkir. O yazır: «…Dahi şair və mütəfəkkirlər Azərbaycan xalqının əsl öndərləri idi və onların azərbaycanlıların milli kimliyinə böyük təsiri vardı».” Bu baxımdan millətimizin hələ XIX-cu əsrdə qazandığı təcrübəni polyakların eyni vaxtda milli məsələ uğrunda apardığı mübarizə ilə müqaisə etmək olar. Məşhur şair Adam Mitskeviçin polyak milli azadlıq hərəkatında oynadığı rolu bizim cəmiyyətimizdə Axundovlar və Mirzə Şəfilər öz üzərinə götürmüşlər.

Münşi milli mətbuatın inkişafına da xüsusi yer ayırır, onun tarixini 1870-ci illərdən 1918-1920-ci illərə qədər üç mərhələyə bölüb araşdırır. Birinci mərhələ – təşəkkül mərhələsi 1905-ci ilə qədər davam edir. Qəzetlərimizin çar xüsusi xidmət orqanlarının total senzurasına məruz qaldığı bu dövrü müəllif mətbuat tariximizin ən çətin mərhələsi sayır. 1905-1917-ci illərdə vəziyyətin yumşaldığını yazan Hilal Münşi bu dövrü hətta Azərbaycan jurnalistikasının qızıl dövrü adlandırır. 1918-1920-ci illərdə isə milli mətbuat, elm və təhsil intibah fazasına qədəm qoyur. Məhz Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə ölkə jurnalistləri avropalı həmkarları ilə əlaqə qurmaq şansı əldə edirlər. 1919-cu ildə Bakıda universitet təsis edilir və Münşinin yazdığına görə, 100-ə yaxın Azərbaycan tələbəsi təhsil almaq məqsədiylə Avropaya göndərilir. Onların 70 faizi məhz Almaniya universitetlərinə üz tutur. Müəllifin fikrincə, Azərbaycan xalqı öz tarixı və seçdiyi milli inkişaf yolu baxımından Avropaya çoxillik ənənələrlə bağlıdır.

75 il əvvəl qürbətdə nəşr olunmuş bu kitab Azərbaycan mühacir ədəbiyyatı və publisistikasının unikal nümunəsi, ölkəmizin tarixına dair qiymətli mənbədir.