FƏXRİ ŞURA:

Mustafa Cəmiloğlu
(Ukrayna)

İrfan Çiftçi
(Turkey)

Eric Chenoweth
(USA)

Miljenko Dereta
(Serbia)

Ivlian Haindrava
(Georgia)

Irena Lasota
(USA)

Stojan Obradovic
(Croatia)

Ramiz Rövşən
(Azərbaycan)

Tadeusz Swietochowski
(USA)

Petruska Sustrova
(Czech Republic)

Jersy Targalsky
(Poland)

İNSAN HAQQI

Dilbadi QASIMOV Robert Şuman Universitetinin (Strasburq) doktorantı

Qanunlarla idarə olunan demokratik cəmiyyətlərin əsas atributlarından biri fikir və söz azadlığıdır. Bu anlayışın oturuşması üçün uzun illər gərək olub. Avropa Insan Haqları Məhkəməsinin (AIHM) qəbul etdiyi hüquqi aktlar bu baxımdan örnəkdir.

Avropa Insan Hüquqları Konvensiyasının 10-cu maddəsi fikir və söz azadlığına həsr olunub. Bu maddəyə görə, hər bir şəxsin fikir və düşüncə azadlığı var və bu azadlıqdan hökumətin maneəsi olmadan istifadə edə bilər. Fikir və söz azadlığına hansısa qadaga qanunla nəzərdə tutulmalı və məntiqə uyğun olmalıdır. Avropa Insan Haqları Məhkəməsinin 10-cu maddəyə dair hüquqi aktları çox zəngin və maraqlıdır. Bu maddəylə irəli sürülmüş iddialar məhkəmənin praktikasında ilk yerlərdən birini tutur. AIHM bu maddəyə aid qərarlarında öncə dözümlülük, plüralizm və səbirlilik kimi prinsipləri irəli surur. Açıq cəmiyyəti qapalı cəmiyyətdən məhz bu kimi təməl prinsiplər fərqləndirir.

Mətbuat azadlığı hər bir jurnalistə öz fikrini azad ifadə etmək huququ verir. Sözsüz ki, bu hüquq hakimiyyətdə olan quvvələrin tənqidini də ehtiva edir. Məhkəməyə gorə, jurnalist demokratiyanın qoruyucusudur. Onun oxucuya çatdırdığı həqiqətlər kiminsə xoşuna gəlməyə də bilər, amma jurnalistin azad yazmaq imkanını əlindən almaq olmaz. Thorgeir “Torgirson Islandiyaya qarşı” (1992 ci il ) işində AİHM mətbuatı «demokratik cəmiyyəti qoruyan it» adlandırır

Fikir azadlığı yalnız yumşaq ifadə olunmuş və xoş niyyətlərlə deyilmiş sözlərlə məhdudlaşmır, narahat edən, qəzəb yaradan və şoka salan ideyaları da nəzərdə tutur. Mətbuat azadlığı bütün bu şərtlərin qarantıdır. “Lingens Astriyaya qarşı” işinə (1986 cı il ) nəzər salaq. Jurnal redaktoru Astriya kanslerini tənqid edən məqalələrdə hökumət başçısının öz vəzifəsini həyata keçirməyə qadir olmadığını bildirir. Kanslerin şikayətindən sonra Avstriya məhkəməsi redaktoru cərimələyir. O isə AIHM-ə üz tutaraq Avstriya məhkəməsinin bu hərəkətini fikir azadlığına hörmətsizlik saydığını iddia edir. AIHM Avstriyanı günahkar çıxarır. Qətnamədə bildirilir ki, “mətbuat azadlığı hüququ həm də vətəndaşlara öz idarəçilərini yaxşı tanımaq imkanı yaratmaq üçündür: “Azad siyasi dialoq prinsipi demokratiyanin əsas amillərindən biri kimi qəbul olunur. 10-cu maddənin ikinci hissəsi hər bir şəxsə yersiz hücumlardan qorunmaq imkanı versə də, indiki halda şəxsin özünü qorumaq prinsipi əhalinin azad məlumat almaq prinsipi ilə tənzimlənməlidir”.

Mətbuat azadlığı yalnız jurnalistin azad yazmaq hüququ demək deyil, həmçinin oxucunun sərbəst məlumat almaq huququdur . Məhkəmə bildirir ki, dövlət rəsmiləri mətbuatı bütün hücumlardan qorumaq məcburiyyətindədir. “Ozdur Gundem Turkiyəyə qarşı” (2000 ci il) işində məhkəmə dövlətin üzərinə qəzətlərə və jurnalistlərə qarşı hücumların qarşısını almaq və günahkarları tapmaq məcburiyyəti qoyur. Mətbuat azadlığına məlumatların sərhədsiz azad yayılması da daxildir. Yəni xaricdən gələn məlumat, qanunla nəzərdə tutulmuş prinsiplərə əks deyilsə, ölkəyə maneəsiz daxil ola bilər.

Bəs fikir azadlığına hansı hallarda qadağa qoyulması mümkündür? Konvensiyanın 10-cu maddəsinin 1-ci bəndi nəzərdə tutur ki, dovlət hər zaman radio və televiziya orqanlarını müəyyən nəzarətdə saxlaya bilər. 2-ci bənddə qadagalara səbəb olacaq bir sira hallar sadalanır və onların qanunda nəzərdə tutulmasının vacibliyi vurgulanır. Qadagaya səbəb olan şərtlərə bunlar daxildir: dövlətin ərazi bütövlüyünün və təhlükəsizliyinin qorunması, ictimai asayişin qorunması və cinayətlərin qarşısının alınması, səhhətin və əxlaqın qorunması, başqalarının şərəf və ləyaqətinin qorunması, məxfi məlumatların üstünün açılmasının qarşısını almaq və məhkəmə orqanlarının mustəqilliyini təmin etmək uçün.

Mətbuat azadlıgına qadaganın ilk şərtlərindən biri onun qanunda nəzərdə tutulmasıdır. Ancaq qanunun mövcudluğu kifayət deyil, məhkəməyə görə, qanun həm də dəqiq, anlaşıqlı və vətəndaşlar üçün əlçatan olmalıdır. Hər bir dövlətin qanunvericiliyində muəyyən prinsipləri qorumaq uçun müstəsna hallar nəzərdə tutulur. Bu, dövlətə fikir və mətbuat azadlığına nəzarət etmək imkanları yaradır, amma bu imkanlar heç də sonsuz deyil və olmamalıdır. AIHM qanunda nəzərdə tutulmuş bəzi qadagaları məhkum olunarsa, dovlət həmən qadagaları ləgv etmək məcburiyyətindədir.

Qadagalar sıyahısına aid olan şərtlərdən biri cəmiyyətdə əxlaqın qorunmasıdır, bu sahədə dövlətin nəzarət hüququ daha genışdır. Əxlaq incə məsələ kimi ayrı-ayrı ölkələrdə fərqli təsəvvür olunduğun məhkəmə birbaşa təfsirdən qaçır və yerli məhkəmə orqanlarına bu sahədə bəzi azadlıqlar verir. Bu məntiq həm də dini problemlərə də aiddir. Dövlət dini inancların təhqirinə qarşı ölçülər götürməkdə müəyyən azadlıqlara malikdir. Dinin hər olkəyə məxsus fərqli xususiyyətlərini nəzərə alan məhkəmənin qənaətinə görə, Avropada din anlayışının umumi konsepsyasını yaratmaq mumkun deyil. Bunun üçün də o, yerli məhkəmə orqanlarına bu sahədə qərarlar çıxarmaqda muəyyən azadlıqlar verir.

Misal üçün, “Otto Preminger Avstriyaya qarşı” işində məhkəmə qərara alır ki, dövlət katolik dinini təhqir etmiş bir filmə qadaga qoymaqda rejişsorun fikir azadlğı huququna xələl gətirməyib. Cunki film katoliklərin ləyaqətinə toxunub.

“Jersild Danimarkaya qarşı” işində (1994 cu il) Danimarka məhkəməsi bir jurnalisti irqçi gənclərdən musahibə alıb televiziyada yayımladığına görə məhkum edir. Reportajda Danimarkada yaşayan əcnəbilərin, əsasən də afrikalı və turk əsilli şəxslərin unvanına təhqiramiz ifadələr varmış. Jurnalist AIHM-ə üz tutub fikir azadlığı hüququnun tapdalandığını bildirsə də, məhkəmə irqçi gəncləri əcnəbilərin unvanına təhqiramiz ifadələr soyləməyə vadar etdiyinə görə iddianı əsassız sayır.

Avropa Şurasına uzv ölkələrin qarşısına qoyulmuş ən sərt tələblərdən biri də azad fikir, söz və mətbuat azadlığını təmin etməkdir. Avropa Insan Haqları Məhkəməsi bu hüquqa hörmətsizlik etdiyi uçün dövləti məhkum edərsə, onun üzərinə səhfi duzəltmək və zərər çəkmiş vətəndaşa zərəri ödəmək məcburiyyəti qoyur. Bu zərərin odənilməsi mənəvi cəhətdən mümkün olmasa, dövlət həmin şəxsə dəymiş zərəri pulla ödəyir.

Azərbaycan Avropa Şurasının üzvü və Avropa Insan Haqları Konvensiyasını imzalamış ölkələrdən biridir və hüquqları pozulmuş hər bir vətəndaşın AIHM-ə müraciət etmək imkanı var. Yaxşı olardı ki, bizdə heç kimin hüquqları tapdanmasın. Onda AIHM-in dövlətimizi məhkum etməsinə ehtiyac qalmayacaq.