|
"KYONAXALLA" - ÇEÇEN ŞƏRƏF KODEKSİ |
 |
Leça İlyasov
LATTA mərkəzinin direktoru |
Tarixi rəvayətlər, nart eposu, folklor əfsanələri
naxlarda (vyanaxlarda -indiki çeçenlərin də daxil olduqları tayfalarda)
müxtəlif hərbi ittifaqların mövcudluğuna dəlalət edir.
Orta çağların son bölümündə ən nüfuzlu hərbi birləşmələrdən olan
"Kyonaxiy" ordeni naxlar ölkəsinin siyasi həyatında əhəmiyyətli
rol oynamışdır. "Kyonaxiy" - çeçen dilindən tərcümədə
"xalqın oğulları" deməkdir və onlar vətəni, xalqın maraqlarını
müdafiə etməyi öz varlıqlarının məqsədi saymışlar. Kyonaxın həyat
tərzi, davranışı kəskin şəkildə müəyyən qaydalara tabe idi. Şərəf
kodeksi normalarından azacıq kənara çıxmaq onu bu yüksək rütbədən
məhrum edirdi.
Çeçen şərəf kodeksi "Kyonaxalla çeçenlərin islamı qəbul etməsindən
xeyli əvvəl, çox ehtimal ki, hələ Alan dövründə formalaşmışdır.
Monqolların və Teymurun Qafqaza yürüşü zamanı müharibənin naxlar-alanlar
üçün adi duruma çevrildiyi dövrlərdə baş verən dramatik hadisələr
bu kodeksin xarakterinə əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. Kodeksin
qədimliyinə kyonax -ləyaqətli insan, xalq qəhrəmanı kultunun nart
eposunun ən qədim qatlarındakı çoxsaylı paralellər dəlalət edir.
"Kyonaxalla" kodeksi qəti olaraq orta çağların axırlarında,
kəndli icmalarının feodallarla müharibələri dövründə, cəmiyyətin
ən ali dəyərinin azadlıq, o cümlədən, şəxsiyyət azadlığı elan olunduğu
teyp demokratiyasının çiçəkləndiyi zamanda formalaşmışdır.
Daha sonrakı zamanlarda bu kodeksin mənəvi cəhəti islamın sufi variantının
güclü təsirinə məruz qalmışdır. Bu varianta görə, insan mövcudluğunun
başlıca mənası mənəvi kamilləşmə yoludur. Amma bütün bunlarla yanaşı,
sufilərdən fərqli olaraq, kyonaxlar dünyəvi zövqlərdən və cəmiyyətin
sosial-siyasi həyatında fəal iştirakdan imtina etmirdilər.
Rəvayətə görə, "Kyonaxalla" kodeksi XVIII əsrin dini-etik
traktatlarında müxtəlif variantlarda qeydə alınmışdır. Zəmanəmizə
qədər bu kodeks tarixi qəhrəmanlar haqqında cürbəcür xronikalarda,
əfsanələrdə və nağıllarda parçalar şəklində gəlib çatmışdır.
"Kyonaxalla" şərəf kodeksinin aşağıda dərc edilən mətni
bu mənbələr, eyni zamanda uzun illər ərzində topladığım materiallar
əsasında yazılmışdır.
 |
"KYONAXALLA" KODEKSİ
1. Kyonax - "Kyonaxalla şərəf kodeksinin əsas
prinsiplərinə qəti şəkildə əməl edən insan.
2. Kyonaxın başlıca məqsədi və həyatının mənası öz
xalqına (kyam) və vətəninə (Daymoxk) xidmət etməkdir. Ondan ötrü
xalqının və vətəninin maraqları həmişə öz teypinin, nəslinin, soyunun
maraqlarından yüksəkdə durur.
3. Kyonax üçün ən uca mənsəb vətəni düşmən təcavüzündən
müdafiə etməkdir. Kyonax üçün ədalətli müharibədə, yaxud öz şərəf
və ləyaqətinin müdafiəsi zamanı ölmək şərəfsizlik və rüsvayçılıq
içində yaşamaqdan üstündür.
4. Vətənə xidmətdə kyonax onu şərəf kodeksi prinsiplərindən
geri çəkilməyə məcbur edən, yaxud şəxsi ləyaqətinə xələl gətirən
fəaliyyətdən başqa hər cür fəaliyyət növü ilə məşğul olmaq hüququna
malikdir.
5. Yaradıcı əmək kyonaxın ləyaqətini nəinki alçaltmır,
əksinə, ucaldır. Dmin-amanlıq zamanı vətənin rifahı naminə çalışmaq
eynilə müharibə zamanı öz ölkəsini müdafiə etmək qədər kyonaxın
borcudur.
6. Əgər kyonax şəraitdən asılı olaraq bir adamın,
yaxud bir qrup adamın maraqlarına xidmət edirsə, onda bu maraqlar
xalqın maraqları ilə ziddiyyət təşkil etdiyi anda o, xalqın maraqlarının
müdafiəsinə qalxmalıdır. Kyonax
öz andına xəyanət etməmək üçün vətəndən başqa heç kəsə sədaqət andı
içməməlidir.
7. Kyonax hər an ölümə hazır olmalıdır, zira bu dünyada
əbədi heç nə yoxdur. O, yadda saxlamalıdır ki, ondan ötrü həyatından
qiymətli bir anlayış var: vətən, şəxsi ləyaqət və şərəf. Amma kyonax
ölümə can atmamalıdır və əbəs yerə taleyini sınağa çəkməməlidir,
ona görə ki, həyat İlahinin insana ali hədiyyəsidir.
8. Kyonaxın başlıca keyfiyyəti təmkinli olmaqdır.
Əsl igidliyi, özünü, hadisələri idarə etmək bacarığını məhz bu keyfiyyət
üzə çıxarır. Ağılsız cəsurluq - gözüyumulu igidlik göstərməkdir,
bunu yalnız həm özünün, həm də başqalarının həyatının qədrini bilməyən
yeniyetməyə bağışlamaq mümkündür. Kyonaxın təmkini - əgər bir şey
vətənin maraqları ilə ziddiyyət təşkil edərsə, şərəf kodeksi, yaxud
şəxsi ləyaqətlə bir araya sığmazsa, hər şeyi bilən, şüurlu surətdə
ölümə gedən bir adamın igidliyidir.
9. Kyonax həyatda, məişətdə və ictimai işlərdə sadə
olmalıdır. Kyonaxın ağlını, igidliyini, əməlini hər şeydən öncə
ətrafdakılar qiymətləndirməlidir. Amma bu qiymətin subyektivliyi
belə ona öz-özünü tərifləməyə əsas vermir.
10. Kyonax öz sözlərinə və hərəkətlərinə görə həmişə
cavabdeh olmalıdır. O, başqalarına verdiyi sözə həmişə əməl etməli
və heç zaman, hətta şəxsi həyatı bahasına olsa belə, onu pozmamalıdır.
11. Kyonaxın başlıca sərvəti onun şərəfi və şəxsi
ləyaqətidir. Bu dünyanın qalan bütün başqa nemətlərini bir dəfə
itirib yenidən əldə etmək olar, amma itirilmiş şərəf və ləkələnmiş
ləyaqət yenidən yalnız layiqli ölüm hesabına əldə oluna bilər.
12. Kyonaxa var-dövlət yığmaq qadağan deyil. Əsl
kyonaxın halal yolla qazandığı sərvət təkcə onun maraqlarına yox,
həm də xalqının və vətəninin maraqlarına xidmət edə bilər. Hərislik
və xəsislik hər bir adamın ən yaxşı keyfiyyətlərini faydasız bir
şeyə çevirə, eyni zamanda hədsiz israfçılıq ən varlı adamı müflisləşdirə
bilər. Səxavətlilik isə nəinki kyonaxın şöhrətini, həm də onun rifahını
artırır.
13. Kyonax başqa adamların şəxsi ləyaqətinə və şərəfinə,
habelə özgəsinin əmlakına toxunmamalıdır. Bununla yanaşı, o, başqalarının
zəifliyini və səhvlərini güzəştə getməli, amma özünə qarşı tələbkar
olmalıdır.
14. Kyonax öz soyunun ən yaxşı ənənələrini göz bəbəyi
kimi qorumağa, öz əcdadlarını xatırlamağa, onların keçmişinə və
öz xalqıının tarixinə hörmətlə yanaşmağa borcludur.
15. Kyonax öz ağlını həmişə ovxarlamalı, ən aqil
adamların müdrikliyini və təcrübəsini mənimsəməli, dünyanı dərk
etməyin açarı olan elmləri öyrənməlidir, ona görə ki, yalnız biliyə
yetəndən sonra əsl dini inancın və ədalətin dərkinə nail olmaq olar.
16. Əsl dini inane və ədalət kyonaxın ali mənəvi
məqsədidir. Din məsələlərində kyonax islamın "Dində məcburiyyət
yoxdur ehkamını əldə rəhbər tutur. O, digər dinlərin nümayəndələrinə
dözümlülüklə yanaşır, onlara öz baxışlarını, yaxud həyat tərzini
güc və məcburiyyətlə qəbul etdirməyə çalışmır.
17. Kyonax din məsələlərində də sadə olmalıdır. O
öz dindarlığını heç zaman gözə soxmur, əsl inancını zahiri formaya
dəyişmir.
18. Ədalətlilik - kyonaxın ətraf aləmə və insanlara
münasibətində yeganə meyardır. O özünə münasibətdə olduğu kimi,
başqalarına münasibətdə də ədalətli olmalıdır.
19. Minnətdar olmaq da alicənab insanın əsas xüsusiyyətlərindən
biridir. Kyonax ona edilmiş xeyirxahlığın əvəzini qat-qat artıq
çıxmalıdır. Özü isə göstərdiyi xeyirxahlığa görə minnətdarlıq gözləmir.
20. Kyonax adamlarla ünsiyyətdə onların sosial statusundan
və yaşından asılı olmayaraq son dərəcə nəzakətli, təmkinli və sadə
olmalıdır.
21. Kyonax qadına hörmət və ehtiramla yanaşır. O,
heç zaman, heç bir vəziyyətdə onları təhqir etmir və alçaltmır,
başqalarının da belə etməsinə imkan vermir. Qadının şərəfi və ləyaqəti
kyonax üçün müqəddəsdir.
22. Kyonax nəinki öz haqlılığını sözü və işi ilə
müdafiə etməlidir, həm də qarşı tərəfə qulaq asmalı, əgər haqlıdırsa,
onun fikri ilə razılaşmalıdır. Daha zəif rəqiblə mübahisədə və dava-dalaşda
güzəştə getmək qorxaqlıq yox, alicənablıq əlamətidir.
23. Kyonax zəif və gücsüz adamlara qarşı mərhəmətli
olmalıdır. O, təkcə insanların deyil, həm də ağlı olmayan və özlərini
insanların qəddarlığından qoruya bilməyən heyvanların da halına
yanmalıdır.
24. Kyonax canlı olan hər şeyə mərhəmətlə yanaşır.
Heç zaman gərəksiz ağacı kəsmir, bir canlı varlığa da ziyan vurmur.
25. Kyonax qismətinə düşən bütün həyat acılarına,
o cümlədən fiziki əzablara fədakarlıqla dözməlidir.
26. Kyonax xeyirdə də, şərdə də özünü ləyaqətlə aparmalıdır.
Hər cür vəziyyətdə o, təmkin və mətanət nümayiş etdirməlidir.
27. Kyonaxın həyatı gənc nəsil üçün yüksək mənəviyyat,
müdriklik və igidlik nümunəsi olmalıdır. Öz həyat və döyüş təcrübəsini
özündən daha gənc insanlara ötürmək kyonaxın mənəvi borcudur.
28. Kyonax öz valideynlərinə hörmət və ehtiram göstərməli,
onların qayğısını çəkməli, qocalıqlarını təmin etməlidir.
29. Kyonax cəmiyyətdə olduğu kimi, öz ailəsində də
ədalətli olmalıdır. Cəza verməkdə də, həvəsləndirməkdə də o, eyni
qaydada düzgün və təmkinli olmalıdır. O, ailə üzvlərini təhqir etməyə
və fiziki cəhətdən cəzalandırmağa qədər alçaltmamalıdır. Əgər qadın
vurulmağa layiq hərəkətə yol veribsə, onda onu boşamaq lazımdır.
30. Kyonax dostluğa vəfalı və sədaqətli olmalıdır.
O, dostunu müdafiə edərkən öz həyatını əsirgəməməlidir. Kyonax həm
dostluqda, həm də düşmənçilikdə tanınır.
31. Kyonax başqa adamlara olduğu kimi, düşməninə
münasibətdə də eyni alicənablıq göstərir.
32. Kyonax silahsız düşmənə qarşı silah işlətməməlidir.
Ağır yaralanmış düşməninə, hər hansı bir başqa adama olduğu kimi,
əlindən gələn köməyi göstərməlidir.
33. Kyonax daha zəif düşmənlə qarşılaşmaqdan mümkün
qədər çəkinməlidir, ona görə ki, belə bir döyüşün hər hansı sonluğu
ona şöhrət gətirməz, amma adına ləkə vurar. Əgər qarşılaşma qaçılmazdırsa,
onda o, düşmənə silah seçməyə imkan verməli və iltifat göstərməlidir.
34. Kyonax güclü düşmənlə döyüşdən boyun qaçırmamalıdır.
Amma əgər bu, xalqın maraqlarına, onun şərəfinə və şəxsi ləyaqətinə
xələl gətirmədən mümkündürsə, həmişə sülhü müharibədən üstün tutmalıdır.
35. Qonaqpərvərlik qanunu kyonax üçün müqəddəsdir.
Öz qonağını müdafiə edə bilməyən kyonax rüsvayçılığa və nifrətə
məhkumdur. Buna görə də qonağın həyatı və azadlığı ondan ötrü öz
həyatından qiymətlidir. Amma o, cinayət işlətmiş qonağa görə məsuliyyət
daşımır.
36. Kyonax başqa ölkələrə gedərkən və başqa xalqların
içərisində olarkən onların qanunlarına və ənənələrinə hörmət etməlidir,
ona görə ki, belə hallarda təkcə özünü yox, həm də öz xalqını təmsil
edir.
37. Kyonax həyatı boyu xalqına maksimum fayda ilə
xidmət etmək üçün öz ruhunu və bədənini təkmilləşdirməklə məşğul
olmalıdır.
38. Kyonax müntəzəm olaraq bədənini möhkəmləndirən
təlimlərlə məşğul olmalı, müxtəlif silah növləri ilə məşq etməlidir
ki, lazım gəldikdə vətəninin və özünün şərəfini ləyaqətlə qoruya
bilsin.
39. Kyonax öz silahına hörmətlə yanaşır, ona ehtiram
göstərir, lazımsız yerə ona əl atmır, heç zaman tamahkarlıq, yaxud
haqsız iş naminə silahdan istifadə etmir.
40. Kyonaxın ölümü də həyatı kimi ləyaqətli olmalıdır.
Çevirəni: Nəriman Əbdülrəhmanlı |
