ETNİK QRUPLARIN YANAŞI MÖVCUDLUĞU:
KEÇMİŞİN MÜSBƏT DƏRSLƏRİ |
 |
Corc X.Kvester
ABŞ-ın Merilend Universitetinin politologiya professoru |
"Soyuq müharibənin" başa çatması dünyanın
hər yerində insanların rahat nəfəs almasına səbəb oldu, belə ki,
o, nüvə və adi müharibələr riskini xeyli azaltdı, siyasi demokratiyanın
və iqtisadi liberallaşmanın genişlənməsinə rəvac verdi. Amma bundan
sonra keçmiş Yuqoslaviyada və sabiq Sovet İttifaqının Cənubi Qafqaz
bölgələrində etnik münaqişələrin artması böyük təəccüb və məyusluq
doğurdu. "Soyuq müharibə" zamanı qarşı-qarşıya duran ideoloji
düşərgələrdə üst-üstə düşən azsaylı düşüncələrdən biri din, dil
və ya irqi əsasda münaqişələrin qəbuledilməzliyi idi. Rəsmi kommunist
ehkamı bəyan edirdi ki, sinfi mübarizə yeganə real mübarizədir,
"bütün insanlar qardaşdır", buna görə də macarlar və rumınlar
bir-birinə qarşı inamsızlığa son qoymalı, bütün dünyanın zəhmətkeşləri
varlı istismarçılara qarşı birləşməlidir. Liberal Qərbdə isə etnik
münaqişələrə, bir qayda olaraq, keçmişin təkrarlanması, faşistləri
və nasistləri motivə edən bir şey kimi baxılırdı. Liberallarla marksistlər
arasında siyasi və ya iqtisadi demokratiya, mətbuat və söz azadlığı,
yaxud da maddi rifah nemətlərindən bərabər şəkildə faydalanma kimi
daha vacib məsələlərdə kəskin fikir ixtilafları mövcud idi. Amma
onların hər ikisi dini, yaxud mədəniyyət fərqliliyi səbəbindən müharibə
etməyin kifayət qədər axmaqlıq olması, prinsipcə birinci və ikinci
dünya müharibələrini məhz bu cür münaqişələrin doğurması, bu səbəblərin
köhnəlmiş baxışları əks etdirməsi və onların daha müasir baxışlarla
əvəz edilməsi fikri ilə bir çox cəhətdən razılaşırdı. NATO və Varşava
Müqaviləsi təşkilatlarının qarşıdurması dövründə etnik məsələlərlə
məşğul olan müşavirlər hər iki düşərgədə kölgədə qalmışdılar.
Belçikadakı vallonları və flamandları ayıran amillərə
istinad edənlərə 1940-cı ildən sonra alman işğalçılarının hər iki
etnik qrupun millətçi dəstələrini nasistlər üçün lazım olan məcraya
necə yönəltdiklərini xatırladırdılar. Şərqi Avropada da kim bu cür
etnik münaqişələr haqqında danışırdısa, ona 30-cu və yaxud 40-cı
illərdə nasizm, faşizmlə əlaqələr misal çəkilirdi. Əgər Qərb nümayəndələri
Şərqi Avropa və Sovet İttifaqının idarə edilməsində kommunist hakimiyyət
orqanlarının hansısa müsbət xidmətlərini etiraf etmək istəsəydilər,
bu, yalnız etnik nifrətin aradan qaldırılması ilə bağlı ola bilərdi.
KEÇMİŞƏ QAYİDİŞLA BAĞLI MƏYUSLUQ
Beləliklə, Gürcüstana, Ermənistana və Azərbaycana
70 il, Yuqoslaviyaya isə 40 il nəzarətdən sonra kommunist tərbiyəsinin
bu qədər səmərəsiz olmasının aşkara çıxması böyük şok yaratdı. Əgər
bu bölgələrdə etnik münaqişələr və toqquşmalar 1985-ci ilə qədər
baş versəydi, o zaman bunları Qərbdə tarixçilərin maraq dairəsinə
aid edərdilər. Kim bu hadisələrin vacibliyinə işarə vurardısa, onu
keçmişlə yaşamaqda təqsirləndirərdilər.
Gələcəkdə Qərbdə Belçika və yaxud İrlandiyada, Şərqdə
isə Macarıstanın sərhədboyu bölgələrində baş verə biləcək bu cür
oxşar münaqişələrin hər hansı bir işartısı keçmişə qayıdış kimi
böyük məyusluq doğura bilər. Qismən orta məktəb təhsili sistemi
üzündən, əsasən də bugünün qayğısına daha çox qaldıqlarından tarixi
o qədər də dərindən öyrənməyən amerikalılar üçün başqa millətlərin
bu cür cidd-cəhdlə qorunub saxlanmış tarixi yaddaşı, doğrudan da,
"pis yenilik" oldu.
KEÇMİŞİN MÜSBƏT DƏRSLƏRİ
Bu məqalə müəyyən mənada siyasətçilərin kimin ədalətli
və haqlı olduğunu sübut etmək üçün ziddiyyətli dəlillərlə bir-birlərinin
boğazından yapışmağa hazır olduğu keçmişi yox, o dövrkü hökumətlərin
və onların liderlərinin etnik münaqişələri həll etmək üçün təxəyyül
və ağıl işlətdikləri keçmişi nəzərdən keçirməyə cəhd göstərir.
İstər liberal, istərsə də marksist olsun, müasirliyə
inanan hər bir insan keçmiş təsəvvürləri nəzərdən keçirərkən onları
ən yaxşı halda sadəlövh və məhdud, ən pis halda isə yanlış və xurafat
kimi dəyərləndirmək xislətinə malikdir. Amma bəzən keçmişdəki xadimlərin
də bugünkü insanlar qədər heyrətamiz təxəyyülə və ağla, nüansların
və incəliklərin öhdəsindən gəlmək bacarığına malik olduqları üzə
çıxır.
Bu gün Millətlər Liqasına daha çox uğursuz bir təşəbbüs
kimi baxırlar. Doğrudur, bu təşkilat Mussolini və Hitler kimi qəddar
və təcavüzkar xadimlərlə üz-üzə gələndə məğlubiyyətə uğradı. Amma
daha az dərəcədə diktator və militarist rejimlərlə münasibətlərdə
liqa bəzən mühüm uğurlar da qazana bilmişdir. Millətlər Liqasının
əsasnaməsini hazırlayan Vudro Vilson və onun amerikalı müşavirləri
dünyanı hansı yollarla demokratiyanın inkişafı üçün təhlükəsiz yerə
çevirə bilməkdən danışırdılar. Həmçinin, onlar demokratiya vasitəsilə
dünyanın təhlükəsizliyini təmin etmək istəyirdilər. öz müqəddəratını
təyinetmə öz-özlüyündə müəyyən bir məqsəd olsa da, o, dünyanın hər
yerində insanların amerikalılar kimi öz razılıqları ilə idarə olunması
düşüncəsi ilə məhdudlaşırdı. Eyni zamanda, bu məqsədin müharibə
və beynəlxalq münaqişə ehtimalını azaldacağına ümid də bəslənirdi.
Öz müqəddəratını təyinetmənin işçi tərifi insanlara
etnik milli vahidlərin tərkib hissəsi kimi idarə olunmaq imkanı
verilməsini tələb edirdi: təbii ki, almanlar almanca danışanların,
polyaklar polyakca danışanların və s. idarəsi altında olmaq istəyərdilər.
Etnik mülahizələr məhkəmələrdə işlərin aparıldığı, dövlət xidmətində
işə girmək üçün ərizələrin verildiyi dil nöqteyi-nəzərindən də vacib
idi. Bu, həm də insanların öz mədəniyyət və ənənələrinə hörmətlə
yanaşılması arzusunu əks etdirirdi. Oxşar ideyalar dini üstünlüklərə
də aid idi: beləliklə, Roma katolikləri arzulayırdılar ki, onları
katoliklər idarə etsin, eyni şəkildə protestantlar da protestantlara
üstünlük verə bilərdilər.
Amerika ənənəsi "idarəolunanların razılaşdığı
dövlət idarəçiliyi" aspektinə təbii bir şey kimi yanaşmaqdan başqa,
həm də ona həddən artıq diqqət yetirilməməsindən ibarətdir. Amma
Amerika dil problemindən qaçırdı, belə ki, bütün immiqrantlar ABŞ-a
gələndən sonra ingiliscəni öyrənirdilər. Dini problemlər dini dözümlülük
siyasəti, kilsənin və dövlətin ayrılması ilə həll olunurdu. Bu cür
sistem dini qruplar arasında balansa əsaslanırdı, eyni zamanda,
onlardan heç biri çoxluq təşkil etmirdi. öz tarixlərinin gedişində
amerikalılar "din azadlığına" inanırdılar, amma bununla yanaşı,
vurğu işarəsi dindən daha çox azadlıq üzərində qoyulurdu.
Prezident Vilson öz elmi müşavirlərinə Almaniya və
onun müttəfiqlərinin məğlubiyyətindən və Rusiya imperiyasının dağılmasından
sonra Mərkəzi və Şərqi Avropada öz müqəddəratını təyinetmənin əsaslarının
necə tətbiq oluna biləcəyini öyrənməyi tapşırmışdı. Böyük Britaniya
və Fransa hökumətləri tərəfindən də oxşar qruplar yaradılmışdı.
Məlum oldu ki, həmin bölgədə fərqli dinlərə münasibətdə Şimali Amerikadakına
bənzər heç bir dözümlülük və plüralizm ənənəsi yoxdur. Burada protestantlığın
bir-birinə münasibətdə balanslaşdırıla biləcək yeddi əsas istiqaməti
mövcud deyil, burada katolikliyi, yəhudiliyi və pravoslavlığı balanslaşdırmaq
lazım gəlir.
Əgər dinlər bir-birinə şər qüvvə, yaxud əsl etiqadın
düşməni kimi baxmazlarsa, bir-birinin nümayəndələrini öz etiqadlarına
cəlb etməyi öz vəzifələri hesab etməzlərsə, onda onlar birgə yanaşı
yaşamağa qadirdilər. Amma dil qruplarının yanaşı mövcudluğu müxtəlif
qrupların nə qədər dözümlü və xeyirxah niyyətliliyindən asılı olmayaraq,
potensial cəhətdən daha böyük münaqişələr yarada bilər. Əgər iki
vətəndaş mübahisə edirsə və biri o birinin dilini başa düşmürsə,
polls isə yalnız dillərdən birini bilirsə, onda demək olar ki, hökmən
münaqişə təhlükəsi yaranır. Əgər biznes aləmində, yaxud dövlət xidmətində
yalnız bir dilə üstünlük verilirsə, digər qrupların dilinə xor baxılırsa,
yenə də münaqişə vəziyyəti törəyir. Vilsonun müşavirləri əvvəlcə
dil probleminə kifayət qədər asan problem kimi baxırdılar. Bunun
həllini onlar milli sərhədlərin yenidən biçilməsində, məsələn, bütün
poylakların bir, ukraynalıların isə digər tərəfdə qalmasında görürdülər.
Amma bəs etnik qrupların bir-birinə qarışdığı hallarda, yəni bütöv
milli birlik yaratmaq üçün belə sərhədlərin çəkilməsinin mümkün
olmadığı vəziyyətlərdə necə olsun? Bəs məhz bu qruplar arasında
gömrük maneələri olmadığına görə bütün əhalinin rifahına rəvac verən
təbii-qtisadi şəraitin ümumiliyi etnik ümumiliyin özünü təşkil edirsə,
onda necə?
Etnik qrupların bir-birinə qaynayıb-qarışdığı regionlarda
və bir qrupun digərini ədalətsizcəsinə sıxışdırması barədə tarixi
yaddaşın mövcud olduğu yerlərdə mövhumat xarakterli düşüncələrdən
və ittihamlardan qaçmaq, şübhəsiz ki, çətindir. Belə bir vəziyyətdə
normal özünüidarəetməni həyata keçirmək və sülhə nail olmaq da asan
deyil.
Vilsonun və Millətlər Liqasının məsləhətçiləri ümumi planda bu problemin
həllinin aşağıdakı dörd tipi üzərində dayandılar:
SƏRHƏDLƏRİN DEMARKASİYASI
Birincisi, təsadüf, yaxud böyük insan fəhmi sayəsində
sərhədlər əzəldən elə çəkilmiş ola bilər ki, qruplardan hər birinin
arzuladığı şəkildə öz müqəddəratını təyinetmə hüququnu gerçəkləşdirə
bilməsi üçün onları bir-birindən ayırmaq mümkün olar. Təcrübi məqsədlər
üçün ərazi vahidlərinin bütöv olması və beləliklə də siyasi qrup
üzvlərinin bir-biri ilə asanlıqla sosial və iqtisadi əlaqələr saxlaya
bilməsi çox vacibdir. İqtisadi mülahizələr sadə ərazi birliyindən
da artıq şeylər tələb edir, belə ki, həyati dərəcədə vacib xammalın
tələb, təklif və s. planda mübadiləsi nəzərə alınmalıdır.
Alman əhalisinin çoxluq təşkil etdiyi Sudet ərazisini
çexlərin üstünlük təşkil etdiyi ərazidən ayırmaq yalnız sərhəd xəttini
Pelzen və Budveyz kimi çex şəhərlərinin, demək olar ki, tam içindən
çəkməklə mümkün ola bilərdi. Məsələ burasındadır ki, orada fermerlər
əsasən almanlardan, şəhər əhalisi isə daha çox çexlərdən ibarət
idi. Belə bir bölgü normal qarşılıqlı iqtisadi fəaliyyət prosesini
pozardı.
Beləliklə, tarix və coğrafiyanın öz müqəddəratını
təyinetmə hüququnu tələb edən qrupların hamısına dünyanın heç də
hər yerində konkret sərhədləri çəkilə bilən bir coğrafi məkan ayırmaması
ən qəliz problemlərdən birinə çevrildi. Cənubi Asiya müsəlmanlarının
yaşayış rayonlarının bir qisminin Qərbi, bir qismininisə Şərqi Pakistanda
yerləşməsi milli birliyi qoruyub saxlamaq baxımından daxili çətinliklər
yaradırdı; doğrudur, dövlətin hər iki hissəsinin dənizə və dəniz
vasitəsilə bir-birinə çıxışının olması həmin vəziyyəti bir qədər
yüngülləşdirmişdi.
Məsələnin bu cür birinci həlli əsasən problemin elə
şəkildə fiziki həllini nəzərdə tuturdu ki, həmin ölkələr sonralar
ayrı-ayrılıqda və təkbaşına mövcud ola bilsinlər və burada etnik
münaqişələr indi, məsələn, İslandiyada oynadığı qədər rol oynasın,
yəni heç bir əhəmiyyət kəsb etməsin.
1918-ci ildən sonra Şlezviqi ikiyə bölən plebisitlər
(ümumxalq səsvermələri - red.) ciddiyyətlə və obyektiv keçirilmişdi.
Nəticədə Danimarka əhalisinin əksəriyyəti yeni sərhəddən şimalda
qalaraq Kopenhagendən, əksər etnik alman əraziləri isə cənubda qalaraq
Berlindən idarə olunmağa başlamışdı. Yeni sərhədin "yad tərəfində"
qalan yığcam alman və yaxud Danimarka əhalisinin məskunlaşdıqları
kiçik rayonlar doğma dildə məktəb, məhkəmədə müdafiə və s. daxil
olmaqla öz etnik hüquqlarına zəmanət almışdılar.
Keçmişdəki bir sıra digər uğurlu nümunələr (Avstriya
və Macarıstan arasında çəkilən sərhəd də daxil olmaqla) kimi Şlezviqdəki
plebisit əyani şəkildə göstərir ki, hər iki tərəf üçün öz müqəddəratını
təyinetmə etnik sərhədlərin çəkilməsi vasitəsilə əldə edilə bilər
və bu zaman bir tərəfə qarşı ədalətli olmaq digər tərəfə qarşı ədalətsizliyə
aparıb çıxarmır.
Millətlər Liqası, yaxud BMT kimi xarici təşkilatların
bu prosesdə iştirakı tamamilə vacib ola bilər; çünki hər bir tərəf
səslərin düzgün sayıldığına, səsvermə iştirakçılarının istədikləri
kimi səs vermələrinə əngəl törədilmədiyinə, yaxud səsvermənin məhdudlaşdırılmadığına
əmin olmaq istəyir.
ƏHALİNİN KÖÇÜRÜLMƏSİ
Birinci dünya müharibəsindən sonra tətbiq edilən
bu tip həllin ikinci forması təbiətin və tarixin etnik qrupları
hələ dəqiq və praktiki şəkildə bölünməsi mümkün olmayan ərazilərdə
yerləşdirdiyi hallara aiddir. Bu forma etnik qrupların müəyyən hissələrinin
elə köçürülməsindən ibarətdir ki, hər bölgə və hər şəhər tamamilə,
yaxud demək olar, tamamilə etnik cəhətdən yekcins ola bilsin. Beləliklə,
dil anlaşılmazlığı ehtimalı aradan qaldırılır və sosial münasibətlərdə
yanlışlıqlar azaldılırdı.
Ən pis variantda bu tip həllə əhaliyə qarşı vəhşiliklər
törətməklə aparılan və ya belə vəhşiliklərlə müşayiət edilən etnik
təmizləmə, yaxud zorla köçürülmə kampaniyaları vasitəsilə nail olunur.
Bəzən kənar və ya xarici silahlı qüvvələrin köməyi sayəsində bu
cür köçürülmə daha sivil şəkildə baş verir, çünki belə vəziyyətlərdə
onlar xüsusilə vacib olan müşayiət işini təmin edirlər. Belə hadisələr
1922-ci ildə Yunanıstanla Türkiyə, yaxud 1945 və 1946-cı illərdə
Macarıstanla Çexoslovakiya arasında baş vermişdir. Dətta tamamilə
humanist mülahizələrdən çıxış edilsə belə, bu cür köçürmələr çox
bahalı və dağıdıcıdır, belə ki, insanlar nəsillər boyu yaşadıqları
kəndlərdən çıxarılır, mülkiyyətin və s. Nisbi dəyərləndirilməsiylə
bağlı kəskin problemlər meydana çıxır.
Prezident Vudro Vilson və onun müşavirləri kimi kənar
liberal müşahidəçilər üçün öz müqəddəratını təyinetmə mühüm əhəmiyyətə
malik idi. Amma fiziki köçürmə onlardan ötrü bu məqsədə çatmağın
ən qeyri-münasib yollarından biri və faktiki olaraq, məğlubiyyətin
etiraf edilməsi demək idi. Əsl öz müqəddəratını təyinetmə, əsl siyasi
demokratiya insanlarda başqalarına böyük hörmət bəsləmək, "özünü
başqasının yerinə qoymaq" arzusu doğurmalıdır. Amerikalılar "yaşa
və başqalarının yaşamasına imkan ver" (bunu dinə rahat şəkildə aid
etmək olsa da, dilə heç zaman aid etmək mümkün deyil) prinsipi ilə
bağlı öz düşüncələrini etnik qrupların kütləvi köçürülməsindən daha
yaxşı yanaşma üsulu sayırlar.
DÖZÜMLÜLÜK TƏRBİYƏSİ
Problemin həllinin üçüncü üsulu yanaşı yaşayan etnik
qrupların üzvlərinə bir-birinə qarşı qabaqcadan yaranmış yanlış
düşüncələrini dəf etməyi, bir-birinə qarşı daha dözümlü olmağı,
başqa dilləri öyrənməyin gərəkliyini və bir-birlərini öz etiqadlarına
və mədəniyyətlərinə cəlb etməyə son qoymağı öyrətməkdir. Bu üsul
İsveçrə, Sinqapur və Finlandiyanın timsalında öz uğurlu həllini
tapıb. Amma həmin ölkələrdə bu cür əsl liberal nəticələrə gətirib
çıxaran bəzi spesifik amillərin olub-olmadığı da araşdırılmalıdır.
ABŞ nümunəsi o amerikalılar tərəfindən təklif oluna
bilər ki, onlar bu üsulun həyata keçirilməsi ilə bağlı çətinliklərə
bir qədər sadəlövh yanaşır və dil probleminə münasibətdə ondan istifadə
edilib-edilməyəcəyini başa düşmürlər...
Vilson tərəfindən elan edilmiş (hamının diqqətini
cəlb etmək üçün) öz müqəddəratını təyinetmə eyni vaxtda bir neçə
şeyi - hansısa bir imperiyanın əsarətindən azadolmanı, ölkədə siyasi
demokratiyanın bərqərar olmasını, azlıqların baxışlarının konstitusion
müdafiəsini və ərazilərin hər kəsin istədiyi sərhədlər daxilində
qalmasını təmin edəcək şəkildə ayrılmasını ifadə edirdi. Bu baxımdan
Finlandiyada, İsveçrədə, yaxud Sinqapurdakı demokratik proseslər
"özün yaşa və başqalarına yaşamağa imkan ver" prinsipinə
inamı gücləndirdi. Demokratiya o deməkdir ki, insanı onun razılığı
ilə idarə edirlər. Amma o, həmçinin, adama digər insanlarla razılığa
gəlməyi öyrədir, konsensus əldə etmək vərdişlərini və adətlərini
inkişaf etdirir, başqa insanların əzablarına qarşı diqqətli olmağı
təlqin edir.
 |
Amerikalılar özlərinə ilk yeni millət, demokratiya
nümunəsi və demokratiya ixracatçısı kimi baxırlar. Amma Amerika
demokratiyası heç zaman çoxdillilik şəraitində fəaliyyət göstərmək
imtahanı verməmişdir. ABŞ çoxdinlilik probleminin öhdəsindən çox
gözəl gəlmişdir. Bəlkə də bu prosesdə dinin əhəmiyyətini azaltmış
və bu da həmin dinlərin təməlçiləri tərəfindən təəssüflə qarşılanmışdır.
Könüllü əritmə qazanı olan belə bir model Finlandiya, yaxud İsveçrəylə
müqayisədə Cənubi Qafqaz bölgəsi üçün çətin yaraya. Amma ilk siyasi
demokratiyalardan biri olan bu demokratiyanı özünü icmaların yanaşı
yaşamasının əsas modeli saydığına görə bağışlamaq da olar...
Cənubi Qafqazın, yaxud keçmiş kommunist məkanının
etnik münaqişələrlə dolu başqa bölgələrinin cari problemlərini nəzərdən
keçirən bugünkü pessimist bu cür yanaşma üsuluna da son dərəcə skeptik
münasibət bəsləyəcəkdir. O, sübut etməyə çalışacaq ki, burada kök
salmış yanlış düşüncə və inamları dəyişdirmək üçün bir neçə nəslin
ömrü və onillərlə vaxt tələb olunur. Marksist rejimlərin etnik münaqişələri
marksist təlim yolu ilə aradan qaldırmaq cəhdi onların ən aşkar
uğursuzluqlarından biri olmuşdur.
ƏHALİNİN BÖLÜŞDÜRÜLMƏSİ ZAMANI ÇƏTİNLİKLƏR
Öz müqəddəratını təyinetmə hüququnun reallaşdırılması
zamanı sadə coğrafi bütövlük və iqtisadi səmərəlilik problemlərindən
savayı zəruri kateqoriyalaşdırma ilə bağlı bir sıra əsas məsələlərlə,
habelə qrupların həcm problemləri ilə də üzləşmək lazım gəlir. 1919-cu
ildə Aland adalarının isveç dilində danışan əhalisi birmənalı şəkildə
və demək olar, yekdilliklə İsveçin bir hissəsi olmaq istəyirdi,
ancaq bu, öz müqəddəratını təyinetmə problemini həll edə bilərdimi?
Sonra Finlandiyanın isveç dilində danışan yerdə qalan əhalisinin
fikrinə də qulaq asmaq vacib olmayacaqdımı? Əgər Aland adaları Finlandiyanın
bir hissəsi olmaqdan imtina etsəydi, bir azlıq kimi onların statusu
daha mühüm əhəmiyyət kəsb edəcəkdimi? Qısası, məsələ ondan ibarətdir
ki, mövcud siyasi qurumun bir hissəsinə öz ətrafına sərhəd çəkərək
yerdə qalanları xaric etməyə - çünki bu onun maddi maraqlarına xidmət
edir - imkan vermək olar, ya yox?
Eynilə beş adadan ibarət bir ölkədə ən varlı ada,
sadəcə, özündən nisbətən kasıb olan digər adaları maliyyələşdirən
vergiləri ödəmək istəmədiyinə görə öz müqəddəratını təyinetmə hüququnu
həyata keçirmək niyyətinə düşərsə, onda necə? Biz həmin tələbi açıq-aşkar
iqtisadi və eqoist tələb kimi rədd edə bilərik. Amma əgər bu ada
öz mədəniyyəti, dil dialekti və dini baxımdan bir qədər fərqlidirsə,
bəs onda nə olsun?
Etnik qrupların və azlıqların ümumi balansını da
nəzərə almaq lazımdır. 1990-cı ilə qədər keçmiş Çexoslovakiyadakı
macar azlığın dil və digər hüquqlarına münasibətdə Macarıstanda
xeyli rahat idilər, belə ki, çexlərin və slovakların öz aralarındakı
fikir ayrılığından faydalanmaq olardı. Normal siyasi konsensus yaradılması
prosesində bu ziddiyyətdən macar azlığı öz tələblərini irəli sürərkən
başlanğıc nöqtəsi kimi istifadə edə bilərdi. Slovakiyanın cənubunda
məskunlaşmış macar əhalisinin hüquqlarına təminat verən həmin balans
sistemi çexlərin və slovakların öz müqəddəratlarını təyinetmə hüququndan
yararlanaraq ayrı-ayrı dövlətlərə parçalanması ilə aradan qalxmış
oldu.
AZLIQLARIN XÜSUSİ HÜQUQLARI
Etnik fərqliliklər probleminin dördüncü həll üsulu
haradasa qrupları bir-birindən tamamilə ayırma prinsipi ilə onların
dözümlülüyə öyrədilməsi prinsipi arasında yerləşir. Bu üsul azlıqların
hüquqlarının müəyyən xüsusi müdafiə ilə təmin edilməsindən ibarətdir.
Həmin məsələ Birinci dünya müharibəsinin sonunda geniş müzakirə
edilmiş... və bəzi təcrübələr kifayət qədər uğurlu olmuşdur.
Bədbin əhval-ruhiyyəli siyasi müşahidəçi belə bir
sual verə bilər: beynəlxalq siyasətin dərk edilməsi üçün, demək
olar ki, ən əsas konsepsiyalardan biri sayılan suverenlikdən hansı
dərəcədəsə geri çəkilməyi necə təklif edə bilərik? Halbuki suverenlik
konsepsiyasını həddən artıq birmənalı qavramaq və dövlət hakimiyyəti
strukturunu birdəfəlik müəyyənləşdirmək bu halda səhv olardı.
 |
Hər şeydən öncə, dövlətlər bir çox onilliklər ərzində
öz daimi qarşılıqlı münasibətlərində başqa ölkələrin vətəndaşlarını
suverenliyin bəzi adi müddəalarına tabe etməmək haqqında razılığa
gəlmişlər. Turist sifətiylə ABŞ-da olan çağırış yaşlı fransız Amerika
ordusunda hərbi xidmətə cəlb edilə bilməz. Eynilə Fransa da bu ölkəyə
gələn çağırış yaşlı amerikalı kişiləri orduya çağıra bilməz. Şübhəsiz
ki, diplomatlar daha geniş və tam toxunulmazlığa malikdirlər (Əks
halda öz milli maraqlarından çıxış edərək heç kəs daha istedadlı
və məhsuldar diplomatlarını xaricə göndərməyə cəsarət etməz). Amma
eynilə başqa vətəndaşlar da mübadilə qaydasında geniş toxunulmazlıqlar
alırlar ki, bu da bütün tərəflərin milli maraqlarının gerçəkləşdirilməsini
təmin edir.
Amerikalılara çox yaxşı tanış olan və dünyanın bir
çox xalqlarının malik olmaq istədiyi konstitusion hökumət prinsipinin
özü suverenliyin, çoxluğun azlığı məcbur edə bilməsinin son həddini
müəyyənləşdirir. Bu cür konstitusion məhdudiyyətlər adətən azlığın
həmin anda çoxluq təşkil edən əhalinin istənilən qəddar və yaxud
kor-koranə qərarlarından müdafiəsinə yönəlir. Doğrudan da, konstitusiyanı
dəyişmək üçün sadə çoxluq bəs eləmir, hər hansı bir əlavə qəbul
edildikdən sonra onu ləğv etmək üçün isə bundan da çox şey gərəkir.
Bu cür konstitusion məhdudiyyətlər etnik problemlərə dair məsələlər
barədə səsvermə zamanı daha sabit və çoxsaylı azlığın müdafiəsi
üçün də istifadə edilə bilər.
MUXTARİYYAT
Və nəhayət, yuxarıda göstərilən üsulların müxtəlif
elementlərini birləşdirərək öz müqəddəratını təyinetmə hüququnun
gerçəkləşdirilməsi ilə bağlı etnik münaqişə tərəflərinin razılaşdırılması
problemini həll etməyin beşinci - muxtariyyat üsulunu da işləyib
hazırlamaq olar. Bu zaman beynəlxalq münasibətlər, beynəlxalq iqtisadiyyat
və sadəcə, tarixi ənənə baxımından ölkənin bütövlüyünü qoruyub saxlamaq,
eyni zamanda etnik azlığın hüquqlarını müdafiə etmək və hətta həmin
azlığa özünü içərisində çoxluq kimi hiss etməyə imkan verən "ev"
almağa şərait yaratmaq mümkündür. Nəticədə belə yanaşma birinci
iki yanaşmanın əsasını təşkil edən coğrafi məkanın məhdudlaşdırılması
prinsipini dördüncü yanaşmadakı azlıq hüquqlarının konstitusion
müdafiəsi prinsipi ilə birləşdirir. Cəm halında bunu üçüncü yanaşmadakı
qarşılıqlı rəğbətin və dözümlülüyün artırılması üsulu ilə də tam
şəkildə birləşdirmək olar.
Muxtariyyatın çoxlu formaları ola bilər. Bəziləri
federalizmi dövlətin bütün muxtar komponentlərinin bir-birindən
qarşılıqlı şəkildə asılı olan kombinasiyasından başqa bir şey hesab
etmirlər: burada mərkəzi hökumətin səlahiyyətləri görə biləcəyi
işlərlə məhdudlaşmışdır, daha kiçik vahidlər isə bütün qalan işləri
həll edir. Adətən muxtariyyat anlayışı ölkənin bir kiçik hissəsinin
böyük hissənin riayət etdiyi bəzi qaydalara tabe olmadığı halları
nəzərdə tutur. Amma bu cür ayrıca qərar qəbuletmə mexanizminin səviyyəsi
nəzərə alınaraq həmin ərazi müstəqil dövlət hesab olunmur.
Qafqazla müqayisə edilə biləcək mövcud nümunələrə
ABŞ-ın tərkibindəki Puerto-Rikonu, İspaniyadakı Kataloniya və Baskoniyanı
və Finlandiya Respublikasının tərkibindəki Aland adalarının (nəzərdən
keçirilən dövrdə Millətlər Liqasının daha bir başqa məhsulu) statusunu
göstərmək olar.
Aland adalarında yaradılmış muxtariyyata (belə ki,
onlar Finlandiyanin tərkibində saxlanmış, İsveçə verilməmişlər)
inamla belə bir yanaşmanın çox uğurlu nümunəsi kimi baxmaq olar.
1919-cu ildə Finlandiya və İsveç Millətlər Liqasına
müraciət edərək bildirmişdilər ki, Aland adaları problemi onların
arasında müharibəyə gətirib çıxara bilər. Bu gün isə beynəlxalq
münasibətlər sahəsində çalışan istənilən mütəxəssis bu fakta təəccüblənə
və ona inanmaq istəməyə bilər, çünki indi bu iki ölkə arasındakı
münasibət tamamilə dostcasına və yaxın münasibətdir. Aland adalarının
əhalisi öz mədəniyyətini qoruyub saxlamaqla yanaşı, Finlandiyanin
tərkibində qaldıqlarına görə iqtisadi cəhətdən də xeyli udub.
Əgər Sudet almanları Çexoslovakiyanın tərkibində
qalmaq istəsəydilər, etnik isveçlərin Finlandiyanin tərkibində əldə
etdiklərinə nail ola bilərdilər. Və çox güman ki, etnik ermənilərə
Azərbaycan tərkibində buna müvafiq muxtariyyat səviyyəsi verilsə,
onlar da həmin uğurlara nail ola bilərlər.
Cənubi Qafqazda və Yuqoslaviyadakı tarixi yaddaş
və nifrət mənbəyi sülhün bərqərar olmasına maneədir. Amma tarixi
yaddaşın müharibədən başqa digər növləri də var, burada ağıl suverenliklə
kompromis əldə etmək və müharibədən qaçmaq üçün istifadə olunur.
Bu cur tarixi yaddaş təhlil üçün daha maraqlıdır.
DİNAMİK ÇƏTİNLİKLƏR
Təklif edilən üsulların həmişə səmərəli olacağına
təminat vermək olmaz. Yalnız və yalnız "qəti həll" isə dağıntılar
və assimilyasiyalar vasitəsilə azlığın dini etiqadını, yaxud dilini
ləğv etmək ola bilər. İngiltərədə kornişlərin dili, Fransanın cənubunda
isə albigenizlərin dini bu cür məhv edilmişdir.
Finlandiya nümunəsi bu dəfə də yaxşı orkestrləşdirilmiş
qərarları təhdid edən dinamik problemlərə əyani illüstrasiya ola
bilər. Finlandiyanı vahid dövlət kimi saxlayan ümumi razılıq fin
və isveç dillərinin qarşılıqlı hörmətini nəzərdə tutur. Artıq qeyd
edildiyi kimi, Finlandiyanin Aland üzərində öz suverenliyini saxlamasına,
eləcə də Finlandiyanin qalan ərazisindəki isveçdilli əhali ilə findilli
əhali arasındakı xoş münasibətə bu sosial müqavilənin vacib tərkib
hissəsi kimi baxılır.
Bəs əgər isveçlər Skandinaviyanın başqa bölgələrində
işləmək üçün Finlandiyanı finlərlə müqayisədə daha fəal surətdə
tərk etsələr, onda nə baş verəcək? Əgər bu proses uzunmüddətli ənənəyə
çevrilsə, bu zaman belə bir miqrasiya, yaxud etnoslararası nikahların
istiqaməti (yaxud bəzi çoxetnoslu ölkələr üçün doğumun müxtəlif
səviyyələrdə olması) azlıqların yoxa çıxması təhlükəsini doğuracaqmı
və yaxud bu azlıqlar öz müdafiə olunmuş statuslarını getdikcə itirdiklərini
hiss edəcəklərmi?
Sosial razılaşmanı təhdid edən nümunələrdən biri
Finlandiyada isveçlərin fin dilini, finlərin isə isveç dilini öyrənməli
olduqları vəziyyətlə bağlıdır. Belə ki, fin məktəblilərinin yeni
nəsli qiyam qaldıra və ingilis dilini -beynəlxalq həyatın daha faydalı
dilini öyrənmək istədiklərini bəyan edə bilərlər. İngilis dilinin
dünya dili olması ABŞ-da əritmə qazanını fəallaşdırdı və mədəniyyətin
çoxobrazlılığı problemini həll etməyə imkan verdi. Amma məktəblilərin
yeni nəsli isveç dilini - öz ölkələrinin ikinci bərabər dilini az
öyrənsələr, onda Finlandiyada təhdidedici şərait yarana bilər. Əgər
İsveçrə almanları və fransızları ölkənin üçüncü dilini - italyan
dilini öyrənmək istəməsələr və bunun əvəzində ingilis dili ilə məşğul
olsalar, oxşar problemlər burada da yarana bilər.
Onillərdir fransızdilli kanadalılar bundan qorxurlar
ki, onların bəziləri qarışıq nikahlar vasitəsilə, yaxud başqa səbəblər
üzündən ingilis dilinə keçirlər. Kanadaya yeni gəlmiş mühacirlərin
ingiliscə danışmağa başlaması da onlarda narahatlıq doğurur. Amma
Kvebekin fransızdilli katolik kanadalıları arasında doğum səviyyəsinin
daha yüksək olması onların bu əndişələrini müəyyən müddət kompensasiya
etmişdir. Bununla belə, 60-70-ci illərdə Kvebekdə dini və sosial
baxışlar dəyişəndə burada doğum səviyyəsi kəskin şəkildə aşağı düşdü.
Bu prosesi çox vaxt "sakit inqilab" adlandırırlar. Həmin demoqrafik
dəyişikliklər Kanadada fransızdilli əhalinin gözlənilən faizini
azaltdı və beləliklə, bu qrup özünü təhlükə artında hiss etməyə
başladı.
Onillərdir fransızdilli kanadalılar bundan qorxurlar
ki, onların bəziləri qarışıq nikahlar vasitəsilə, yaxud başqa səbəblər
üzündən ingilis dilinə keçirlər. Kanadaya yeni gəlmiş mühacirlərin
ingiliscə danışmağa başlaması da onlarda narahatlıq doğurur. Amma
Kvebekin fransızdilli katolik kanadalıları arasında doğum səviyyəsinin
daha yüksək olması onların bu əndişələrini müəyyən müddət kompensasiya
etmişdir. Bununla belə, 60-70-ci illərdə Kvebekdə dini və sosial
baxışlar dəyişəndə burada doğum səviyyəsi kəskin şəkildə aşağı düşdü.
Bu prosesi çox vaxt "sakit inqilab" adlandırırlar. Dəmin demoqrafik
dəyişikliklər Kanadada fransızdilli əhalinin gözlənilən faizini
azaltdı və beləliklə, bu qrup özünü təhlükə artında hiss etməyə
başladı.
Bir çox müxtəlif dinamik və qeyri-stabil qarşılıqlı
münasibətlər də mövcuddur və onlar hər hansı bir konkret qərarın
bütün hallar üçün yetərli sayılmasına çətinlik törədir. Ancaq bir
şey əsas fakt olaraq qalır ki, qarşılıqlı rəhmdillik qızışmış ehtirasların
səngiməsinə və demək olar, bütün problemlərin dəf olunmasına kömək
edir, eləcə də fəaliyyətdə olan demokratik proses bu cür əlaqələrin
və qarşılıqlı anlaşmanın inkişafına rəvac verir. Öz müqəddəratını
təyinetmə prosesi problemə "biz" onlara qarşı mövqeyindən baxmaq
əvəzinə, sözün tam mənasında, bütün tərəflərin cari obyektiv situasiyalardakı
dəyişikliklərə uyğunlaşmasına yardım göstərməlidir.
Tərcümə etdi: Nəriman Əbdülrəhmanlı
|
