| Vladimir
Bukovski şahidlik edir |
 |
| V.Bukovskinin Varşavada keçirdiyi
mətbuat konfransından fraqmentlər |
Baş redaktordan
 |
Məşhur sovet dissidenti Vladimir Bukovski barəsində
əwəllər eşitmişdim. Ancaq məlumatım yalnız onun dissident olması
və Pinoçet rejimi tərəfindən həbs edilən Çili kommunistlərinin lideri
Luis Korvalanla dəyişdirilməsindən ibarət idi. Onunla 1998-ci ildə
Varşavada keçirilən Üçüncü Ümumdünya İnsan Hüquqları Forumunda tanış
oldum. Forumda dünyanın bir çox tanınmış demokratları, nüfuzlu hüquq
müdafiəçiləri, məşhur dissidentlər iştirak edirdilər. Lakin ona
xüsusi maraq və hörmət hər addımda hiss olunurdu. İmkan düşən kimi
onunla qısa söhbətlər edirdik. Rusiyanın gələcəyindən pessimist
danışırdı. Azərbaycanı yaxşı tanıyır, "Neft xatalı şeydir" deyirdi.
"Xalqınızın işi onunla çətin olacaq" - deyə Azərbaycan prezidentinin
keçmiş DTK generalı olmasına işarə vurur və ümumiyyətlə, DTK-nı
dünyanın ən qorxunc orqanı hesab edirdi.
V.Bukovskinin "Moskva prosesi" kitabının Varşavada keçirilən təqdimat
mərasimi və mətbuat konfransının materiallarını sonralar rusiyalı
dostum Andrey Blinuşov baş redaktoru olduğu "Karta" jurnalının 21-ci
sayında dərc etdirdi.
Azərbaycan oxucuları üçün də maraqlı olacağını güman edərək, həmin
müsahibəni qısa ixtisarla dərc edirik.
...İş elə gətirmişdi ki, 1991-ci il avqustun 25-nə
Rusiyaya getmək üçün viza almışdım. Vizanı hələ mayda almışdım və
əlbəttə o vaxt qiyam hazırlandığı heç kimin ağlına belə gəlmirdi.
Mən Moskvaya gələndə qiyam təzəcə bitmişdi. Gələn kimi Rusiyanın
yeni hakimiyyəti ilə görüşüb, arxivləri açmaq ücün onları yola gətirməyə
başladım. Təbii ki, bu ideyanı onların qəbul edə biləcəyi şəkildə
təqdim etməyə calışdım.
Onu da deyim ki, söhbət etdiyim adamlar əslində ikinci dərəcəli
adamlar idi, elə bir filosofluqları yox idi. Əgər mən onlara kommunizmin
dünya miqyaslı bir bəla olmasından və onunla mübarizəinin vacibliyindən
danışsaydım, onda onlar sadəcə olaraq məni başa düşməyəcəkdilər.
Buna görə də onlara olduqca sadə və praktik bir dillə dedim. Dedim
ki, kommunizm bu gün yaralı bir yırtıcıdır ki, onun da nəfəsini
kəsib axırıına cıxmaq lazımdır. Əgər onun axırına indi cıxmasanız
bir necə aydan sonra özünə gəlib boğazınıza cökəcək.
Onu deyim ki, onları cox qorxudurdu. Məhz bu yolla onları cox asanlıqla
başa saldım ki, qiyam liderlərini mühakimə etmək lazımdır. Səhv
etmilrəmsə, o vaxt qiyamın əsas rəhbərlərindən olan 14 nəfəri həbs
etmişdilər. Onlara ailatdım ki, bu adamları fərdi qaydada buraxmaq
da olar, ancaq onlar üzərində məhkəməni indi kecirmək lazımdır -acıq
və hamının gözü qarşısında. Eyni zamanda bu prosesi Sov.İKP üzərində
məhkəməyə cevirmək lazımdır. Bunun ücün isə sənədləri və arxiıvləri
acmaq, rejimin cinayətlərini ifşa etmək gərəkdir. Və bu 14 nəfər
formal olaraq partiyanın bütün əməllərinə cavabdeh olacaqlar. "Biz
onları mühakimə etməliyik. Hətta bundan sonra onları buraxa da bilərsiz,
artıq bunun elə bir əhəmiyyəti olmayacaq".
 |
Mən onları bax bu cur dilə tutdum və demək olar ki,
hamını buna inandıra bildim. Hətta DTK-nın o vaxtkı sədri Bakatini
də. Bu ideyanın əleyhinə çıxan yeganə adam Yeltsin idi. Səbəbini
də izah eləmirdi. Ancaq onsuz da hər şey aydın idi. Yeltsin başa
düşürdü ki, bir giin belə proses başlasa, onun kimilərdən də yan
keçməyəcək. İstənilən halda bu prosesdən sonra bu çür adamlar artıq
lider ola bilməyəcəkdilər. Yeltsinə həm də Qərbdən, xüsusilə də
ABŞ-dan güclü təzyiq olunurdu. Dövlət Departamenti Yeltsindən çox
ciddi şəkildə arxivləri açmamağı tələb edirdi.
...Və o vaxt bu ideya baş tutmadı. Yadımdadır, sentyabrın
sonlarında Rusiyanı tərk edəndə fikirləşirdim ki, "Vəssalam... hec
nə alınmadı... mən bir də heç vaxt Moskvaya dönməyəcəm..."
Ancaq təəssüf ki, mənim dediklərim mən gözlədiyimdən
də tez doğru cıxdı. Artıq növbəti ilin yazında kommunistlər canlandılar
və Kommunist Partiyasının ləğvi haqqında Yeltsinin qərarına etiraz
edərək onu Konstitusiya Məhkəməsinə verdilər. Yeltsin məhz o an
qorxuya düşdü. O, başa düşürdü ki, uduza bilər, cünki məhkəmədəki
çoxluğun kommunistlərə rəğbəti vardı. Uduzmaq isə Sov.İKP-nin bütün
mulkiyyətini, saysız-hesabsız binaları, bağ evlərini, sanatoriyaları
və üstəgəl arxivləri geri qaytarmaq demək idi. Bütün bunları isə
Yeltsin heç cür onlara qaytarmaq istəmirdi.
Məhz həmin vaxt Yeltsinin köməkcisi mənə, Kembricə
zəng vurub kömək ücün Moskvaya dəvət etdi. Mən belə bir şərt kəsdim:
"Arxivləri açırsınızsa, gəlirəm".
Məhkəmə prosesini təmin etmək ücün arxivlərin müvəqqəti
olaraq acılması ilə məşğul olan prezident komissiyasanın yaradılması
barədə qərar qəbul olundu. Mən Moskvaya gəldim və həyatımda ilk
dəfə olaraq Rusiya Federasiyası Konstitusiya Məhkəməsinin rəsmi
eksperti kimi dövlət rütbəsi aldım.
Əlbəttə, mən kimlərlə iş görməli olacağımı yaxşı başa
duşurdum. Madam ki, söz veriblər, deməli, sənədləri göstərəcəklər,
amma surətini cıxarmağa imkan verməyəcəklər. Bax bu, dəqiq idi.
Ya surətcıxaran maşınlar işləməyəcək, ya kağız catışmayacaq və s.
və ilaxır. Elə ona görə də özümə bir portatip kompüter və bir əl
skanneri aldım. Əmin idim ki, hələ hec kim Rusiyada belə texnika
görməyib.
Məhkəmə zalının tən ortasında oturmuşdum. Qarşımda
da 48 cildlik sənəd. Və hamının gözü qarşısında həmin sənədləri
yavaş-yavaş skannerə ötürürdüm. Məhkəmə zalında əyləşənlərin hec
biri nə ilə məşğul olduğumu anlamırdı.
Onu da deyim ki, bu, kifayət qədər yüksək səviyyəli
məhkəmə idi. Şahid qismində Siyasi Büro üzıləri, Mərkəzi Komitənin
kecmiş katibləri ifadə verirdilər. Prezident tərəfindən isə baş
nazirin müavinləri iştirak edirdi.
Beləliklə, heç kim nəylə məşğul olduğumu anlamırdı,
hamını yalnız mənim kompüterim maraqlandırırdı. Fasilədə bir yığın
adam başıma toplaşırdı, Siyasi Büro üzvləri çiynimin üstündən boylanıb
soruşurdular; "bahalı maşindır deyəsən?". Mən də qısaca cavab verirdim;
"Bəli, bahalıdır"
Axıra bir necə səhitfə qalmışdı ki, - lap filmlərdəki
kimi - birdən zalda oturanlardan birinin cığırtısı az qala bütün
məhkəmə binasını bürüdü; "Axı o, bütün sənədlərin surətini cıxarır!"
Özümü elə apardım ki, guya bu nalənin mənə heç bir dəxli yoxdur
və öz işimdəydim. Həmin adamın naləsi yenə zalı başına götürdü;
"O hər şeyi orda dərc edəcək!"
Zala dəhşətli sukut çökdüşdü. Elə bil hamı ıflic olmuşdu.
Kompüterimi yığışdırıb sakitcə çıxışa tərəf getdim. Aydın başa düşürdüm
ki, belə situasiyalarda ən əsası -qacmamaqdır. Hec kim yerindən
tərpənmədi. Bu, lap "Müfəttiş"dəki son səhnəyə bənzəyirdi.
Zaldan sakitcə çıxıb bir baş Şeremetyevoya yollandım,
təyyarəyə minib aradan çıxdım...
Mətbuat konfransmm aparıcısı:
Bu, elə köhnə prinsipdir: "Bircə dənə surətçıcaran aparat
kommunizm üçün bir bombadan daha çox təhlükəlidir!" İndi verəcəyim
sual daha cox Polşa oxuculan uçun maraqlı olacaq. Sual general Yaruzelskiyə
aiddir. Kremlin arxiv sənədlərində 1981-ci H və ondan sonrakı hadisələrdə
Yaruzelskinin rolu haqqında nə deyilir? General Yaruzelski könullu
olaraq "Solidarnost"u susdurmaq və Polşada hərbi vəziyyət tətbiq
etmək istəyirdimi? Və nə dərəcədə o bütün bunları Moskvanın təzyiqi
və hərbi müdaxilə təhdidi altında həyata kuçirməyə məcbur idi?
Vladimir Bukovski: -
Polşa böhranı haqqında məndə kifayət qədər sənəd var. Əwəla, bu
sənədlər Suslov komissiyası deyilən komissiyaya məxsusdur. İkincisi,
mən özüm də Mərkəzi Komitənin arxivindən, əsasən də onun Katibliyinə
aid əlavə sənədlər əldə edə bilmişəm. Bütövlükdə bu, 250 səhifəlik
sənəddir. Bu sənədlər əsasən Polşa böhranın müzakirəsinə həsr olunmuş
Siyasi Buro iclaslarının protokollarıdır. Əwəldən axıra kimi Polşaya
hərbi müdaxilə edilməsi məsələsi heç vaxt müzakirə edilməyib. Hətta
ehtiyat plan kimi də təqdim olunmayıb. Hadisələrin necə inkişaf
edəcəyi hələ tam aydın olmadığı ilkin vaxtlarda Siyasi Büroda bəziləri
birbaşa deyirdilər ki, Polşa Çexoslovakiya deyil. Sənədlərdə bu
mövzu açıq müzakirə edilməsə də onların nəyi nəzərdə tutduqldarı
bizə aydındır. Böhranın inkişaf prosesində siyasi büronun polşalı
həmkarlarından əwəldən axıradək tələb etdikləri yeganə şey hərbi
vəziyyət elan edilməsi olub.
1981-ci iln aprelində Siyasi Büroda hərbi vəziyyət
elan olunması planı işlənib hazırlanmış və o, bir tərəfdə Andropovla
Ustinov, o biri tərəfdə Yaruzelski ilə Kaney arasında Brest şəhərində
təşkil olunan məxfi görüş zamanı Polşa tərəfinə çatdırılmışdır.
Elə oradaca polşalı həmkarlara hərbi vəziyyətin necə tətbiq olunacağı
izah edilmişdir. Hətta tərəflərdən həmin sənədi imzalamaq da tələb
olunmuşdur. Ancaq Yaruzelski bildirəndə ki, o imza ata bilməz və
bunun üçün o həmkarları ilə məsləhətləşməlidir, ona belə cavab vermişdilər:
"Siz planla tanış olduğunuz üçün imza atın. Bir də ki, hərbi
vəziyyət tətbiq etməli olsanız, artıq imza atmaq çox gec olacaq".
Polşada hərbi vəziyyət tətbiq edilməzdən üç gün əwəl,
1981-ci il dekabrın 10-da Siyasi Büronun yığıncağında Andropov həmkarlarına
müraciətlə belə deyib: "Yaruzelski yenə də biz tərəfdən hərbi
müdaxilə məsələləsini qaldırır, biz artıq ona demişik ki, Polşanın
işlərinə qarışa bilmərik və bunu etməyəcəyik də. Ancaq görünür Yaruzelski
öz ordusuna bel bağlamır. Elə buna görə də ehtiyat tədbirləri kimi
müdaxilə barədə bizim zəmanətimizi əldə etmək istəyir. Ancaq ona
bir daha izah etməliyik ki, Polşanın işlərinə qarışmayacağıq. Yaruzelski
ancaq öz gücünə güvənməlidir"". Bundan sonra Qromıko çıxış
edir və o da eyni sözləri deyir: "Polşaya heç bir müdaxilədən
söhbət gedə bilməz. Bunu Yaruzelskiyə çatdırmışıq və indi səfir
Aristov vasitəsilə bir də deyirik ki, Yaruzelski yalnız özünə güvənməlidir".
Qromıkonun ardınca Suslov danışır, eyni fikri o da səsləndirir:
"Biz Polşaya müdaxiləyə yol verə bilmərik. Hər şey bir yana
bu bizim xarici siyasətdə etdiklərimizin, o cümlədən tərkisilah
uğrunda siyasətimizin tamamilə məhvinə gətirib çıxara bilər".
Andropov isə deyilənlərə doğrudan da maraqlı bir ifadə əlavə edir:
"Polşada "Solidarnost"un lap elə qalib gəlməsi bir şeydir, ancaq
əgər biz ora müdaxilə etsək və bütün Qərb dünyası da öz sanksiyalarını
üstümüzə töksə, onda bu tamam başqa məsələ olacaqdır..."
O ki qaldı hərbi müdaxilə ideyasının özünə, Siyasi
Büroda bu həmişə dezinformasiya məqsədilə hazırlanırdı. Mən Siyasi
Büronun bir qərarını əldə etmişəm. Orada deyilir: "Nə qədər
ki, Polşadakı əksinqilabçı və Qərbin imperialist dairələri bizim
müdaxiləmizdən qorxurlar və bu qorxu onların qabağını kəsir, onda
təbliğat kampaniyasında bu ideyanı da istifadə etməliyik". Elə buna
görə də həm Brejnev, həm də digərləri öz çıxışlarında Siyasi Büro
ilə razılaşdırılan eyni ifadəni təkrar edirdilər - "Biz Polşanı
heç kimin ayağına vermərik"". Bu, son dərəcə ikibaşlı sözdür.
Bu cür qeyri-müəyyənliyi onlar həmişə saxlayırdılar. Üstəlik, yadınızdadırsa,
hərbi müdaxilə təsəwürü yaratmaqdan ötrü hərbi manevrlər keçirir,
qoşunları Polşa ilə sərhədə toplayırdılar. Başqa sözlə, onlar gərginliyi
qəsdən artırırdılar. Hərbi müdaxilə təsəwürü yaradır, əslində isə
yalnız hərbi vəziyyət tətbiq olunması planı hazırlayırdılar. Onlar
başa düşürdülər ki, məsələnin bu cür qoyulması hərbi vəziyyət elan
edilməsi dünya ictimaiyyəti tərəfindən nisbətən az qəddarlıq kimi
qəbul ediləcək.
Elə o cür də oldu. Yaxşı yadımdadır, Polşada hərbi vəziyyət elan
edildikdən sonra Qərbdəkilər rahat nəfəs aldılar, çünki hamı Sovet
İttifaqının Polşaya hərbi müdaxilə edəcəyini gözləyirdi.
Sual: Sizcə, Sovet İtttifaqında
islahatlann başlamasına nə təkan verdi?
Vladimir Bukovski: İlk
növbədə ölkə iqtisadiyyatdakı ağır vəziyyət. Onlar bir də onda ayıldılar
ki, bütün ölkə iqtisaddiyatı üzərində nəzarəti itiriblər. Arxiv
sənədlərində çox maraqlı bir material tapmışam. Brejnevə müharibə
veteranlarından mağazalardakı duz qıtlığı haqqında şikayət məktubları
ğəlməyə başlayır. Gələn məktubların sayı o qədər çox olur ki, Brejnev
o vaxtlar kənd təsərrüfatına nəzarət udən Qorbaçova bu məsələni
araşdırmağı tapşırır. Doğrudan da axı, ğörəsən nə baş verir? Nəhəng
bir ərazi, saysız-hesabsız duz gölləri, hec duzu yerin altından
çıxarmağa ehtiyac da yoxdur, bir yığın duz kombinatı tikilib, amma
duz ərşə çəkilib. Veteranlar inciyirlər. Qorbaçov tapşırıq alan
kimi araşdırmağa başlayır. Regionlarla əlaqə saxlayır, hamıdan məlumat
alır ki, bəs neçə milyon ton duz hasil edilib, neçə milyon ton qablaşdırılıb
və s. Ancaq bundan sonra onların hara yoxa çıxdığını heç cür anlaya
bilmir. Vəziyyət barədə Brejnevə məlumat verən Qorbaçov bildirir
ki, duzun necə yoxa çıxdığından baş açmır. Növbəti dəfə Brejnev
bu işi Andropova tarşırır. Dövlət Təhlukəsizlik Komitəsi aylarla
araşdırma aparmağa məcbur olur. Amma bütün axtarışlar nəticəçiz
qalır. Yalnız o zaman anlamağa başlayırlar ki, işlər doğrudan da
xarabdır. Xarici siyasətdə onlar əjdaha idilər! İnqilabı beşiyindəcə
boğardılar. Onlar elə edə bilərdilər ki, Qərbdə milyonlarla səfeh
küçələrə cıxıb öz ölkələrindən tərksilah olunmağı tələb edərdi.
Bu, onların əlində heç nə idi. Ancaq öz ölkələrini adi xörək duzu
ilə təmin edə bilmirdilər...
Sual: Bildiyiniz kimi,
hərbi vəziyyət elan olunmasına bir həftə qalmış baş qərargah zabiti
Kuklnski Qərbə qaçaraq, hərbi vəziyyət haqda informasiyanı ameikalılara
çatdırmışdı. Sual belədir: Arxivdə polkovnik Kuklinski və bu hadisə
barədə materiallara rast gəldinizmi?
Vladimir Bukovski: Bilavasitə
polkovnik Kukliskinin adına heç yerdə rast gəlməsəm də orda maraqlı
bir ifadə vardı. Siyasi Büro Yaruzelski ilə Kaninin səfərini gözləyir.
Həmişə olduğu kimi ümumi tezislər, nümayəndə heyətinin qəbulu üçün
hazırlanmış materiallar müzakirə olunur. Birdən kimsə deyir ki,
yaxşı materiallar hazırlamışıq, bəlkə onları polyaklara verək getsin?
Brejnev isə belə cavab verir: "Yox, lazım deyil, yoxsa onlar Amerikada
peyda ola bilər".
Sual: 80-ci illərdə polkovnik
Qolıtsin Qərbə qaçdı. Qolıtsin artıq o vaxtlar 89-cu Hdə baş verəcək
hadisələrə bənzər bir planın reallaşdmlmasının mümkünlüyündən danışırdı.
Ola bilərmiki, kommunizmin çökməsi yuxanlarda, DTK rəhbərliyi tərəfindən
hazırlanırdı? Elə bir mərkəz var idimi ki, kommunizmin, əgər belə
demək mümkünsə, "ehmalca enməsini" təmin etmiş olsun?
 |
Vladimir Bukovski: Aşkarlıq
və yenidənqurma adlanan siyasətin ilkin hazırlığına hardasa 70-ci
illərin sonunda başlanılıb. Əwəllər bu, əsasən, xarici siyasətə
aid edilirdi. İlkin hazırlıqlar xarici siyasətdəki səbəblər üzündən
ortaya çıxdığı üçün bu işlə Mərkəzi Komitənin beynəlxalq şöbəsi
məşğul olurdu. Ancaq bütün bunların başında öz idarəsilə birlikdə
Andropov dayanırdı. Əwəlcə bu məsələ dar bir çərçivədə qoyulmuşdu.
Həmin vaxtlar onların Qərblə detant siyasəti ərəfəsinə təsadüf edirdi.
Bizdə buna beynəlxalq gərginliyin azaldılması deyirdilər. Ancaq
bu siyasət onlara istədikləri nəticəni vermədi. Bəli, bu siyasət
onlar üçün nə qədər sərfəli və əlverişli olsa da axıra qədər işləmədi.
Beynəlxalq şöbənin qarşısında belə bir vəzifə dururdu:
detant siyasətini necə planlaşdırmaq lazımdır ki, o işə düşə bilsin?
Bu siyasət Qərbi Avropanın sosial demokratları ilə qarşılıqlı surətdə
həyata keçirilirdi. Bu, sosial demokratlardan öz məqsədləri naminə
istifadə etmək demək idi. Mərkəzi Komitənin beynəlxalq şöbəsi sonralar
Qorbaçovun "yeni təfəkkür" adlandırdığı siyasəti hazırlayıb ortaya
çıxarır. Başqa sözlə, məsələ belə qoyulmuşdu: elə ifadə söylənməlidir
ki, o, sosial - demokrat sayağı səslənsin. Kobud desək, sosial -
demokratları bir az da rahat və yaxşı aldatmaq mümkün olsun. Bu
işlə Andropov başda olmaqla beynəlxalq şöbə məşğul olurdu.
Həmin ərəfədə isə Əfqanıstan və Polşa böhranı başlayır.
Bu zaman onlar anlamağa başlayırlar ki, təkcə xarici siyasətin simasını
dəyişdirmək yox, həm də iqtisadiyyatda da nəsə etmək lazımdır. O
zaman bu iki layihəni birləşdirib vahid - yenidənqurmanın təkmilləşdirilməsi
planına başlayırlar. Qolitsin bir məsələdə haqlı deyildi. Kommunizmin
birdəfəlik yox edilməsi heç vaxt planlaşdırılmayıb. Sadəcə olaraq
Qərbdə ictimai rəyi aldada biləcək kütləvi dezinformasiya kampaniyası
planlaşdırılmışdı. Onların planına kommunizmin birdəfəlik yox edilməsi
daxil deyildi.
Artıq 80-ci illərin ortalarında bu plan tədricən
qanuniləşməyə başladı. Hələ Qorbaçov hakimiyyətə gəlməmişdən əsas
plan artıq hazır idi. Yeri gəlmişkən bunu Qorbaçovun özü də inkar
etmir. Onu yalnız Qərbdə yenidənqurmanın banisi kimi tanıyırlar.
Ancaq Qorbaçov özü də etiraf edir ki, o yalnız icraçı idi. 1988-89-cu
illərdə işlər heç də yaxşı getmirdi və həmin vaxtlar Moskvadakı
toplantıların birində kimsə Qorbaçova tənə vuraraq demişdi ki, bəs
niyə hər şeyi belə pis götür-qoy etmisiz? "Mənlik burda nə var ki?
Bu, mən hələ hakimiyyətə gəlməzdən əwəl düşünülmüşdü. Bizim tədqiqat
institutlarımız MK-ya yüzdən artıq hazır islahatlar paketi təklif
etmişdilər". Bu, Qorbaçovun cavabı idi.
Ancaq hər halda gəlin müxtəlif şeyləri bir-birinə
qarışdırmayaq. İslahatlar hazrlamaq bir məsələdir, amma onun nəticəsi
necə oldu - bu isə tamamilə başqa bir məsələdir. Aydındır ki, 88-ci
ildə mülkiyyətin bir hissəsini özəlləşdirib partiya fəallarına verməyə
başladılar. Xüsusilə də komsomol fəalları və DTK-nın adamlarına.
Əsas ideya ondan ibarət idi ki, mülkiyyətə nəzarət bundan sonra
da bu adamlara məxsus olacaq. Çünki onlar partiya üzvləri idilər.
Başqa sözlə, partiya nəzarəti yenə də qüwədə qalacaqdı. Ancaq onlar
bircə şeyi nəzərdən qaçırmışdılar - bu, Lenin zamanındakı yox, artıq
tamam başqa bir partiya idi. Bu, artıq peşəkar inqilabçıların deyil,
peşakar fırıldaqçıların partiyası idi. Buna görə də mülkiyyətin
bir hissə əllərinə keçən kimi partiya ilə vidalaşdılar. Pullu adamların
partiyadan qaçışı 90-cı illərdə Kommunist Partiyasının sürətlə çökməsini
təmin elədi.
Sual: Qorbaçovun layihələrində
Almaniyanın birtəşdirilməsi, ya da Şərq ərazilərinin Almaniyaya
qaytanlması nəzərdə tutulurdumu?
Vladimir Bukovski: Bu,
müasir tariximizin ən maraqlı səhifələrindən biridir. Bəli, onlar
Almaniyanı birləşdirmək istəyirdildər, ancaq onu qaytarmaq istəmirdilər.
Onlar öz sosial demokrat dostlarının rəhbərliyi altında olan neytrallaşdırılmış
və silahsızlaşdırılmış Almaniyanı birləşdirmək istəyirdilər. Bu,
onların əsas məqsədi idi. Onu da deyim ki, heç də yeni məqsəd deyildi.
Bu işlə hələ Stalin məşğul olmuşdu. Çünki Stalinə Almaniyanın yarısı
yox, hamısı lazım idi. Bu məsələyə bilavasitə Beriya baxırdı. Ancaq
onu tezliklə güllələdilər. Sonralar bu işlə Xuruşov məşğul oldu.
Lakin xalq Şərqi Berlindən Qərbi Berlinə qaçmağa başlayanda Xuruşov
Berlin divarını tikmək məcburiyyətində qaldı. Bütün sovet liderlərini
bir məsələ düşündürürdü: ADR-dən necə yaxa qurtarmaq lazımdır ki,
əvəzində vahid Almaniyanı əldə etmək mümkün olsun.
Sual.: Bəs bu məsələdə
Falin hansı rolu oynayırdı və sosial - demokratlardan məhz kim Sovet
İttifaqının şüurlu aləti idi?
Vladimir Bukovski: Şüurlu
alətə gəlincə, qeyd etmək lazımdır ki, sosial - demokratların da
öz məqsədləri vardı. Onlar Moskvanın adi casusları deyildilər. Onlara
elə gəlirdi ki, bu yolla hakimiyyətə gəlmək olar. İdeya ondan ibarət
idi ki, Sovet İttifaqındakı rejim yumşalacaq, Qərbi Avropada isə
hakimiyyətə sosialistlər və sosial - demokratlar gələcək. Və beləliklə
də, konvergensiya başlanacaq. 60-70-ci illərin əsas detantı konvergensiya
ideyası üzərində dayanırdı. Bu məqsədi həyata keçirmək üçün sosial
- demokratlara Avropada Sovet təsirini gücləndirmək lazım idi. Belə
halda onlar Qərblə Sovet İttifaqı arasında yeganə vasitəçi olardılar.
Lakin anlamırdılar ki, onlar Sovet İttifaqına yalnız
bir alət kimi lazım idilər. Kreml öz məqsədinə nail olan kimi sosial
demokratlar səhnədən silinib gedəcəkdilər. Bu ideyanın inkişaf edib
həyata keçməsində alman sosial - demokratları daha effektiv və enerjili
idilər. Onların arasında Moskvaya yaxınlığı ilə seçilən Eqon Barr
idi. Məsələn, məndə onun hələ 69-cu ildə DTK ilə məxfi əlaqələrini
sübut edən sənədlər var. Alman sosial demokratları DTK-ya o qədər
nüfuz etmişdilər ki, sosial demokratların harda bitib, DTK-nın hardan
başlandığını müəyyən edə bilmirsən.
 |
O ki, qaldı Falinə, o, SSRİ-nin Qərbi Almaniyadakı
səfiri idi. Falin yenidənqurmanın labüdlüyündən danışmağa başyalayanlardan
biri və birincisi idi. Mən onun hələ 77-ci ildə MK-da etdiyi bir
məruzəsini tapmışam. Həmin məruzədə insan haqları, informasiya və
mədəniyyət sahəsində aparılan səhv siyasətdən danışılır. Qeyd olunur
ki, bunun üçün yaxşı nəzarət olunan aşkarlığı təşkil etmək daha
yaxşı olar. Sənədin kənarlarındakı imzalardan məlum olur ki, məruzəni
Qromıko, Andropov və siyasi büronun bir neçə üzvü də oxuyub.
Tezliklə Falin Moskvaya dəvət olunur və Mərkəzi Komitənin
beynəlxalq şöbəsində işləməyə başlayır. Gələcəyin siyasəti olan
yenidənqurma və aşkarlıqla məhz Falin məşğul olurdu. 1989-cu ildə
bu siyasət həyata keçirilməyə başlayanda Falini Mərkəzi Komitənin
beynəlxalq şöbəsinə rəhbər təyin etdilər.
Sovet rejimi dağılandan sonra Falin Rusiyadan qaçdı
və bir də heç vaxt Rusiyaya qayıtmadı. İndi o Almaniyada yaşayır.
Onun oradakı sahibləri alman sosial demokratlarıdır. Daha doğrusu,
onlardan kimin - kimə yiyəlik etdiyini dəqiq demək mənim üçün çətindir.
Sual: Doğrudurmu ki,
alman sosial demokratlan bugün məhz Falinin kapitalından faydalanırtar?
Vladimir Bukovski: Əlbəttə.
Ancaq mənə elə gəlir ki, Falinin sərvəti daha böyükdür. Partiyanın
bütün pulları, ümumiyyətlə Sovet hökumətinin izsiz-soraqsız yoxa
çıxmış bütün pulları onun əlinin altından keçib. Bizim ehtimalımıza
görə həmin pulları Qorbaçov oğurlatmaq istəyibmiş, amma görünür
həmin pullara nəzarəti əldən verib. Bu gün Qorbaçov geninə-boluna
yaşamaq üçün pitsa reklam eləməyə məcburdur. Ancaq Falin pitsa reklam
eləmir.
Sual: Varşava müqaviləsi
ölkələrinin 1980-ci H dekabrın 8-də Polşaya qoşun yeritmək haqqındakı
qərarannın blef olduğunu təsdiqləyən sənəd varmı?
Vladimir Bukovski: Qoşun
yeridilməsi haqqında siyasi büronun heç bir qərarına rast gəlməmişəm.
Siyasi büronun icazəsi olmadan bu cür şeylər hazırlana bilməzdi.
Məncə belə bir qərar heç vaxt olmayıb.
Sual: Arxiv sənədlərində
1981-ci H mayın 13-də Roma papasına edilən sui-qəsd haqqında hansısa
sənədə rast gəldinizmi?
Vladimir Bukovski: Təəssüf
ki yox. Çox istərdim ki, tapım və buna çalışırdım. Məsələ ondadır
ki, bu cür qərarlar yalnız siyasi büroda qəbul olunurdu. Siyasi
Büronun arxivi isə Mərkəzi Komitənin arxivindən ayrı idi. Çünki
90-cı ildə Siyasi Büronun arxivi Mərkəzi Komitənin arxivindən çıxarılaraq
Qorbaçovun prezident arxivinə birləşdirilmişdi. Ona görə də nəyisə
axtarmaq olduqca çətindir. Əgər Mərkəzi Komitənin arxivinə gəlib
qərarların əslinə baxa bilərdiksə, Siyasi Büronun arxivinə daxil
olmaq ümumiyyətlə mümkün deyildi. Çünki bu cür qərarlar, necə deyərlər,
xüsusi qovluqlarda saxlanılırdı. Məsələn, bütün məxfi sənədlər belə
qovluqlarda qorunurdu. Bu isə onlarda ən ali məxfilik kateqoriyası
hesab olunurdu. Belə sənədləri yalnız Mərkəzi Komitənin işçisi və
ya Siyasi Büro üzvü görə bilərdi. Özü də yalnız arxivdə. Onları
arxivdən götürməyə, surətini çıxarmağa icazə verilmirdi...
|
