REDAKSİYA HEYƏTİ:

Eric Chenoweth
(USA)

Miljenko Dereta
(Serbia)

Mustafa C. Krımoğlu
(Ukrayna)

Vahid Qazi
(Azərbaycan)

Irena Lasota
(USA)

Ivlian Haindrava
(Georgia)

Stojan Obradovic
(Croatia)

Ramiz Rövşən
(Azərbaycan)

Tadeusz Swietochowski
(USA)

Petruska Sustrova
(Czech Republic)

Jersy Targalsky
(Poland)

Tehran Vəliyev
(Azərbaycan)

İrena Lasota və Erik Çenovet Şərqi Avropada Demokratiya İnstitutunun həmdirektorları

"Plüralizm mərkəzləri - demokratiya uğrunda şəbəkə: 10 il" kitabına ön söz

Plüralizm Mərkəzləri Şəbəkəsi rəsmən 1992-ci ildə Şərqi Avropada Demokratiya İnstitutunun (İDEE) layihəsi kimi fəaliyyətə başlayıb. Onun ilk yığıncağı səkkiz ölkədən 25 nəfərin iştirakı ilə 1993-cü ildə Polşanın paytaxtı Varşavada keçirilib. Belə bir şəbəkənin təşkil olunması ideyası İDEE-nin prezidenti İrena Lasota tərəfindən Milli Demokratiyanı Himayə Fondunun (NED) prezidenti Karl Kerşmanla qeyri-rəsmi görüşdə təklif edilib. İdeya böyük rəğbətlə qarşılanıb və fəaliyyətə başladığı ilk gündən 2003-cü ilin yazınadək bu proqram NED tərəfindən maliyyələşdirilib.

Ancaq Plüralizm Mərkəzləri ideyasının ilk rüşeymləri daha əvvəllərə gedib çıxır. Bu ideya "Solidarnosta Yardım Komitəsi (1981-ci ildə təşkil olunub), sonra isə Şərqi Avropada Demokratiya İnstitutu (1985-ci ildə yaradılıb) kimi daha əvvəlki təcrübələrimizdən doğub. Biz o vaxt Şərqi-Mərkəzi Avropada və Sovet İttifaqında özümüzə çoxlu dost tapmış və əlaqələr qurmuşduq. 1988-ci ildən başlayaraq biz həmçinin "Uncaptive Minds ("Azad düşüncə) jurnalını nəşr edirdik; Şərqi Avropa haqqında informasiya və mülahizələrdən ibarət olan bu jurnal əvvəlcə müxalifətçilərin, sonra isə yenicə qələbə çalmış demokratların öz fikirlərini ifadə edə bilmələri üçün geniş bir foruma çevrilmişdi. Həmin dövrdə biz Bolqarıstan, Çexoslovakiya, Macarıstan, Polşa, Rumıniya və keçmiş Sovet imperiyasının qərb respublikalarında səfərlərdə olarkən kommunizmə qarşı eyni müxalifətçilik təcrübəsinə, demokratik yönlü eyni baxışlara, eyni ehtiyaclara, amma adətən problemlərin həlli və ya onlara yanaşma metodlarında fərqli və orijinal fikirlərə malik insanlarla görüşürdük. Hər bir ölkədə biz onların fərdi qaydada bir-birləriylə təmasda olmalarına çalışır və bu əlaqələrin faydalı olacağına inanırdıq. Ancaq bir neçə ildən sonra biz regiondakı "pluralist həmkarlarımızla birlikdə öz ölkələrinin kommunizmdən birdəfəlik xilas olması uğrunda mübarizə aparan insanlardan və qeyri-hökumət təşkilatlarından ibarət şəbəkə yaratmaq ideyası barədə düşünməyə başladıq, bu şəbəkə 1989-cu ildə meydana çıxmış demokratik təmayüllü hərəkatların dinamizminə əsaslanmalı və konformist, yaxud neokommunist olmayan insanlardan təşkil edilməliydi.

Digər tərəfdən, 1989-cu il inqilablarından dərhal sonra artıq beynəlxalq donorların çoxu açıq-aşkar siyasi məqsəd güdən demokratik təmayüllü vətəndaş cəmiyyətlərindən ibarət şəbəkə yaratmaq ideyasına o qədər də xoş yanaşmırdı. O dövrdə demokratik postkommunist və yaxud da kommunist xarakterli olub-olmamasından asılı olmayaraq, mövcud təşkilatlarla işləmək tendensiyası çox güclü idi. Belə ki, Qərb institutları region üçün havayı ayrılan çox böyük məbləğdə vəsaiti necə və hara xərcləməyin yollarını axtarıb tapmaqda çətinlik çəkirdilər və çox vaxt vəziyyətdən çıxış yolunun köhnə strukturlarda və yaxud peşəkar olduqları güman edilən on minlərlə "aparatçikdən ibarət kommunist aparatı strukturlarında olduğuna inanırdılar. Bu institutların əksəriyyətinin düşüncəsinə görə, yeni peşəkar və ictimai lider nəslinin yetişdirilməsi çox uzun vaxt aparacaqdı. Ancaq təcrübəsiz olmasına baxmayaraq, məhz yeni fəallar nəsli Qərbin puluna deyil, demokratik ideyalara sadiq idilər. Siyasi partiyalarla QHT-lərin kəsişmə nöqtəsində çalışan və siyasi fəaliyyətlə vətəndaş cəmiyyəti fəaliyyəti arasında qalan bu insanlar daha çox yardıma ehtiyac duyduqları halda, bu yardımları ala biləcəklərinə heç ümid də etmirdilər.

Kommunizmin dağılmasından sonra vətəndaş cəmiyyəti məfhumunun iki fərqli interpretasiyası bir-biriylə toqquşdu və bu toqquşma "vətəndaş cəmiyyətinin qurulmasına yönəldilən külli miqdarda xarici yardımın bölüşdürülməsində olduğu qədər özünü heç yerdə açıq-aşkar büruzə vermədi. Bir tərəfdə bir neçə milyon dollara qeyri-siyasi, qeyri-qanuni vasitələrə əl atmayan, "peşəkar və texniki cəhətdən səriştəli qeyri-hökumət təşkilatları şəbəkəsi yaradacaqlarına inanan xarici mütəxəssislər, digər tərəfdə isə hər bir ölkənin özündə əvvəlki onilliklərin ehtirasları və siyasi düşüncələri ilə hərəkət edən, sınaqlar və səhvlər sayəsində öyrənməyə hazır olan və xarici donorlara münasibətdə nə çeviklik göstərən, nə də onlara böyun əyən yerli təşkilatlar dayanmışdı. Xoşbəxtlikdən, biz üçüncü sektor adlanan bu kəsimin xeyli kasıb, amma bizim üçün xeyli maraqlı hissəsiylə birgə çalışmağa üstünlük vermişdik.

1989-1991-ci illərdə yaşanılan dövr diktatorluğun məhvi nəticəsində doğulan əbədi azadlıq dövrü təsiri bağışlasa da, bu dövrdə baş verən "inqilablar Mərkəzi, Cənub-Şərqi və Şərqi Avropada, həmçinin keçmiş Sovetlər Birliyindəki ölkələrin hamısına eyni səviyyədə azadlıq gətirməmişdi. 1989-1990-cı illər bəzi ölkələr üçün kommunizmin öz ömrünü başa vurması ilə əlamətdar olsa da, digər ölkələrdə bu, sonun sancılı başlanğıcı olmuşdu və həmin proses hələ də davam etməkdədir. Kommunizm dünyasının çökməsindən sonra yaranan 28 müstəqil ölkə müxtəlif siyasi, sosial, mədəni, tarixi və digər xüsusiyyətlərə və şəraitə malik idi. Bəzi ölkələr demokratik institutlara (yeni konstitusiyalar, seçkilər, azad mətbuat və s.) dərhal uyğunlaşsa da, bir çox ölkələrdə sabiq kommunist liderlər köhnə dövlət repressiyası mexanizmlərindən istifadə edərək öz mövqelərindən yeni diktatorluq qurmaq üçün istifadə etdilər. Çox vaxt onlar öz hakimiyyətlərinə yeni ideoloji dayaqlar yaratmaq naminə milli və etnik münaqişələrdən yararlanırdılar. Bu ölkələrin başqa bir qrupunda isə vətəndaş cəmiyyəti ideyaları ilə deyil, kommunist iyerarxiyasının ağır qanunları ilə qidalanmış postkommunist elitaları ən vacib siyasi güc kimi üzə çıxmışdı və adətən iqtisadi, siyasi və sosial islahatları ləngitmələrinə və yaxud onları tamamən məhv etmələrinə baxmayaraq, onlar hələ də Qərb dövlətlərini və fondlarını öz səriştəliliklərinə inandırmaqda davam edirdilər.

Bu ölkələrdə yenicə yaranmaqda olan vətəndaş cəmiyyətləri belə bir vəziyyətdə kommunist elitaları kimi güclü şəbəkələrə malik olmadan özləri-özlərini fondlaşdırırdılar: məhz həmin qeyri-formal şəbəkələr kommunist repressiyalarına qarşı mübarizə aparır və demokratik prinsipləri inkişaf etdirməyə çalışırdılar. İDEE həmişə dissidentlərlə, müstəqil jurnalistlərlə, müstəqil həmkarlar ittifaqları ilə, müəllimlərlə, insan hüquqları fəalları ilə və tələbələrlə - demokratik dəyişikliklərin ön cəbhəsində dayananlarla işləmişdir. Plüralizm Mərkəzləri Proqramı bu demokratik dairələrin möhkəmlənməsinə kömək göstərmək və demokratik ideallara sədaqətlərini açıq şəkildə bəyan edən, onillər uzunu sürən kommunist üsuli-idarəsinin ardından öz ölkələrində vətəndaş cəmiyyəti qurmaq naminə geniş sivil və siyasi fəaliyyətlər təşkil edən bütün bu cəmiyyət və qrupları ümumi bir regional şəbəkədə birləşdirmək məqsədiləyaradılmışdı.

Nə üçün plüralizm?

Şəbəkənin mərkəzi konsepsiyası olan plüralizm kommunizmə qarşı ən təbii çarə kimi ağlımıza gəlmişdi. Kommunizm idarəçiliyi şəraitində bir partiya, bir lider, bir dost, bir düşmən, həmçinin bir keçmiş, bir tarix, bir cəmiyyət, bir gələcək mövcud idi. Kommunizmin süqutundan sonrakı ilk illərdə insanların çoxu bir diktatorçu sistemi digəri ilə əvəz etmək istəyir və yaxud sadəcə olaraq yalnız bir düzgün yolun olduğunu düşünürdülər. Bizim Plüralizm Mərkəzləri Şəbəkəsində toplaşan dostlarımız açıq və geniş düşüncəli adamlar idilər. Heç bir ehkamın əsiri olmayan bu adamlar bəzən özlərini "liberal mühafizəkarlar, bəzən isə "mühafizəkar sosial-demokratlar kimi xarakterizə edə bilərdilər. Dksər hallarda isə onlar hər cür xarakteristikadan qaçırdılar. Kommunizm xarabalıqları üzərində əsl demokratik və azad cəmiyyət qurmaq barədə düşünən bu adamlar öz fərqli məqsədlərinin həyata keçirilməsində fərqli baxışlara və fərqli münasibətlərə malik idilər.

Beləliklə, biz plüralizm vasitəsilə demokratlar arasındakı həmin müxtəliflikləri bir araya gətirməyi nəzərdə tutmuşduq. Yəni siyasi, sosial, linqvistik, regional, milli və etnik, dini və coğrafi fərqlilikləri Plüralizm Mərkəzləri Şəbəkəsi əslində keçmiş kommunist (sosialist) dünyasının bütün regionlarını birləşdirən, keçmiş Sovetlər Birliyinin hər bir respublikası da daxil olmaqla, Şərqi Avropanın (Cənub-Şərqi və Şimal-Şərqi) hər yerindən olan demokratları bir araya gətirən, müxtəlif və fərqli (yuqoslav və sovet) sosialist sistemlərindən çıxmış insanlar arasında körpü yaradan yeganə şəbəkə olmuşdu.

Bu mənada plüralizm məfhumu həm də bir çox ölkələrə, regionlara, fərqli mədəniyyətlərə və müxtəlif dinlərə məxsus insanları öz ağuşuna almaqla müxtəliflik anlamını ifadə edir. 11 sentyabr hadisəsindən sonra bugünkü dünyada plüralizm mərkəzlərinin geniş miqyasda müxtəlif dinləri - islam, xristianlıq, yəhudilik, zərdüştilik və buddizmi, eləcə də fərdi əlamətləri birləşdirə bilməsinin əhəmiyyəti xüsusi qeyd olunmalıdır. Lvovda bir kilsəni ziyarət edərkən iştirakçılar on üç fərqli əlamətə malik olduqlarını (aqnotsizm və ateizm xüsusiyyətləri nəzərə alınmamaqla) hesabladılar. Plüralizm mərkəzlərinin hər bir toplantısında həmişə ev sahibi olan ölkələrin mədəniyyətləri nümayiş etdirilirdi: demək olar ki, bütün toplantılarda belə tədbirlər keçirildiyindən, iştirakçılar bir çox xalqın və ölkə daxilindəki etnik qrupların mədəniyyət nümunələri ilə tanış ola bilirdilər (Tirqu Muresdə yeddi etnik qrup öz fərqli rəqs mədəniyyətlərini nümayiş etdirmişdi).

Plüralizm möhkəm ideoloji baxışlar cərgəsini ifadə etməklə yanaşı, həm də hər bir məsələyə, sosial və siyasi problemlərin müxtəlif həll yollarının mövcud ola biləcəyini qəbul etməklə yanaşmaq arzusunu əks etdirir. Şəbəkə demokratiya, azadlıq, insan hüquqlarına hörmət çərçivəsi daxilində hər cür müxtəlif fikirlərə açıqdır. Bu çərçivə daxilində demokratiyanın nə olması, azadlığın hüdudları, insan hüquqları paradoksları və vətəndaş cəmiyyəti quruculuğuna müxtəlif münasibətlər barədə müzakirələr aparılır.

Plüralizm mərkəzləri nədir?

Plüralizm mərkəzləri şəbəkə halında ilk dəfə 1992-1993-cü illərdə Mərkəzi və Şərqi Avropanın altı ölkəsində (Bolqarıstan, Macarıstan, Litva, Polşa, Rumıniya və Slovakiyada) fəaliyyətə başlamışdır. Növbəti üç il ərzində bu proqram sürətlə Belarusa, Bosniya və Herseqovinaya, Krıma, Xorvatiyaya, Estoniyaya, Rusiyaya və Yuqoslaviyaya (Serbiya, Monteneqro və Kosovo) yayılmışdır. Plüralizm Mərkəzləri Şəbəkəsi sonra üç Qafqaz ölkəsində, Çeçenistanda, Qırğızıstanda, Özbəkistanda və Orta Asiyanın digər ölkələrində işləməyə başlamışdır. Bu gün 23 ölkə və regionda 24 plüralizm mərkəzi və 25 plüralizm tərəfdaşlığı mərkəzi fəaliyyət göstərir.

Plüralizm mərkəzləri nədir? Dksər hallarda onlar vətəndaş cəmiyyəti quruculuğunu möhkəmləndirmək naminə geniş vətəndaş cəmiyyəti və təhsil proqramlarına malik olan və müəyyən ölkə hüdudları daxilində və bu hüdudları aşaraq şəbəkə şəklində fəaliyyət göstərən təşkilatlardır. Serbiyalı Milenko Deretanın (Vətəndaş Cəmiyyəti Təşəbbüsləri Təşkilatı) qeyd etdiyi kimi, faktiki olaraq, "plüralizm mərkəzləri artıq öz ölkələrində ən vacib və ən əhəmiyyətli QHT-dir. Məsələn, onun öz təşkilatı Miloşeviçin diktatur rejiminə son qoyan demokratik hərəkatda vətəndaş cəmiyyəti qurumlarının və vətəndaşların səfərbərliyə alınmasında, hərəkatın gücləndirilməsində aparıcı rol oynamışdır. Bu gün Vətəndaş Cəmiyyəti Təşəbbüsləri Təşkilatı Serbiyada vətəndaş cəmiyyəti həyatını və təhsilini inkişaf etdirən ən mühüm QHT-lərdən biridir. Digər plüralizm mərkəzləri də ölkələrində öz işlərinə görə tanınmış təşkilatlardır: Ermənistanda Helsinki Vətəndaş Assambleyasının yerli Milli Komitəsi, Azərbaycanda "İnam Plüralizm Mərkəzi və Qadın Hüquqlarını Müdafiə Cəmiyyəti, Belarusda "Supolnats, Bosniyada Tuzla Vətəndaşları Forumu, Estoniyada Yaan Tonisson İnstitutu, ürcüstanda İnkişaf və Dməkdaşlıq Mərkəzi, Vətəndaş Təşəbbüsləri Uğrunda Kosova Hərəkatı, Makedoniyada Prilep - Vətəndaş Təşəbbüsləri Mərkəzi, Monteneqroda Demokratiya və İnsan Hüquqları Mərkəzi, Rumıniyada Plüralizm Fondu və Rusiyada Karta/Memorial Təşkilatı. Bu təşkilatlar öz ölkələrində və regionlarında demokratiya, insan hüquqları və vətəndaş cəmiyyəti ideyalarının genişləndirilməsində məqsədyönlü işlər görür və xüsusi rol oynayırlar. Şəbəkə bu illər ərzində müxtəlif ölkələrdə Plüralizm Mərkəzləri Proqramının müxtəlif sahələrində vacib rol oynayan, ancaq öz ölkələrində ümumi əlaqələndiricilər kimi çıxış etməyən digər aparıcı QHT-lər hesabına daha da gücləndirilmişdir. Biz bu cür təşkilatları Plüralizm Mərkəzləri Şəbəkəsinin tərəfdaşları adlandırırıq.

Regional şəbəkə

Plüralizm Mərkəzləri Şəbəkəsi Mərkəzi və Şərqi Avropada, keçmiş Sovet məkanında on ildir fəaliyyət göstərən, bu müddət ərzində iştirakçılarının sayını durmadan artıran və proqramlarını uğurla genişləndirən yeganə şəbəkədir. Bu, heç bir formal təşkilatı, başqa sözlə, ayrılan fondların xeyli hissəsini özünə sərf edən, xüsusi adminis-trasiyası olmayan bir şəbəkədir. İDEE xüsusilə də spesifik proqram fəaliyyətlərində və regional miqyasda yığıncaqların təşkilində əlaqələndirici rolunu oynayır. Şəbəkə yalnız zəruri xərclər əsasında fəaliyyət göstərir. Plüralizm Mərkəzləri Şəbəkəsi müxtəlif yollarla qurulmuşdur və öz işində əlavə vasitələrdən istifadə edir: plüralizm mərkəzlərinə və tərəfdaşlara yardım üçün ayrılan qrant proqramları; şəbəkə üzvləri tərəfindən təmin edilən informasiya-məlumat bazası; İDEE tərəfindən nəşr edilən "Centers for Pluralism Newsletter məcmuəsi; Qafqaz, Orta Asiya və Şərqi Avropadakı təşkilatlar arasında mübadilə və internalar; iki və ya daha çox mərkəz tərəfindən həyata keçirilən sərhədsiz ümumi proqramlar (müxtəlif gənc siyasi lider məktəbləri, seçkilərin monitorinqi, QHT treninq proqramları və s. kimi); Müstəqil Jurnalistlər Şəbəkəsi (sonralar 300 müxtəlif istifadəçiyə xidmət edən "Weele Service bülleteninə çevrilmişdir), yarımillik və illik yığıncaqlar.

Proqramın ilk ümumi layihələrindən biri "Plüralizm Mərkəzləri Şəbəkəsi bülleteni olmuşdur. Varşavada keçirilən ilk yığıncaqda təsis edilən bu bülleten Plüralizm Mərkəzləri Şəbəkəsinin ilk üzvləri arasında düşüncə, təcrübə və QHT haqqında informasiyaları paylaşmaq vasitəsi kimi fəaliyyətə başlamışdır və tezliklə bütün region üçün informasiya mənbəyinə çevrilmişdir.

Bülletenin əsas məzmunu bir çox mərkəzlər tərəfindən öz dillərində nəşr olunurdu. Rusiyada Karta/Memorial (Ryazan) bu bülletenin rus variantını, "Supolnats Belarus variantını, "İnam Plüralizm Mərkəzi Azərbaycan variantını ( "III Sektor demokratiya jurnalı həmin bülletenin varisidir -red.), Dövlətçilik və Demokratiya İnstitutu Ukrayna variantını buraxırdı. Nəhayət, bu il onun monqol variantı nəşrə başlamışdır. Bütün hallarda yerli nəşrlər ingilisdilli nəşrin materiallarından əsas çərçivə kimi istifadə etsələr də, onları öz ölkələrinin xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırırdılar.
Eyni qaydada İDEE-nin 1993-cü ildən fəaliyyətə başlayan təlim səfərləri və mübadilə proqramı yüzdən çox demokratiya fəalının informasiya mübadiləsi apara, öz işləri və digər ölkələrdəki həmkarlarının işləri barədə daha dərin bilik əldə edə bilməsi üçün mühüm vasitələrlə təmin etmişdir. Bu da, öz növbəsində, həmin fəallara regionun digər ölkələrində mövcud olanları müqayisə etmək və onlardan bəhrələnmək imkanı vermişdir. Heç bir təşkilat "İnam Plüralizm Mərkəzi qədər bu proqramdan yararlanmamışdır. Şəbəkə proqramı əsasında yaradılan bu təşkilat xeyli əlavə fond toplayaraq yüzlərlə interaktiv təlim səfərləri və mübadiləsi həyata keçirmiş, yerli vətəndaş cəmiyyəti fəalları ilə seminarlar keçirmək üçün Plüralizm Mərkəzləri Şəbəkəsinin mühazirəçilərini Azərbaycana gətirmiş, yerli liderləri Belarus, Çexiya Respublikası, Polşa, Rumıniya, ABŞ, Orta Asiya ölkələri, Gürcüstan, Ukrayna və Serbiyaya göndərmişdir. "İnamın direktoru Vahid Qazi özünün "Missiyamız hələ başa çatmamışdır adlı məqaləsində bu tədbirlərin əhəmiyyətini ətraflı şərh etmişdir. Bu cür çox əhəmiyyətli digər nümunələr də mövcuddur: Gürcüstanın plüralizm mərkəzlərinin Çexiya Respublikası ilə mübadiləsi onların öz konstitusiyalarını və qanunvericiliklərini daha dərindən nəzərdən keçirmələrinə imkan yaratmışdır; Belarus-Serbiya plüralizm mərkəzlərinin mübadiləsi bu təşkilatlara öz ölkələrindəki demokratik hərəkatları müqayisə etmək və fərqli cəhətləri üzə çıxarmaqda kömək etmişdir və s.

Plüralizm Mərkəzləri Şəbəkəsinin yığıncaqları bəlkə də şəbəkə proqramının ən əhəmiyyətli hissəsidir: bu yığıncaqlarda bütün üzvlər bir yerə toplaşaraq ümumi problemləri, gündəlik məsələləri və bütün regionun demokratiyaya keçməsi ilə bağlı həll yollarını müzakirə edirlər. Hər görüşdə yeni üzvlər digərləriylə tanış edilir. İndiyəcən 18 tam və 9 regional yığıncaq keçirilmişdir (1997-ci ildə şəbəkənin 9-cu, 2003-cü ildə isə 18-ci tam heyətli yığıncağı Bakıda keçirilib - red.). 1993-cü ildə keçirilən birinci yığıncaqda 10 ölkədən 25 nümayəndə, sonuncu, 18-ci görüşdə isə 21 ölkədən 80-dən çox nümayəndə iştirak etmişdir.

Plüralizm mərkəzləri və tərəfdaş təşkilatlar bir yerdə bu on il ərzində Plüralizm Mərkəzləri Proqramının regional şəbəkəsinin yaradılmasına xidmət etmişlər. Onun on illiyinə həsr edilən bu kitabın on fəslinin hər birində müəlliflər şəbəkənin əsaslarını və öz işlərində onun əhəmiyyətini təsvir edirlər. Onları oxuduqca bu şəbəkənin nə qədər zəruri olduğuna bir daha əmin olursan. İnanırsan ki, Plüralizm Mərkəzləri Şəbəkəsi dünyanın bu ən vacib strateji regionunda demokratik faydalar verən yeganə şəbəkə olaraq qalmaqdadır.