|
 |
DEMOKRATİK
MÜBARİZƏ TARlXİ |
 |
 |
PRAQA 1968
"Demokratik mübarizə tarixi" rubrikasını çexlərin
kommunizmlə mübarizəsinə həsr etməyimizin bir neçə səbəbi var: bu
H sovet qoşunlannın Praqaya yeridilməsinin 35-ci Hdönümüdür; bu
H eyni zamanda Çex parlamentinin kommunizmi ittiham edən qanun qəbul
etməsindən 10 il keçir...Bu il həm də kommunizmlə mübarizə aparan,
onu yenərək hakimiyyətə gələn və bu hakimiyyəti qoruyaraq ölkəsində
demokratiyanı bərqərar edən, iyirminci əsrin nəhəng demokratlann
olan Vatslav Havelin on dörd illik hakimiyyət müddəti başa çatdı...
Elə məhz bu səbəblərdən 1968-ci Hdə sovet qoşunları
tərkibində Praqada olmuş azərbaycanlı Ramiz Hüseynovun xatirəsini,
Çex parlamentinin 1993-cü Hdə qəbul etdiyi "Kommunist rejiminin
qeyri-qanuni elan edilməsi və ona qarşı müqavimət göstərilməsi haqqında"
qanunun tam mətnini vəjurnalımızın Redaksiya Heyətinin üzvü, V.
Havelin silahdaşı və ilk demokratik hökumətin təmsilçisi olmuş Petruşka
Şustrovanın bu qanunun yaranma səbəbləri barədə fikirlərini dərc
edirik.
"İşğalçı" əsgərin xatirəsi
1968-ci ilin avqustunda artıq Ukraynanın Xmelnitski
vilayətində hərbi xidmətə başlamağımdan 4 ay ötürdü. Dəqiq yadımdadır,
avqust ayının 23-də kazarmada növbətçi idim. Gecə saat üç radələrində
bizim hərbi hissə də daxil olmaqda, diviziyanı bütövlükdə həyəcan
siqnalı ilə ayağa qaldırdılar. Həyəcan siqnalının nə məqsədlə verildiyi,
hara qedəcəyimiz barədə bizə heç bir məlumat vermədilər. Gün yarım
yol getdikdən sonra Çexoslovakiya ilə həmsərhəd olan Ujqorod şəhəri
yaxınlığındakı meşədə dayandıq. Buraya mülkü maşınlarda ehtiyatda
olan zabitlər və əsgərlər gətirilirdi. Bu proses başa çatdıqdan
sonra diviziya komandiri Rudenko bizi sıraya düzüb həyəcan siqnalının
səbəbi və hara gedəcəyimiz barədə məlumat verdi: o deyirdi ki, Çexoslovakiyada
əksinqilabçi və millətçi ünsürlər ölkəni sosialist sistemindən ayırmaq
məqsədilə çevriliş etməyə çalışırlar. Buna qörə də, sovet dövləti
başqa sosialist ölkələri ilə birlikdə, qardaş Çexoslovakiya xalqına
bu məsələdə yardım etməyi müqəddəs borc hesab edir. Təbii, bu zaman
Dubçekin və diqər əksinqilabçı ünsürlərin ünvanına, rusların leksikonunda
olan bütün nalayiq söyüş epitetlərindən istifadə edilirdi.
 |
Axşam saat 11-də əmr verildi; tanklar hərəkətə gəldi,
sərhəd dirəkləri, tikanlı məftillər bir an içində yerlə yeksan edildi.
Avqust ayının 27-də biz artıq paytaxt Praqa şəhərinin
yaxınlığındakı meşəlikdə hazır vəziyyətdə dayanmışdıq. Onu da qeyd
etməyi zəruri hesab edirəm ki, bizim diviziya o məqamda 2-ci zərbə
güwəsi hesab olunurdu və bizim diviziyaya yalnız gecələr hərəkət
etmək əmri verilmişdi.
Beləliklə, gecələr Praqa şəhərinin küçələrində olurduq,
gündüzlərsə Praqaətrafı meşələrə çəkilirdik, bəzənsə gündüzlər də
tankların, BTB və BRDM-lərin vasitəsilə küçələrə nəzarət edirdik.
Onu da deyim ki ki, biz Praqaya çatanda SSRİ-nin
ADR-də, Polşada və digər qonşu sosialist ölkələrdə olan silahlı
güwələri artıq ölkəyə tam nəzarət edirdi. Buna baxmayaraq, əhali
küçələrdən çəkilmirdi. Əllərində antisovet şüarlar müxtəlif istiqamətdə
hərəkət edirdilər. Divarlarda, asfalt üzərində yazılmış şüarların
əksəriyyəti SSRİ rəhbərliyinə, onun silahlı güwələrinə aid idi:"Ey,
rus donuzları, bizim ölkəmizdən əlinizi çəkin, rədd olub gedin arvadlannızın
yanına", "Siz, qaniçən vəhşilər, bizim ölkəni murdarlamayın,
rəbb olub gedin" və s. Bundan başqa, küçələrdə asfalt üzərinə
Brejnevin, Kosıginin şəkilləri çəkilirdi. Onlar əsasən donuza, canavara
və itə oxşadılır, altındansa müxtəlif təhqiredici ifadələr yazılırdı.
İlk günlərdə əhali olduqca aqressiv idi. İstifadə
edilən texnikadan başımızı çıxaran kimi üzərimizə yuxarı mərtəbələrdən
kərpiç, daş və başqa şeylər atılırdı. Baxmayaraq ki, Praqa küçə
və xiyabanları Sovet tanklarının tırtılları altında xıncım-xıncım
edilib pis giinə salınırdı, amma əhali sakitləşmək bilmirdi. Getdikcə
Praqa küçələrində əhalinin sayı artırdı. Bundan sonra havada vertolyotlar
və qırıcı təyyarələr görünməyə başladı. Artıq Praqanın bəzi yerlərində
güllə səsləri eşidilirdi. Hadisənin təxminən 10-15-ci günü olardı,
küçələrdə divar qəzetləri görünməyə başladı. Həmin qəzetlərdə törədilmiş
hadisələrin izləri öz əksini tapmışdı - dağıdılmış binalar, xarabazara
çevrilmiş xiyabanlar, tanklar altında əzilmiş, güllələrə tüş gəlmiş
insan meyitləri. Tamamilə, 1990-cı ilin yanvarında Bakıda olduğu
kimi...
Kommunizmdən qurtuluş aktı
1989-cu ilin noyabnnda Çexoslovakiyada kommunist rejiminin
süqutundan sonra Çex və Slovak dövlətlərinə və cəmiyyətlərinə vurulan
iqtisadi, təbii və mənəvi ziyana görə məsuliyyət məsələsi barədə
diskussiyalar başladı. Bu diskussiyalann qızışmasının başlıca səbəbi
o idi ki, ölkədə ilk dəfə keçirilən azad seçkilərdən sonra Çexoslovakiya
federal parlamentinə, eləcə də Çex respublikası parlamentinə köhnə
Kommunist Partiyasının siyahısı üzrə də deputatlar seçilmişdi. Bu
adamlar deyirdilər: ölkədaxili islahatlan biz keçirmişik və indi
də qanunun aliliyinə və sosial həmrəyliyə əsaslanan daha yaxşı sistem
qurmaq istəyirik. Ancaq yeni yaradılmış siyasi partiyalann əksəriyyətinin
həm sıravi üzvləri, həm də həmin partiyalardan seçilən deputatlar
"sosializm""in heç bir variantını qurmaq istəmirdilər və yeni
siyasi sistemi kommunist keçmişindən tamam'ilə ayırmağı arzu edirdilər.
Çexoslovakiyada sabiq kommunist partiyası Hderlərini
məhkəməyə cəlb etmək arzusunda olan adamlar da çox idi. Ancaq bu
mümkün olası iş deyildi, çünki həmin liderlər öz qanunlannı pozmamışdılar.
Ayn-ayn fərdlər - məsələn, Çexoslovakiyanın sabiq DTK və yaxud polis
zabitləri qanunlan pozmuşdular və bu səbəbdən həbsxanaya göndərilmişdilər.
Siyasi günah isə cinayət tərkibli günah deyil...
Bunu da əlavə etmək vacibdir ki, kommunist rejiminin
qurbanları, yəni, sabiq siyasi düstaqlar həbsxanada yatdıqlan müddət
üçün kompensasiya almışdılar. Kommunist rejimi dövründə müsadirə
olunmuş torpaqlar və əmlaklar öz sahiblərinə qaytanlmışdı. Ancaq
mənəvi zərər ödənilməmiş qalırdı. 1993-cü il 9 iyul tarixli "Kommunist
rejiminin qeyri-qanuni elan edilməsi və ona qarşı müqavimət göstərilməsi
haqqında" Akt məhz bu mənəvi zərərlərin ödənilməsi kimi meydana
çıxdı. Bu aktı qəbul etməklə deputatlar daha bir məqsədi -ictimai
rəyə, hakimlərin və xüsusilə də gənc nəslin düşüncəsinə təsir etmək
məqsədini də güdürdülər.
PETRUŞKA ŞUSTROVA "Narodovo Volni"
(Praqa) qəzetinin redaktoru
|
