| Əhməd
bəy Ağaoğlunun liberal-demokratik görüşləri |
 |
ŞAHNƏZƏR HÜSEYNLI
Bakı Musiqi Akademiyasının prosessoru |
Avtoritar və totalitar rejimlərin qərarlaşdığı XIX
və XX əsrlərdə onlara qarşı nəzəri-məfkurəvi mübarizə aparanlar
içərisində türk dünyasının mütəfəkkiri Əhməd Ağaoğlunun xüsusi yeri
vardır. Bu azərbaycanlı mütəfəkkir öz əsərlərində istibdada, tiraniyaya,
avtoritarizmə və totalitarizmə qarşı liberal-demokratiya mövqeyindən
ciddi mübarizə aparmışdır. Onun həmin mövzuda yüzlərlə məqaləsi,
"Üç mədəniyyət" (1927), "Sərbəst insanlar ölkəsində" (1930) və "Dövlət
və fərd" kimi sanballı kitabları mövcuddur.
Ə.Ağaoğlu fərd və cəmiyyət, fərd və millət blokları
çərçivəsində sosioloji problemlərin bir-birindən müqayisəli asılılığının
təhlilindən bəhs edərkən Avropada inkişaf edib kütləviləşmiş fərdiyyət
formasının Şərq, türk aləmində yoxluğunu və onun səbəblərini aşkarlayır.
O, formalaşmış məzmun meyarları zəminində fərd haqqında öz liberal
baxışlarını əsaslandırarkən heç də bu və ya digər nəzəri konstruksiyaları
deyil, əksinə tarixən təşəkkül tapmış müəyyən sosial-psixoloji,
mental, konkret-praktiki davranışa malik fərd tipini araşdırır.
Ağaoğlu bu meyar çərçivəsində əsas fikir vurğusunu fərdin özünütəsdiqinə,
onun azadlığı və suverenliyinə, maraqlarını və fəaliyyət istiqamətlərini
özünün müəyyən etməsinə, qabiliyyəti və təşəbbüskarlığına, müstəqilliyinə
və s. bu kimi keyfiyətlərə yönəldir.
Ə.Ağaoğlu belə hesab edir ki, fərdiyyətin qərarlaşmasını
azad, sərbəst, prinsipcə cəmiyyətin bütün üzvləri üçün açıq olan
münasibətlərdən və onlara uyğun rəqabət formalarının inkişaf prosesi
ilə əlaqəsindən kənarda başa düşmək olmaz. Bu proses fərd və fərdiyyətçiliyi
qoruyan və müdafiə edən qanunlar çərçivəsində, vətəndaşların qanun
qarşısında bərabərliyinə təminat verən demokratik hüquqi dövlət
formaları çərçivəsində gedir.
Ə.Ağaoğlu fərd, fərdiyyət və şəxsiyyət anlayışlarını
bizim ictimai şüurumuzda sovet dövründə kök salmış, adət etdiyimiz
ideoloji baxımdan təfsir etməmişdir. Məlum olduğu kimi, bu meyarı
sovet dövrü cəmiyyətşünaslığında fərdiyyətçiliyin "burjua" xarakterinin
mənfi tərkib hissəsi kimi qiymətləndirmiş, fərdi marağı yalnız pul,
xüsusi mülkiyyət, kapital əldə etmək niyyəti kimi "əsaslandırmışlar".
Bu meyara görə, fərdiyyətçilik (individualizm) yalnız mənfi keyfiyyət
kimi kapitalizm ictimai quruluşu çərçivəsində inkişaf edə bilərdi.
Bu cür yanaşma həmin problemi formasiya nəzəriyyəsi baxımdan, sinfi-ideoloji
dünyagörüşü nöqteyi-nəzərindən səciyyələndirmək demək idi. Ağaoğlu
bu məsələyə nə kapitalizm, nə də sosializm, bir sözlə, heç bir formasiya
ideologiyası mövqeyindən yanaşmamışdır.
Mütəfəkkir fərdlə, insan şəxsiyyəti ilə cəmiyyət arasındakı
əlaqəni məqsəd və vasitə arasındakı ziddiyyət müstəvisində liberalizm
xəttilə təfsir edir: insan - məqsəd və cəmiyyət - vasitə dialektikası
əsas götürülür. Çünki hər hansı cəmiyyətin ümumi inkişaf səviyyəsi
onun üzvlərinin hər birinin xüsusi inkişaf səviyyəsindən asılı olur,
onunla müəyyənləşir, cəmiyyətin imkanları məhz fərdlərin inkişafı
ilə gerçəkləşir.
Ə.Ağaoğlunun liberal təfsirlərində Şərq və Qərb dəyərləri
qarşılaşdırılır və onlar ictimai əxlaqi-mənəvi həyatın aksioloji
təmayülləri kimi səciyyələndirilir. Bu müqayisədə Qərb dəyərlərinin
ümumbəşəri xarakteri ön plana çəkilir. Belə bir meyarı nəzərə alan
mütəfəkkir fərdin Şərq (türk aləmi) və Qərb (Avropa) mentalitetlərinin
sivilizasiya baxımından perspektivtivini müəyyən edir.
Qərb ölkələrində fərd, şəxsiyyət və cəmiyyət problemlərinin
liberal-demokartik məcrada aldığı impulslar əsasında formalaşmasına,
Şərqdə isə, xüsusilə türk xalqlarının həyatında eyni məsələlərin
özünəməxsus şəkildə qərarlaşması və qərarlaşması münasibətini bildirən
Ağaoğlu müqayisə üsulundan istifadə etməklə orijinal ideyalar, baxışlar
irəli sürür. O, fərd haqqında özünəməxsus ideyalarını ifadə etməzdən
əvvəl, Şərqdə, xüsusilə türk bölgələrində mövcud problemlərin həllinin
Qərbdəki səviyyəyə qalxmamasının səbəb-nəticə, imkan və gerçəklik
əlaqələrini araşdırır, onları şərtləndirən amilləri göstərir.
Ə.Ağaoğlu cəmiyyət-fərd asılılığının sosioloji əsaslarını
araşdırarkən fərdiyyətin formalaşması prosesində ailə amilinin güclü
determinant (mliəyyənedici-red.) roluna xüsusi əhəmiyyət verir.
Mütəfəkkir islam - türk şərqində bu problemin mənbəyini, özlüyünü,
məğzini və özəyini açıqlayır, ilk növbədə insan fəaliyyətinin lap
uşaqlıq dövründə formalaşmasına mane olan əngəlləri xüsusi vurğulayır.
Məsələn, o yazır ki, "cahil, özünün kölə olduğunu bilən və nəfsini
bu köləliyə təvəkkül və razılıqla təslim edən bir qadının ətrafında
böyüyən, ailə içində maddi qüvvənin timsalı olan atasının hər işdə
və xüsusilə, haqlı-haqsız, qalib və hökmran olduğunu mütəmadi sipər
edən, xaricdən həmcinsindən evlərinin divarı, pəncərələrinin qəfəsi,
anasının çarşafı, atasının selamlığı (evin kişiyə aid hissəsi -
Ş.H.) ilə ayrılmış olan bir cocuğun ruhunda fərdiyyət deyilən hadisənin
ən mənfi cəhətləri ta cocuqluqdan etibarən ziyadəsinə boy atıb böyüməyə
başlamazmı?". (Ahmet Ağaoğlu. Üç medeniyyet. İstanbul, 1972. səh.80)
İnsan fərdinin formalaşmasının ictimai mühiti kimi
ailə amilindən başqa, ondan kənar sosial-mənəvi təsirlərlə bağlı
ideyalar da Ağaoğlunun liberal-demokratik mövqeyini ifadə edir.
Ağaoğlu fərdin formalaşmasında həyatın digər mühüm amillərinin -
siyasi hakimiyyətin, hökumətin, dinin, ədəbiyyatın, incəsənətin
və s. funksional təsirlərinin, xüsusilə onların mənfi müdaxiləsinin
liberal-sosioloji təfsirini verir.
Ə.Ağoğlunun bu cür siyasi vurğulu əxlaqi - tərbiyəvi
mövqeyi onun liberal baxışlarının mühüm xətlərindəndir. Çünki doğrudan
da despotizm, avtoritar rejimlər şəraitində fərdin fəaliyyəti siyasi
məngənəyə salınmış, onun fərdi təşəbbüskarlığının perspektivi üçün
heç cür real imkan məqamları olmamışdır. Məhz buna görə də mütəfəkkirin
belə bir qənaəti səciyyəvidir ki, ailə və məktəbdə əzilmiş, din
və ədəbiyyatın tərbiyyəvi təsirlərindən məhrum olan fərdlər ümumi
həyata qarışar-qarışmaz hökumətin əzici, sıxıcı və öldürücü təzyiqi
altına girirdi. Belə bir mühitdə fərdi təşəbbüslər və qəhrəmanlıqlar
gözləmək əbəs iş olmuşdur. Ə.Ağaoğlu fərdiyyətin təkamülü istiqamətində
Qərbdən geri qalmış Şərq cəmiyyətlərində bu vəziyyətə müdaxilə üçün
"etimad-nəfs" prinsipinə sosial-mənəvi ehtiyac olduğunu göstərir.
O, qeyd edir ki, bütün şəxsi təşəbbüslər və qəhrəmanlıqların mənbəyi
etimadi - nəfsdir. Ağaoğlunun təfsirində etimadi - nəfs şəxsi-mənəvi
cövhərə, əsil ruha, ekzistensiyaya söykənib fərdi ilhamatın, coşğunluğun
yüksəlişi, ülviliyi və ictimai mühitin köməyilə yaranır. Bu baxımdan
fərdlərdə eqoizm, xudbinlik nə qədər dərindirsə, şəxsi bacarıqsızlıq
və zülmə, yuxarıdan təzyiqə, zillətə dözüm də o nisbətdə genişdir.
Bu konsepsiyaya görə, fərdin şəxsi liberal təşəbbüsü hakimiyyət
orqanlarının, hökumət siyasiətinin avtoritar düsturları ilə uyuşmur
və onunla həmişə ziddiyyətdə olur. Buna görə də etimadi - nəfsin
özünə uyğun ictimai mühiti olmalıdır. Etimadi - nəfsi zəmin kimi
qəbul edən ictimai mühit olmasa, fərdin azadlığı, sərbəstliyi, təşəbbüskarlığı
və s. kimi xüsusiyyətlər ictimai əhəmiyyət, məzmun kəsb edə bilməz.
 |
Deməli, ictimai mühiti yaradan amillər yalnız fərdin
məqsədə çevrilməsi məcrasında fəatiyyətdə olarsa, onda ictimai miihitlə
şəxsiyyət arasında, cəmiyyətlə fərd arasında sosial, mənəvi-əxlaqi
tarazlıq bərqərar ola bilər. Ağaoğlu belə bir inkişaf təmayülünü
Qərb ölkələrində görür və onu örnək timsalında dəstəkləyir: "Yüksək
fərdiyyət, sərbəst sahə üzərində sərbəst fəaliyyət sərbəst müşarikət
(şəriklik - Ş.H.) və sərbəst rəqabət əsaslarına istinad edir. Bu
əsasları ilk əvvəl fransız inqilabi - kəbiri (böyük inqilab - Ş.H.)
tətbiq etməyə başladı və o zamandan etibarən Qərbdə ailə, dövlət
və cəmiyyət təsisatının hamısı məzkur əsaslarda (yuxarıda qeyd olunan
əsaslarda - Ş.H.) ilhamlanmağa başladı. Hər haqqa qarşı bir vəzifə
və hər vəzifəyə qarşı bir haqq həmin əsasların söykəndiyi məna olur.
Artıq nə vəzifəsiz haqq və nə də haqsız vəzifə vardır". (Yenə orada,
səh.81)
Ə.Ağaoğluya görə, demokratiya hər cür qabiliyyətlərin
inkişafına manesiz və asan sahələr açan fərdi hürriyyət təməli üzərində
qərarlaşır. Mütəfəkkir özünün "Dövlət və fərd" kitabında opponentlərini
tənqid edərkən göstərir ki, onlar hürriyyətə fərdi cəmiyyətdən ayıran
bir amil kimi baxır və bu zəmində təfsir edirlər ki, cahanda hər
bir millətə haqq və fərdə də hürr azad millət içində iş və vəzifə
vermək idealdır. Bu tezisi tənqid edən Ağaoğlu sübuta yetirir ki,
əgər bu fikirlə razılaşsaq, onda sanki klassik demokratiyalar bütün
dünya içində millətə haqq verməyirlərmiş. Sanki İngiltərə, Fransa,
Amerika, İsveçrə, Skandinaviya və s. demokratik dövlətlər cahan
içində millətlərini haqqdan məhrum edirlərmiş.
Ə.Ağaoğlunun sosial-fəlsəfəsində fərdin kamilləşməsi
və özünü reallaşdırması üçün demokratiya bir vasitə olur və bu proses
insan azadlıqları və haqqlarının məqsədə çevrilməsinə xidmət edir.
O göstərir ki, cəmiyyətin inkişafı üçün fərdlərin şərtləndirici
amil, determinant olmasını məhz demokratik mühitlər yaradır. Elə
buna görə də bu əsaslara söykənən cəmiyyətlərdə, mütəfəkkirin təbirilə
desək, "mütəkamil cəmiyyətlərdə" fərdlərin qabiliyyətlərinin təsnifi,
təqsimi-emalı-iş bölümü çox dərindir. Çünki burada fərd əldə etdiyi
azadlıqlar və hüquqlar sayəsində qabiliyyətləri üçün sərbəst məkan
tapır və onlar "getdikcə inkişaf edir, nəhayət ixtisas dərəcəsinə
varır". Bu surətlə fərdlər adətən biri-digərini düşündürür, biri-biri
üçün nümunə olurlar. Belə mühitlərdə "hər kəs qonşusunun səyinə
möhtac olduğunu hiss və idrak edir" və bütün cəmiyyət fərdləri arasında
bu qarşılıqlı ehtiyac və bağlılıq şəbəkəsi qurulur. Mütəfəkkirin
konsepsiyasında belə bir tezis ifadə olunur ki, fərdlərin azadlığı
və hüquqlarının məqsəd kimi qəbul edilməsi meyarı demokratiya anlayışının
liberal fəlsəfəsinin mahiyyətini təşkil edir.
Yeri gəlmişkən, Avstriya almanı, iqtisadçı və politoloq
Nobel mükafatı laureatı Fridrix Avqust fon Hayeqin Əhməd Ağaoğlunun
"Dövlət və fərd" kitabından on bir il sonra çıxmış "Köləliyə aparan
yol" adlı sanballı əsərində də bu liberal sosial-fəlsəfi konsepsiya
geniş elmi əsasla ifadə edilmişdir. F.A.Hayeq həmin əsərində klassik
liberalizmin əsas dəyərlərini xüsusi vurğulayır: fərdi müstəqillik
və könüllü əməkdaşlıq,
fərdi mülkiyyət, hüquqi dövlət və hökumətin məhdudlaşdırılması.
Bu dəyərləri məqsədə çevirən liberal sosial-fəlsəfə demokratiyanı
məhz həmin dəyərlərin əldə edilməsi üçün vasitə hesab edir. Bu baxımdan
liberal-demokratizm kredosunda məqsəd və vasitənin özünəməxsus sosial
dialektikası ifadə edilmişdir. Liberallar iiçiin azadlıq, hürriyyət
məqsəddir, ali dəyərdir, demokratiya isə ona nail olmaq vasitəsidir.
Bu fikirləri öz kitablarında Ağaoğlu 1933-cü ildə,
Hayeq isə 1944-cü ildə əsaslandırmışdır.
İnsan azadlığına, fərdin hürriyyətinə əsaslanan liberalizm
fəlsəfəsinin prinsipləri onun ehkama çevrilməsinə imkan vermir və
bu situasiya istər-istəməz demokratizmi tələb edir. Məhz bu baxımdan
Ağaoğlunun gəldiyi qənaətlər çox məntiqi olur: ayrı-ayrı fərdlərin
inkişafı onların təşkil etdikləri camaatı, xalqı yüksəldir və hürriyyət
sayəsində iş bölümü artdıqca bu bağlılığın kökləri hər tərəfə qol-budaq
atır və fərdlərin bir-birilə qırılmaz həyati əlaqələrini möhkəmləndirir.
Ağaoğlu müşahidələrindən çıxardığı nəticələrində deyir: fərd inkişaf
etdikcə, yəni hürriyyətlərini əlinə alaraq fəaliyyətini çeşidli
etdikcə, fərdləri bir-birinə bağlayan tellərin sayı çoxalır və bu
nisbətdə cəmiyyət arasında vəhdət təşəkkül edir. Ağaoğluya görə,
əsası və istinad təməli fərdi hürriyyət olan demokratiyanın qələbəsinə
can atıldığı hər yerdə və hər mühitdə milli vəhdət cərəyanlarının
təşəkkülü müşahidə edilir. Bu tezislə Ağaoğlu sözün əsl mənasında
millətin və milli şüurun formalaşması prosesini də demokratiyanın
qərarlaşması ilə əlaqələndirir. O, yazır ki, müasir milli təşəkkül
və milliyət cərəyanları sırf demokratiyanın məhsuludur. Çünki demokratiyanın
qərarlaşmasından, qələbəsindən əvvəl tarixdə milli cərəyanlara, milli
məfkurələrə təsadüf olunmamışdır. Buna görə də çox təbii və məntiqi
olaraq demokratiyanı inkar edən məzhəblərin düsturlarından başlıcası
milliyəti inkar etməkdən və "Dünya vətənim və bəşəriyyət millətim"
şüarından ibarətdir. Ağaoğlu başqa əsərlərində də (məsələn, "Sərbəst
insanlar ölkəsində" və bir çox məqalələrində) millətin formalaşmasının
tarixi-sosioloji əsaslarını fərd-cəmiyyət, dövlət-fərd korrelyatlarının
qarşılıqlı əlaqəsində - dialektikasında görürdü. Sosial-fəlsəfi
baxımdan demokratiyanı bütün fərdlərin hürriyyəti ilə və eyni zamanda
təbii olaraq millətin və hər hansı ölkə cəmiyyətinin təkamülü ilə
bağlayan bizim mütəfəkkir öz opponentlərinin demokratiya haqqında
mücərrəd, sosioloji meyarlarla əsaslandırılmayan mövqeyini elmi
dəlillərlə ifşa edir. Ə.Ağaoğlu yazır: "kadroçuların (söhbət 1930-cu
illərdə "Kadro və inqilab" adlı məcmuəni təmsil edən Şövkət Sürəyya
və başqalarvndan gedir - Ş.H.) guya hürriyyətin fərdi cəmiyyətdən
ayırması fərzindəki iddiaları həqiqətin tamamilə əksidir". Ağaoğlu
opponentlərinin fikir və mülahizələrini "olduqca çox parlaq və şairanə"
deyilmiş pafos kimi səciyyələndirərək onların hücumlarını aşağıdakı
məntiqi mövqeyilə dəf edir: "Anlamayıram: inkar olunan, hüm'yyətdən
məhrum edilən və cəmiyyət içində ərimiş bulunan fərd nasıl iş sahibi
ola bilər?"
Bizim sosioloq əsas arqumentini və qənaətini belə
bir sualla gücləndirir: "Yenə anlamıram, inkar edilmiş və hüriyyətdən
məhrum olunmuş fərdlərdən mürəkkəb bir cəmiyyət necə şən və gen
- bolluq içində, rifahlı yaşaya bilər". Ə.Ağaoğlu ideoloji rəqiblərini
mücərrəd "millət" anlayışından çəkindirməyə çalışaraq bildirir ki,
"bu mücərrəd məfhumun (millətin - Ş.H.) məxsusi cəbhəsi (fasadı
- Ş.H.) fərd deyilmi?". Ümumiyyətlə, Ağaoğlu sosiologiyasında millət
anlayışı fərdin hürriyyəti, müstəqilliyi, təşəbüskarlığı, suverenliyi
və s. əsaslarla liberal-demokratik təfsirə gətirilir. Onun arqumentində
ifadə edilən tezis bundan ibarətdir ki, millətin yeganə təşəkkül
ünsiirü olan fərd ondan qoparılarsa, ondan heç nə qalmaz. Bu fikirlərin
müəllifi fərdin inkarını millətin inkarı ilə bağlayır və belə bir
dəlili isbata ehtiyacı olmayan həqiqət, aksiom sayır ki, bu ünsür
- fərd ünsürü inkar edildiyi və hürriyyətdən məhrum olunduğu nisbətdə
onun məhsulu olan millət də inkar edilmiş olur. Ağaoğlu fikirlərinin
bu məqamını özünün yaratdığı, tapıntısı olan sosioloji meyarın məntiqinə
uyğun olaraq belə bir sualla yekunlaşdırır: "İnkar olunan və hüriyyətdən
məhrum edilən bir mühit necə inkişaf edər, necə qüvvətlənər?"
Mən bu məqalədə təfsir edilən problemin - fərdin inkişafının
rəhni olan azadlığı, hürriyəti və sərbəstliyi zəminində cəmiyyətin,
o cümlədən millətin formalaşması haqqında Əhməd bəy Ağaoğlunun çox
orijinal, özünəməxsus liberal-demokratik konsepsiyasının sosioloji
aspektini aşkarlamağa çalışdım. Qeyd edim ki, bu meyar onun Şərqlə
Qərb arasında fərqliliyinin müqayisəli üsulla açıqlanmasında, millət,
ədəbiyyat və incəsənətlə bağlı düsturlarında və s. sahələr üzrə
nəzəri mülahizələrində metodoloji rol oynayır.
|
