FƏXRİ ŞURA:

Mustafa Cəmiloğlu
(Ukrayna)

İrfan Çiftçi
(Turkey)

Eric Chenoweth
(USA)

Miljenko Dereta
(Serbia)

Ivlian Haindrava
(Georgia)

Irena Lasota
(USA)

Stojan Obradovic
(Croatia)

Ramiz Rövşən
(Azərbaycan)

Tadeusz Swietochowski
(USA)

Petruska Sustrova
(Czech Republic)

Jersy Targalsky
(Poland)

TƏQDİMAT

Avropa Qonşuluq Siyasəti çərçivəsində hazırlanan

Azərbaycan-AB Fəaliyyət Planı layihəsinin

2-ci variantına dair

Azərbaycan-Avrointeqrasiya Milli Ictimai Komitəsinin

RƏYİ

BAKI, 18 may 2006-cı il

Giriş

Azərbaycan cəmiyyətinin Avropaya qovuşmaqdan başqa yolu yoxdur. Azərbaycan-Avrointeqrasiya Milli Ictimai Komitəsi (AAMİK)1 bu fikrində ona görə qətidir ki, avropalaşma və müasirləşmə tək indiki nəsillərin istəyi deyil – bu düşüncənin təməlini hələ 19-cu yüzildə Avropa dəyərlərini Azərbaycanda yayan maarifçilərimiz qoymuş, SSRİ dövründə isə, bütün ziddiyyətlərə baxmayaraq, bu tarixi meyl inkişaf etdirilmişdir.

Gərgin mübarizə sonucunda müstəqilliyimizin bərpası və qorunması avrointeqrasiya istiqamətində müəyyən irəliləyiş və uğurlarımıza yol açdı. O sıradan Avropa Şurasına daxil olmağımız da tarixi nailiyyət kimi qeyd edilməlidir. Təəssüf ki, elə həmin dövrdə azad, müasir cəmiyyətin qurulması sahəsində əldən verilən imkanlar bir sıra ciddi problemlərin həllini artıq təxirəsalınmaz zərurətə çevirib. Əsas iqtisadi fəaliyyət sahələri üzərində inhisarçılıq, kök atmış korrupsiya, siyasətdə kütləvi seçki saxtakarlığı, parlamentin, bələdiyyələrin və məhkəmə orqanlarının hədsiz səlahiyyətlərə malik icra hakimiyyətindən rəsmi və qeyri-rəsmi asılılığı – bunların hamısı Azərbaycan cəmiyyətinin Avropaya qovuşması yolundakı mühüm əngəllərdir.

2004-cü ildə Avropanın genişlənməsi və Avropa Qonşuluq Siyasətinin qəbulu, Avropaya inteqrasiya istəyimizə sadiqliyimizi göstərməyə bizə əlavə imkan verir, ancaq Avropa Birliyinin ən yüksək səviyyəli şəxsləri də bildirirlər ki, “munasibətlərimizin tərəqqisi Azərbaycan daxilindəki nailiyyətlərdən və səylərdən asılı olacaq”. Başqa sözlə, inteqrasiya, hər şeydən öncə, real islahatlarla, yəni tərəflərin bölüşdüyü qanunun aliliyi, fundamental insan hüquq və azadlıqlarının toxunulmazlığı kimi dəyərlərə sadiqliklə bağlıdır. Göstərilən sahələrdə ölkə rəhbərliyinin səmimiliyi, qətiyyətli iradəsi, xoş məramı İnteqrasiya prosesinin uğuru üçün ən başlıca şərtdir.

Qarabağ münaqişəsinin mövcudluğu demokratikləşmə yolunda indiyədək sürən təhlükəli ləngimələrə görə ölkə rəhbərliyinə bəraət qazandırmasa da, gerçəklik bundan ibarətdir ki, sözügedən islahatlar üçün ən böyük maneə elə bu münaqişədir. Avropa Qonşuluq Siyasətinin keçmiş SSRİ ərazisində yaranan bu tipli münaqişələrə ərazi bütövlüyü və ölkə daxilində insan hüquqlarına ciddi təminatların verilməsi kimi vahid prinsip əsasında yanaşması Azərbaycan, Gürcüstan, Moldova və Ermənistana keçmişdən qalan bu ağır yükü ataraq gələcəyə inamla addımlamağa imkan yaradardı.

Azərbaycanın totalitarizmdən müasir demokratiyaya keçidini fərqləndirən və çətinləşdirən özünəməxsus cəhət dövlətin cəmiyyətdən dəfələrlə güclü olmasıdır. Bu assimmetriyanı neft amili daha da gücləndirir. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, asan yolla və böyük həcmdə əldə edilən neft gəlirləri, adətən, rəhbərliyin islahatlar keçirməyə marağını azaldır və sabitliyi primitiv israfçılıq hesabına qorumağa sövq edir. Belə hallarda, adətən, ictimaiyyətin zəif siyasi iştirakı və qərarvermə prosesində onun rolunun məhdudlaşdırılması cəmiyyətin fundamental probleminə çevrilir. Azərbaycanda indi elə bu hal baş verir, ancaq Azərbaycanın vətəndaş cəmiyyəti gərgin və çoxsahəli fəaliyyətiylə sübut edib ki, o, Avropaya inteqrasiya kimi ümummilli vəzifədə əsas istirakçı və tərəfdaş olmağı bacarar. Yenicə yaratdığımız Azərbaycan-Avrointeqrasiya Milli Ictimai Komitəsi öz rolunu “aşağıların” Avropa və Avro-Atlantik strukturlarına inteqrasiya kursunu dəstəkləməsinə mütəşəkkil forma və məzmun verməkdə görür. Biz hesab edirik ki, Avropa Qonşuluq Siyasəti çərçivəsində Azərbaycanla əməkdaşlıq ölkəmizin yuxarıda göstərilən xüsusiyyətlərini nəzərə almalı, ictimai proseslərdə, o sıradan Fəaliyyət Planının hazırlanmasında və monitorinqində vətəndaş cəmiyyətinin gücləndirilməsinə yönədilməlidir.

Ümumi qeydlər

2006-cı ilin mart ayında təşkil olunduqdan sonra AAMİK-in üzərinə götürdüyü ilk praktiki iş Avropa Qonşuluq Siyasəti çərçivəsində hazırlanan Azərbaycan-AB Fəaliyyət Planı layihəsinə öz rəy və təkliflərini verməkdən ibarət olub. Məqsəd bu vacib strateji sənədin hazırlanmasında Azərbaycan ictimaiyyətinin də yaxından iştirakını təmin etməkdir, çünki Fəaliyyət Planı Azərbaycanla Avropa arasında yaxın 5 ildə əməkdaşlığın strategiyasını müəyyən etməlidir və təbii ki, qabaqcıl demokratik təcrübəyə əsasən, belə sənədlərin hazırlanmasında maraqlı ictimai birliklərin rolu yüksək olmalıdır. Bizim fikrimizcə, nəinki sənədin hazırlanması, həm də onun icra olunması mərhələsində Azərbaycan ictimaiyyətinin həmin icra prosesinə nəzarəti təmin olunmalıdır.

2006-cı il martın 29-da AAMİK Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinə məktubla müraciət edərək Fəaliyyət Planının ozamankı variantını istəsə də, aprelin 19-da XİN-dən gələn cavabda bunun mümkün olmadığı bildirildi və səbəb kimi danışıqların konfidensiallığı göstərildi. Buna baxmayaraq, vətəndaş cəmiyyətinin prosesdə iştirakını vacib sayan AAMİK üzvləri sənədin əsas istiqamətlərinə uyğun olaraq 9 komissiyaya bölünərək aşağıdakı şərhləri və təklifləri irəli sürdülər.

AAMİK bunu bildirməyi vacib sayır ki, Fəaliyyət Planının mövcud layihəsi Azərbaycan üçün vacib islahatların və məsələlərin böyük əksəriyyətini əhatə edir, eyni zamanda, bir sıra əlavə və düzəlişlərə də ehtiyac duyulur. Komitənin bəzi təklifləri bu sənədə Əlavədə əksini tapıb. Təkliflərə həm ümumi, həm də ayrı-ayrı sahələrə aid fikirlər daxildir. Sənədə dair ümumi tövsiyələrsə bunlardır:

1. Sənədin quruluşunun təkmilləşdirilməsinə ehtiyac duyulur. Onun quruluşunun Kopenhagen prinsiplərinə2 uyğunlaşdırılması yaxşı olardı, çünki bu halda Azərbaycanın Avropaya inteqrasiya perspektivləri artıq indidən struktur çərçivəsinə salınardı və Fəaliyyət Planında bir mərhələ kimi bunun yeri daha aydın görünərdi.

2. Fəaliyyət Planı icrasının monitorinqi sahəsində ictimaiyyətin rolu mətndə, təəssüf ki, yalnız bəzi ekoloji məsələlərlə məhdudlaşır, halbuki ictimai monitorinq prosesin başlıca keyfiyyətlərindən birinə çevrilməlidir.

3. Fəaliyyət Planının nə dərəcədə uğurla gerçəkləşdirilməsinin uyğun indikatorlar əsasında vaxtaşırı ölçülməsi də plana daxil edilməlidir. Bunun üçün həmin indikatorlar sistemi hazırlanmalı və sənəddə öz əksini tapmalıdır. Bu indikatorlar sistemi də Kopenhagen prinsiplərinə uyğunlaşdırılmalıdır. Qiymətləndirmə və Təsdiqləmə (Evaluation & Validation) mexanizmləri və bunları həyata keçirəcək subyektlər (onlar beynəlxalq, yerli və ya qarışıq statuslu qiymətləndirici olmalıdır) barədə də müvafiq qaydaların Fəaliyyət Planında göstərilməsi vacibdir. Bütün bunlar indidən, yəni sənədin təsdiqi mərhələsində müəyyənləşməzsə, gələcəkdə bu və başqa fəaliyyətin hərtərəfli qiymətləndirilməsi və təsdiqlənməsi çətin olacaq.

Azərbaycan-Avrointeqrasiya Milli Ictimai Komitəsi Fəaliyyət Planını hazırlayan tərəflərlə ən geniş əməkdaşlığa hazır olduğunu bir daha bəyan edir.

Əlavə

Avropa Qonşuluq Siyasəti çərçivəsində hazırlanan

Azərbaycan-AB Fəaliyyət Planı layihəsinin 2-ci variantında göstərilən

prioritet sahələr üzrə AAMİK-nin bəzi təklifləri

Bütün Prioritet sahələrdə ictimai birliklərin iştirakı (Fəaliyyət Planı üzrə konkret tədbirlərin müzakirəsi və görülən işlərin qiymətləndirilməsi) nəzərdə tutulmalıdır.

1-ci Prioritet sahə Ölkədə demokratiyanın gücləndirilməsi:

- Konstitusiyaya düzəlişlər etməklə Avropa Şurası qarşısında götürdüyü öhdəliklərə uyğun olaraq Azərbaycan özünün icra, qanunverici və məhkəmə orqanları arasında hakimiyyət bölgüsünü təkcə sənədlərdə deyil, real işdə təmin etməlidir;

- yerli özünüidarə orqanlarının inkişafında Avropa Yerli Özünüidarə Xartiyası əsas götürülməlidir. Yerlərdə idarəçiliyi xalqın birbaşa seçdiyi bələdiyyə orqanları həyata keçirməlidir;

- Milli Məclisin işində Avropa təcrübəsinə uyğun şəffaflıq təmin edilməli, Milli Məclisin stenoqramları və parlamentdə aparılan bütün açıq səsvermələrin adbaad nəticələri ictimaiyyətə açıqlanmalıdır, çünki vətəndaş onun vəkilinin necə işləməsi barədə məlumatlı olmalıdır;

- siyasi partiya və QHT-lərin azad fəaliyyətinə və inkişafına şərait yaradılmalıdır, onların maliyyə təminatı məsələləri də Avropanın demokratiya təcrübəsinə uyğunlaşdırılmalıdır;

- seçki prosesini idarə edən komissiyalarda hakim partiyanın qanuni və gerçək üstünlükləri aradan qaldırılmalı, məhkəmələrdə seçkiylə bağlı şikayətlərə baxılmasının obyektivliyi təmin edilməlidir;

- azad toplaşmaq hüququ Avropa dəyərləri və təcrübəsi əsasında təmin olunmalıdır.

2-ci Prioritet sahə İnsan hüquqlarının və fundamental azadlıqların qorunması:

- məhkəmə sistemi quruluşunun təkmilləşdirilməsi, hakim korpusunun formalaşdırılması məsələləriylə məşğul olan qurumun (Məhkəmə Hüquq Şurası) müstəqilliyi və fəaliyyətində şəffaflığın artırılması təmin edilməlidir;

- məhkəmələrin fəaliyyətini tənzimləyən qanunvericiliyin bir çox müddəaları, o sıradan hakim vəzifəsinə namizədlərin irəli sürülməsi və seçilməsi, hakimlərin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi və hakimlərin cəzalandırılması ilə bağlı müddəalar Azərbaycanın qoşulduğu beynəlxalq müqavilələrə uyğunlaşdırılmalıdır ki, müstəqil məhkəmə hakimiyyətinin və peşəkar hakimlər korpusunun formalaşdırılmasına təminat yaransın, məhkəmələri icra hakimiyyətinin nəzarəti altında saxlamağın və onlara qanunsuz təzyiqlər göstərməyin indiki geniş imkanları aradan qaldırılsın;

- teleradio sahəsində tənzimləyici qurumun - Milli Teleradio Şurasının müstəqilliyi və peşəkarlığı gücləndirilməli, tezliklərin bölünməsində şəffaflıq təmin edilməli, Dövlət Televiziyası (AzTV) tam ictimailəşdirilərək İctimai Televiziyanın tərkibinə qatılmalı, yaxud özəlləşdirilməlidir;

- QHT-lər şəffaf prosedurlar əsasında dövlət və bələdiyyə orqanları tərəfindən müxtəlif proqram və sifarişlərin icrasına cəlb edilməlidir;

- işgəncələrin və başqa kobud rəftarın qarşısının alınmasına yönəldilmiş təsirli prosedurlar: müstəqil ekspert qurumlarının yaradılmasına imkan verən qanunvericiliyin qəbulu, işgəncə və kobud rəftara yol verən vəzifəli şəxslərin məsuliyyətə cəlb olunması, həbsdə saxlama yerlərinə ictimai nəzarətin gücləndirilməsi və s. təmin olunmalıdır;

- ombudsmanın səlahiyyətləri genişləndirilməli, müstəqilliyinin və insan hüquqlarının qorunmasına real təsiri təmin olunmalı, ayrı-ayrı sahələr üzrə dövlət qulluğunda və digər formatlarda çalışan ombudsmanlar təyin edilməlidir;

- məhkəmələrdə müdafiə tərəfinin ittiham tərəfiylə gerçək bərabərliyi təmin olunmalı, vəkillik haqqında qanunvericilik təkmilləşdirilməlidir.

3-cü Prioritet sahə Korrupsiyaya qarşı mübarizəni gücləndirməklə biznes və investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması:

- biznes mühitinin yaxşılaşdırılmasına yönəldilən tədbirlərlə bağlı şərtlər siyahısına vergi, beynəlxalq ticarət və investorun müdafiəsi məsələləri də daxil edilməlidir3.

4-cü Prioritet sahə Tarazlı və dayanaqlı iqtisadi inkişafa dəstək:

- kiçik və orta biznesin inkişafına dair yeni Dövlət Proqramı qəbul və icra edilməlidir;

- ədalətli rəqabət mühiti təmin edilməlidir. Bu məqsədlə ilk növbədə Milli Məclisə tabe olan müstəqil antiinhisar qurumu yaradılmalıdır. Antiinhisar qanunvericiliyi AB tələblərinə uyğunlaşdırılmalıdır;

- Avropa Sosial Xartiyası Azərbaycanda sosial inkişafın və sosial təminatın başlıca istiqamətini təşkil etməlidir;

- Azərbaycanın Dünya Ticarət Təşkilatına (DTT) qəbulu sürətləndirilməlidir. Hökumətlərarası Komissiya Azərbaycanın DTT-yə qəbulu ilə əlaqədar qərarlar qəbul edərkən Dayanıqlı İnkişaf üzrə Dünya Sammitinin və Doha Bəyannaməsinin prinsiplərini əsas götürməlidir;

- dövlət investisiya layihələrinin seçilməsi, planlaşdırılması və icrasında ictimai nəzarət təmin olunmalıdır. Bu nəzarəti yerli əhali, biznes assosiasiyaları, qeyri-hökumət təşkilatları və digər maraqlı qruplar həyata keçirməlidir;

- gənclərin xaricdə təhsil alması üzrə Dövlət Proqramı qəbul və icra edilməlidir;

- orta və böyük özəlləşdirmə başa çatdırılmalıdır;

- institusional islahatlar davam etdirilməlidir (başa çatdırılmalıdır);

- Azərbaycanın ətraf mühiti mühafizə qanunvericiliyi təkmilləşdirilməli, o Avropa Birliyi qanunvericiliyinə və beynəlxalq konvensiyalara uyğunlaşdırılmalıdır;

- Ətraf Mühitə Təsirin Qiymətləndirilməsi (ƏMTQ) və Strateji Qiymətləndirmənin həyata keçirilməsi üzrə qanunvericilik, struktur və prosedurlar hazırlanmalı və inkişaf etdirilməlidir;

- Sərqi Avropa, Qafqaz və Mərkəzi Asiya (ŞAQMA) ekoloji strategiyası yerinə yetirilməli, bunun üçün mövcud mexanizmlər nəzərdən keçirilməlidir.

5-ci Prioritet sahə İqtisadi qanunvericiliyin və inzibati təcrübənin bir-birinə daha da yaxınlaşdırılması:

- Azərbaycan və Avropa Birliyi qanunvericiliyindəki əsas məsələlərdəki fərqlər müəyyənləşdirilməli və bu fərqlər aradan qaldırılmalıdır (qanunvericiliyin harmonizasiyası);

- Azərbaycanın qoşulduğu beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn öhdəliklərin təmin olunması üçün inzibati prosedurlar möhkəmləndirilməlidir;

- iqtisadi qanunvericilik bazası, xüsusilə də Gömrük və Vergi Məcəllələri, məhkəmə islahatları, mülkiyyət hüquqlarının qorunması sistemi təkmilləşdirilməlidir;

- Büdcə Məcəlləsi qəbul edilməlidir.

6-cı Prioritet sahə Enerji və nəqliyyat sahəsində AB-Azərbaycan əməkdaşlığının gücləndirilməsi:

- Avropa ilə Azərbaycanı birləşdirən yeni yollar üzrə layihələrin hazırlanması və onların çəkilişinə başlanılması təmin olunmalıdır. Xüsusən Avropa və Şərq arasında sabit və keyfiyyətli nəqliyyat rabitəsi yaradan Kars-Axalkələki-Bakı dəmir yolunun açılması layihəsinə Avropa Birliyinin siyasi və iqtisadi dəstək verməsi vacibdir. Belə dəstək layihənin Cənubi Qafqazda ədalətli və daimi sülhə yol açan bir təşəbbüs kimi rolunu daha da gücləndirər.

7-ci Prioritet sahə Ədalət mühakiməsi, azadlıq və təhlükəsizlik, o cümlədən sərhədlərin idarə olunması sahəsində əməkdaşlığın inkişafı:

- Xəzər dənizində sərhəd əməkdaşlığının gücləndirilməsi haqqında Xəzəryanı ölkələrlə razılaşmalar davam etdirilməlidir. Bu ölkələrlə sərhədlərin dəqiqləşdirilməsi işində Avropa Birliyinin Azərbaycana dəstəyi zəruridir;

- Silahlı Qüvvələrdə insan hüquqlarının qorunmasına və korrupsiyaya ictimai nəzarət gücləndirilməlidir;

- əhalinin aztəminatlı təbəqəsinə pulsuz hüquqi xidmət təminatı üzrə dövlət siyasəti müəyyənləşdirilməli və həyata keçirilməlidir.

8-ci Prioritet sahə Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllinə töfhə:

- Ermənistan Respublikasının işğal etdiyi Dağlıq Qarabağın, eləcə də işğal altındakı ətraf rayonların Azərbaycan Respublikasının ayrılmaz tərkib hissəsi olmasını və ölkə daxilində insan hüquqlarına və muxtariyyət strukturlarına ciddi təminat verilməsini nəzərdə tutan AB-Azərbaycan dialoqu qurulmalıdır. Bu zaman BMT Təhlükəsizlik Şurasının məlum dörd qətnamələrinin dərhal yerinə yetirilməsinə Avropa Birliyinin dəstəyi həmin dialoqun tərkib hissəsi olmalıdır;

- Avropa Birliyi və onun hüquqi şəxsləri tərəfindən birbaşa, yaxud dolayısıyla Dağlıq Qarabağa verilən humanitar və digər yardımlar, qoyulan investisiyalar Azərbaycan hökumətiylə razılaşdırılmalıdır;

- ATƏT-in Minsk Qrupu çərçivəsində aparılan danışıqlar prosesi cəmiyyətə daha açıq və şəffaf olmalı, münaqişənin tənzimlənməsiylə bağlı aparılan ictimai debatlar barədə Minsk Qrupu həmsədrlərinə və Cənubi Qafqaz üzrə AB Xüsusi Nümayəndəliyinə ardıcıl məlumat verilməlidir;

- Dağlıq Qarabağın azərbaycanlı və erməni icmaları arasında dialoqun qurulması vacibdir, çünki bu bölgənin gələcək statusunda onun iki icmalı olması nəzərdə tutulmalıdır.

9-cu Prioritet sahə Regional əməkdaşlığın gücləndirilməsi:

- Azərbaycanla Ermənistan arasında iqtisadi və regional əməkdaşlıq prosesi sülh danışıqlarının yaratdığı mühüm irəliləyişlərlə bağlı olmalıdır;

- Fəaliyyət Planı layihəsində hazırda göstərilən digər sahələrlə yanaşı, ikitərəfli və çoxtərəfli regional əməkdaşlıq səhiyyə, statistik məlumatların mübadiləsi, mədəniyyət, sosial, gənclər, məhəlli sərhəd və transsərhəd əməkaşlığı sahələrini, eləcə də GUAM çərçivəsində uzunmüddətli tərəfdaşlığı da əhatə etməlidir;

- Cənubi Qafqazda milli azlıqların yaşadığı dövlətə inteqrasiyasını təmin etmək istiqamətində regional əməkdaşlığa dəstək verilməlidir.

______________

1 A AMİK 2006-cı ilin mart ayında Azərbaycanın və müxtəlif sahələrdə çalışan 40-a yaxın tanınmış ictimai liderinin yaratdığı bir qurumdur. Onun yaradılmasında əsas məqsəd Azərbaycanın avrointeqrasiya perspektivini gerçəkləşdirmək, Azərbaycanın üzləşdiyi sosial, siyasi və iqtisadi problemlərə avrointeqrasiya müstəvisindən yanaşmaqla onların həllini sürətləndirməkdir.

2 1993-cü ilin iyun ayında Kopenhagendə Avropa Şurası “Mərkəzi və Şərqi Avropada yerləşən və bizə bağlı dövlətlər arzulasa, Avropa Birliyinin üzvü ola bilər” bəyanatını verməklə və “Kopenhagen meyarları” adlanan üzvlük şərtlərini açıqlamaqla cari genişlənmə prosesinin özülünü qoyub. Kopenhagen prinsiplərinə əsasən, namizəd dövlətlər aşağıdakıları təmin etməlidir:

1) siyasi meyarlar: demokratiyanı, qanunun aliliyini, insan hüquqlarını, həmçinin milli azlıqlara hörməti və onların müdafiəsini təmin edən institutların sabitliyini;

2) iqtisadi meyarlar: Avropa Birliyi daxilindəki kəskin rəqabət şəraitində işləyə biləcək bazar iqtisadiyyatının mövcudluğunu;

3) Öhdəlikləri yerinə yetirmək qabiliyyətini, o cümlədən siyasi, iqtisadi və valyuta birliyinin məqsədlərinə sadiqliyi, yəni Avropa qanunvericiliyinin real icrasını.

3 Bu zaman Dünya Bankının “Doing Business in 2006” hesabatindakı bütün şərtlər nəzərə alınar.