FƏXRİ ŞURA:

Mustafa Cəmiloğlu
(Ukrayna)

İrfan Çiftçi
(Turkey)

Eric Chenoweth
(USA)

Miljenko Dereta
(Serbia)

Ivlian Haindrava
(Georgia)

Irena Lasota
(USA)

Stojan Obradovic
(Croatia)

Ramiz Rövşən
(Azərbaycan)

Tadeusz Swietochowski
(USA)

Petruska Sustrova
(Czech Republic)

Jersy Targalsky
(Poland)

MƏRUZƏ

İVLIAN HAINDRAVA İnkişaf və Əməkdaşlıq Mərkəzi/Plüralizm Mərkəzinin direktoru (Gürcüstan)

Bu yazı müəllifin "SOS-03" Seçki Liqasının "Prezident seçkilərində yerli və beynəlxalq müşahidənin effektiv təşkili" mövzusunda 11 iyun 2003-cü ildə keçirdiyi beynəlxalq konfransdakı çıxışının tam mətnidir.

Bəri başdan onu deyim ki, mən bu məruzəmdə Cənubi Qafqaz ölkələrində keçirilən seçkilər üzərində ənənəvi beynəlxalq müşahidə təcrübəsinə kifayət qədər tənqidi yanaşmağa çalışacam. Amma anlaşılmazlığa yol verməmək üçün onu da bildirim ki, bizim ölkələrimizdə keçirilən seçkilərin nə vaxtsa həqiqi seçkiyə oxşayıb-oxşamayacağı ilk növbədə bizlərdən _ Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan vətəndaşlarından asılıdır. Hakimiyyət uğrunda mübarizənin qaydasız savaş deyil, mövcud qanunlar çərçivəsində aparılan bir mübarizə olduğu qənaəti kütləvi halda bütün şüurlarda möhkəmlənməyincə, nə beynəlxalq müşahidəçilər, nə də beynəlxalq təşkilatlar bizə əsaslı şəkildə kömək edə bilməyəcəklər. Qaydasız savaş nəticəsində hakimiyyətə gələn insanlar isə ölkəni heç bir qayda-qanuna məhəl qoymadan, öz istədikləri və bildikləri kimi idarə edəcəklər. Belə şəraitdə yaşamağın nə olduğunu bizlər çox gözəl bilirik.

Amma bununla bərabər, beynəlxalq təşkilatların və qərb ölkələri hökumətlərinin dünyanın müxtəlif bölgələrində keçirilən seçkilərin monitorinqinə sərf etdikləri vəsaitin (özü də az olmayan vəsaitin!) müsbət nəticələr əldə etməyə yardımçı olacağıyla (ən azından, ziyana işləməyəcə- yilə) bağlı istəkləri təbii görünür. Bu sahədə, bizim bölgə də daxil olmaqla bütün dünyada kifayət qədər böyük təcrübə toplanılıb. Mənə gəldikdə isə qeyd edim ki, mən Milli Demokratiya İnstitutunun (NDİ, ABŞ) nümayəndə heyətinin tərkibində Ermənistanda (1999-cu il) və Azərbaycanda (2000-ci il) keçirilən parlament seçkilərinin, Şərqi Avropa Demokratiya İnstitutunun (İDEE, ABŞ) nümayəndə heyətinin tərkibində isə Azərbaycanda keçirilən bələdiyyə seçkilərinin (1999-cu il) gedişini müşahidə etmiş, postsovet Gürcüstanında keçirilən bütün seçkilərin bu və ya digər şəkildə şahidi və iştirakçısı olmuşam. Eləcə də, mənə həm öz vətənimdə, həm də xarici ölkələrdə seçki mövzusuna həsr olunmuş bir çox tədbirdə iştirak etmək nəsib olub.

Diqqətinizə çatdırım ki, Plüralizm Mərkəzləri Şəbəkəsinin ötən ilin sonunda Tbilisidə keçirdiyi seminara təqdim olunan məruzələr ayrıca kitab şəklində çap olunub və bu kitabçada Cənubi Qafqaz ölkələrində keçirilən seçkilərlə, eləcə də həmin seçkilər üzərində beynəlxalq müşahidə təcrübəsi ilə bağlı məsələlər adekvat şəkildə öz əksini tapıb. Buna görə də, beynəlxalq müşahidənin format və texnikasına aid məsələlərlə tanış olmaq üçün bu kitabçanın müəlliflərinin-Vahid Qazinin, Aydın Acalovun, Georgi Masalkinin və başqalarının məruzələrinə müraciət etməyinizi məsləhət görərdim. Mən isə öz növbəmdə, Cənubi Qafqazda keçirilən seçkilərdə beynəlxalq iştirakın (bunu belə adlandırmaq istərdim), mənim fikrimcə, iki əsaslı problemi üzərində dayanacam.

Seçki prosesi üç əsas mərhələyə bölünür:

1. hazırlıq: seçki qanunvericiliyi, idarəetmənin təşkili, seçici siyahılarının tərtibi, namizədlərin irəli sürülməsi və qeydə alınması, seçki kampaniyası;
2. seçkilər: səsvermə və səslərin sayılması;
3. seçki sonrası: yekun nəticələrin elanı, şikayətlərlə bağlı qərarların çıxarılması.

Hər bir seçkidə ikinci səs vermə mərhələsinin əsas və həlledici mərhələ kimi qəbul olunmasına baxmayaraq, nə qədər paradoksal görünsə də, Qafqaz gerçəkliyində seçkilərin nəticəsi seçki prosesinin birinci və üçüncü mərhələlərində müəyyənləşir və buna görə ikinci mərhələ get-gedə daha az əhəmiyyət kəsb etməyə başlayır. Məğzi etibarilə, hər şeyi seçki qanununun (Məcəlləsinin) burda söz açacağım bircə fəsli həll edir.

Bütün beynəlxalq təşkilatlar bizim ölkələrdə ənənəvi olaraq hər dəfə seçkilərin yaxınlaşması ilə "təmirinə" başlanılan (bu, özü-özlüyündə düzgün deyil) seçki qanunvericiliyi ilə məşğul olmağı çox sevirlər. Amma çoxillik təcrübəyə baxmayaraq, bu prosesin əslində, qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsiylə çox az əlaqəsi olması faktı hələ də təkzib edilir: hakimiyyətdə olanlar sərf edən nəticəni təmin etməkdən ötrü özləri üçün əlavə imkanlar hazırlayır, müxalifət isə heç olmasa nəzəri cəhətdən öz şansını qoruyub saxlaya bilmək üçün buna qarşı çıxmağa çalışır. Belə görünür ki, Azərbaycanda qarşıdan gələn prezident seçkiləri öncəsi əsas məsələ artıq bu yaxınlarda həll olunub. Gürcüstan isə, parlament seçkiləri ərəfəsində Mərkəzi Seçki Komissiyasının (eləcə də dairə və məntəqə seçki komissiyalarının) təşkil olunmasının məqbul prinsiplərinin tapılmaması ucbatından sözün əsl mənasında siyasi xaosa yuvarlanmaqdadır. Bütün bunların bir sadə səbəbi var: bu mərhələnin qalibi heç şübhəsiz seçkilərdə qələbə qazanmağa "məhkumdur". Başqa sözlə desək, ən vacib məsələ, seçicilərin kimə və neçə faiz səs verməsindən yox, seçkilərin nəticələrini kimlərin yekunlaşdırmasından ibarətdir. Bizim ölkələrdə keçirilən seçkilərin baş qəhrəmanı seçici deyil, seçki prosesini təşkil edib keçirən idarələrdir. Yəni, məntəqə seçki komissiyasının 10-15 (əslindəsə, bir-iki) üzvünün səsi 1000-1500 seçicinin səsindən daha ağır çəkiyə malikdir. Seçki komissiyalarının yuxarı pillələrində bu proses eyniylə davam edir.

Bunun məhz belə olduğunu hamı yaxşı başa düşür, sadəcə olaraq heç kəs bu haqda açıq şəkildə danışmaq istəmir. Belə olan halda isə seçki qanununun yaxşı və yeni olması şərti praktik olaraq bütün əhəmiyyətini itirir. Onsuz da heç kəs bu qanuna əməl etməyə hazırlaşmır və seçki adminstrasiyasının (eləcə də sadə seçicilərin) böyük əksəriyyəti artıq ehtiyac qalmadığı üçün bu qanun haqqında hətta ən ümumi təsəvvürə belə malik olmur. Ən vacibi bircə şeyi bilməkdir: komissiyalar üzərində nəzarəti kim ələ alacaq. Bundan sonra hamı sınaqdan keçirilmiş sxem üzrə işləməyə başlayır və seçkiləri kimin və necə müşahidə etməsindən asılı olmayaraq əvvəlcədən gözlənilən nəticələr əldə edilir. Bu səbəbdən hər dəfə qərbli mütəxəssislərin seçki qanunvericiliyinə heç olmasa müəyyən demokratik dəyişiklər edildiyini bildirərək özlərinə təsəlli vermələri, onların bu süni optimizmi fonunda kədərli təbəs- sümdən başqa heç bir şey doğurmur.

Demək istədiyim odur ki, bizim şəraitdə Mərkəzi Seçki Komissiyası (eləcə də aşağı səviyyəli seçki komissiyaları) nəinki sadəcə siyasi bir institut və de-fakto mövcud hakimiyyətin tərkib hissəsi, eləcə də prezident adminstrasiyasının davamı və faktiki olaraq icraçı partiya orqanıdır (şübhəsiz ki, burada prezidentin partiyası nəzərdə tutulur). Öz rəhbərlərinin niyyətlərinə uyğun olaraq onlar seçki siyahılarını lazım bildikləri şəkildə kəsib yapışdırır, seçkilərdə iştirak etmək üçün partiya və namizədləri qeydiyyata alır və ya almır, seçki kampaniyasını aparmaq üçün kiməsə əlverişli şərait, kiməsə maneələr yaradır, yerli və beynəlxalq müşahidəçilərdən, jurnalistlərdən bəzilərini akreditə edir, bəzilərini yox, mövcud olmayan bülletenləri sayır və ya mövcud bülletenləri qeydə almır, şikayətləri ya qulaq ardına vurur, ya da onlarla bağlı haqsız qərarlar çıxarır və sonda seçicilərin istəyinə deyil, hakimiyyətdə olanların sifarişinə tam uyğun olan seçki nəticə- lərini ortaya qoyurlar. Yeri gəlmişkən, Ermənistan gerçəkliyindən bir məzəli hadisəni misal çəkim. Əvvəlcə seçki komissiyası, sonra isə Yerevan məhkəməsi parlament seçkilərinə qatılmaq istəyən Armen Karapetyanın namizədliyini, vətəndaşın ölkədə ən azı beş il yaşaması vacibliyiylə bağlı müddəaya ca- vab vermədiyini bəhanə gətirərək qeydə almaqdan imtina etdi. Gülməli burasıdır ki, həmin şəxs Karapetyan bundan üç ay əvvəl mövcud qanunvericiliyə uyğun olaraq seçkilərdə iştirak etmək üçün namizədin ölkədə ən azı on il yaşamasının tələb etdiyi prezident seçkilərinə çox rahat şəkildə qatıla bilmişdi (təxminən 3% səslə dördüncü yeri tutmuşdu)1. Bu da sizin üçün seçki qanunvericiliyinin işləkliyi.

Səsvermə və səslərin sayılması zamanı baş verən qanun pozuntularından isə burda danışmayacağam _ onsuz da hamı, daha doğrusu, bilmək istəyənlərin hamısı hər şeyi bilir. Təəssüf hissiylə bircə onu qeyd edim ki, seçkilərin gedişini izləyən beynəlxalq müşahidəçilərin ilkin və yekun bəyanatları, nə qədər kəskin tənqidi mahiyyət daşısalar da son nəticədə həyasızcasına saxtalaşdırılmış seçkilərin yerli və beynəlxalq ictimaiyyətin gözündə qanuniləşdirilməsinə xidmət edir.

Hər şey tamamlandıqdan sonra, əgər, ABŞ Dövlət Departamenti kəskin tənqidi bəyanatla çıxış edirsə, bizim ölkə prezidentlərimizin bu tip etirafları səslənir: "Təəssüflər olsun ki, seçkilərin gedişində bəzi qanun pozuntularına yol verilib, amma bu qanun pozuntuları seçkinin ümumi mənzərəsinə təsir göstərməyib" (prezident seçkilərindən sonra Ermənistan prezidenti2, parlament seçkilərindən3 sonra isə seçkilərdə qalib gəlmiş partiyanın lideri, baş nazir Markaryan öz fikirlərini məhz bu cür ifadə etmişdilər). Bu "bəzi qanun pozuntularına" yol vermiş günahkarlar isə tapılmırlar. Hər halda, Gürcüstanda indiyədək seçki adminstrasiyasının bir nəfər (!) üzvü belə hamı tərəfindən qəbul olunmuş qanun pozuntularına görə heç vaxt cəzalandırılmayıb (yerli və beynəlxalq müşahidəçilərin müəyyən etdikləri pozuntular bir qırağa, hətta məhkəmə tərəfindən qeydə alınmış qanun pozuntularına görə belə). Mənə məlum olduğu qədər, Azərbaycanda bəzi şəxslərın simvolik şəkildə cəzalandırılması sonradan onların xidməti vəzifədə irəliyə çəkilməsi ilə əvəzlənib. Ermənistanda bu yaxınlarda keçirilən prezident seçkilərindən az sonra Köçəryən beynəlxalq müşahidəçilər tərəfindən qeydə alınmış pozuntularla bağlı araşdırmaların nəticələrini on gün ərzində ona təqdim etməli olan xüsusi işçi qrup yaratmışdı. Amma sözün düzü, mən şəxsən bu araşdırmaların nəticələri haqda hələ heç yerdə heç nə eşitməmişəm. Bir də ki, bu nəticələri bilmək mənə elə əvvəlcədən maraqsız idi. Belə ki, qrup Ədliyyə Nazirliyinin və prezident administrasiyasının yüksək vəzifəli məmurları tərəfindən komplektləşdirilmişdi.

Söhbəti uzadıb sizi yormamaq üçün gəldiyim ilk qənaəti açıqlayıram: Cənubi Qafqaz ölkələrində keçirilən seçkilər seçki komissiyalarının təşkili ilə başlamaq əvəzinə elə bu proseslə də tamamlanır! İndi də seçkilərin beynəlxalq müşahidəçilər tərəfindən qiymətləndirilməsi məsələsinə nəzər salaq. Başlanğıc üçün _ MDİ-nin beynəlxalq nümayəndə heyətinin 2003-cü il aprelin 27-də Yəməndə Nümayəndələr Palatasına keçirilən seçkilərin müşahidəsiylə bağlı ilkin rəyindən sitatlara diqqət yetirək. Yekun sənəddə deyilir: "27 apreldə keçirilən seçkilər demokratiyaya doğru atılmış daha bir mühüm addımdır". Tanış formuldur, elə deyilmi? Amma, bunun ardınca oxuyuruq: "2003-cü ildə keçirilən seçki kampaniyası ərəfəsində kifayət qədər az zorakılıq hallarına rast gəlinməsinə baxmayaraq, namizədlərin qeydə alınması dövründə 7 adam qətlə yetirilmiş, 40 nəfər yaralanmışdır.

Eləcə də, seçkilərin keçirilməsi ərəfəsində beş nəfərin yaralanması ilə nəticələnən 14 atışma hadisəsi qeydə alınmış və SRAK-ın (Seçkilər və Referendumlar üzrə Ali Komissiyanın) verdiyi məlumata görə seçki günü zorakılıq halları nəticəsində 14 nəfər yaralanmış, uç nəfər isə qətlə yetirilmişdir". Ola bilsin ki, doğrudan da bu dəfə zorakılıq halları əvvəlki seçkilər dövründə baş verən zorakılıq hallarından daha az olub. Bəs görəsən, kimsə 10 adamın ölümünü və onlarla adamın yaralanmasını "demokratiyaya doğru atılan mühüm addım" kimi qiymətləndirərkən vicdan əzabı çəkibmi? Məgər, digər daha uyğun ifadə formaları tapmaq olmazdımı? Umumiyyətlə, hər şeyi öz adıyla adlandırmaq, "ağa ağ, qaraya qara" demək olmazmı? Yoxsa bunun bizə dəxli yoxdur? Hayderin Azadlıq Partiyası Avstriyada uğur qazandığına görə bu ölkədə keçirilən parlament seçkilərinin Avropa standartlarına uyğun olmadığını iddia etmək kiminsə ağlına gəldimi?! Və ya Le Pen ikinci tura çıxdığı- na görə Fransada keçirilən prezident seçkilərinin pis təşkil olunduğunu söyləyən tapıldımı? Eləcə də mən, Gürcüstanda ən çox ümid bəslənən siyasətçinin Tbilisi yerli bələdiyyəsinin başçısı seçildiyinə görə yerli seçkilərin əla keçdiyini israr edə bilmərəm. Yox, Avstriyada və Fransada seçkilər yaxşı, Gürcüstanda isə pis keçirilib. Hətta, hakimiyyətə kommunistlərin gəldiyi Moldovadan da qat-qat pis keçirilib. "Sabitlik hər şeydən vacibdir" kimi siyasi, bəzən də psevdosiyasi anlayışları üstün tutan beynəlxalq müşahidəçilərin izlədikləri seçki prosesini qiymətləndirərkən yumşaqlıq göstərib təhriflərə yol verməsinə heç cür bəraət qazandırmaq olmaz. "İrəliyə doğru atılmış addım", "demokratiyaya doğru daha bir addım" kimi ifadələrlə sonsuz manipulyasiya nəticəsində biz Cənubi Qafqazda keçirilən seçkilərin keyfiyyətinin yüksəlməsi deyil, get-gedə daha da aşağı düşməsi halıyla üzləşmişik. Və beynəlxalq müşahidəçilərin Ermənistanda parlament seçkilərinin yaxşı keçirilməsi, daha doğrusu, prezident seçkiləri kimi pis keçirilməməsi ilə bağlı rəyləri ümumi mənzərəni zərrə qədər də dəyişmədi. Sadəcə, hakimiyyət məsələsi artıq həll olunduğuna görə prezident seçkilərində istifadə olunan arsenalı parlament seçkilərində işə salmağa heç bir ehtiyac qalmamışdı. Yuxarıda haqqında danışdığım topludan bir sitat gətirim: "... Cənubi Qafqaz ölkələrində artıq söhbət mövcud hökumətdən daha yaxşısını seçməkdən yox, vətəndaşların qarşısında heç bir məsuliyyət daşımayan, öz mahiyyəti etibarilə qeyri-legitim olan və yalnız onları hakimiyyətə gətirən dövlətlər qarşısında məsuliyyət hiss edən (bu dövlətlər bu gün onları seçdikləri kimi gələn seçkilərdə hakimiyyətdən uzaqlaşdıra da biləcəklərini yaxşı anladıqlarına görə) mövcud hökumətlərin yenidən seçilməsindən gedir. Bizim ölkələr üçün vacib olanı əhalini öz nümayəndələrini hakimiyyət strukturlarına seçə bilmək imkanının olmasına inandırmaqdır". Sitatın əvvəlindəki "artıq" sözünə xüsusi diqqət yetirin. Əgər köhnə ssenariyə uyğun daha bir seçki keçirilərsə, bizim xalqlarımız seçim imkanlarının olmasıyla bağlı inamlarını birdəfəlik itirəcəklər (bu prosesin işartıları Gürcüstanda və Ermənistanda keçirilən prezident, xüsusilə Ermənistanda keçirilən parlament seçkiləri zamanı özünü açıq şəkildə büruzə verdi). Əgər bu cür davam edərsə, Cənubi Qafqaz ölkələrində hakimiyyət beynəlxalq təşkilatların və qərb ölkələri dövlətlərinin, çətin ki, planlarında olan hamıya məlum digər üsullarla dəyişdiriləcək.

Buradan ikinci qənaət: əgər qafqazsayağı seçkilərin yeganə bəhrəsi hər dəfə artan arsızlıq, fəaliyyətsizlik halları, vətəndaşlarımızın böyük əksəriyyətində yaranan məyusluq və ümidsizlik hissləri olacaqsa belə seçkilərin keçirilməsindənsə keçirilməməsi yaxşıdır!

İndi də çıxışımı başladığım məsələyə qayıdım. Qərb ölkələrindən və beynəlxalq təşkilatlardan olan müşahidəçilər bizə eyni dərəcədə həm kömək edə, həm də etməyə bilərlər. Yerli spesifikanı bəzən tam mənada dərk etməməklə, onların hətta bəzi məsələlərdə bizə maneçilik törədə biləcəkləri də mümkündür. Amma özümüzün görməli olduğumuz işləri onlar heç zaman bizim əvəzimizə görməyəcəklər. Keçən yaz Ermənistanda həm prezident, həm parlament seçkiləri, həm də konstitusiyaya dəyişiklərlə bağlı keçirilən referendum hakimiyyət dəyişikliyi ilə nətiçələnməsə də, doğurduğu üç yeniliklə yadda qaldı:

1. Yenidən prezident seçilmək üçün Robert Köçəryana seçkilərin ikinci turunu keçirmək lazım gəldi. Elə birinci turdaca qələbəni təmin etməkdən ötrü ona çatmayan 0,5% səsin arxasında hansı fırıldağın dayanmasından asılı olmayaraq presetend yarandı - mövcud prezident seçkilərin birinci turunda "qeyd-şərtsiz" qələbə qazana bilmədi.
2. Konstitusiyaya dəyişikliklərlə bağlı keçirilən referendum lazımi sayda seçicinin iştirak etmədiyinə görə baş tutmamış sayıldı. Üstəlik, referendumda iştirak edənlər arasında dəyişikliklərin "lehinə" və "əleyhinə" səs verənlərin sayı demək olar ki əlli əlliyə idi. Referendumun ciddi şəkildə heç kimi maraqlandırmadığını və bütün qüvvələrin parlament seçkiləri mübarizəsinə sərf edildiyini bir daha təkrar etmək də olar, amma, fakt faktlığında qalır: prezidentin referenduma çıxardığı dəyişikliklər keçmədi.
3. Ermənistan Mərkəzi Seçki Komissiyasının sədri Ermənistanın qərb demokratiya standartlarına uyğun seçki keçirməyə hələ hazır olmadığını etiraf etdi. Yəni o, "irəliyə doğru addım", "geriyə doğru addım", "demokratiyaya doğru addım" kimi ifadələri dilinə gətirib boşboğazlıq etmədən, faktiki olaraq, həqiqəti söylədi.

Gəlin, hamımız bir yerdə bu nəticələr üzərində lazımi səvviyədə düşünək. Elə, ABŞ-ın Ermənistandakı səfirinin prezident seçkilərindən sonra verdiyi bəyanat üzərində də düşünməyə dəyər. Səfir Con Orduey Vaşinqtonun Ermənistanda keçirilən prezident seçkilərinin beynəlxalq standartlara uyğun gəlməməsindən təəssüf hissi keçirdiyini bir daha bəyan edib. O, ABŞ-ın seçkidən öncə bu seçkilərin düzgün istiqamətdə atılan bir addım olacağı ilə bağlı bəslədiyi ümidlərin puça çıxdığını və məhz "təmiz" seçkilərin Ermənistanı Qarabağ münaqişəsinin məqbul həllinin tapması prosesində daha əlverişli mövqeyə çıxara biləcəyini söyləyib. Orduey daha sonra əlavə edib ki, Birləşmiş Ştatlar hər hansı bir şəkildəsə Ermənistanı "cəzalandırmaq" fikrində deyil. Əksinə, ABŞ prezident Köçəryanla işbirliyini davam etdirib Ermənistandakı ümumi maraqlarını qorumaq niyyətindədir".

Çevirəni:
Rövşən Ramizoğlu

ƏDƏBİYYAT:

1. Thomas Carothers: The Observers Observed. Journal of Democracy 8.3 (1997) 17-31
2. Robert A. Pastor : Mediating Elections. Journal of Democracy 9.1 (1998) 154-163
3. Irena Lasota: Sometimes Less Is More. Journal of Democracy 10.4 (1999) 125-128
4. Yonhyok Choe, Staffan Darnolf: Free and Fair Elections: What Do We Mean and Now Can We Measure Them? Parer rresented at the IPSA XVII Congress, August 16-21 1997, Seoul, Korea
5. "Vıborı v qosudarstvax Yujnoqo Kavkaza", Tbilisi, 2003, Sentr razvitiə i sotrudniçestva - Sentr plyuralizma.