 |
Neyl Makfarleyn
Oksford Universitetinin beynəlxalq əlaqələr professoru |
23 noyabr 2003-cü il, DCAF/Avstraliya
Müdafiə Nazirliyi
Bu çıxışa hazırlaşarkən söhbətimizin əsasən təhlükəsizlik
sektorunda islahatlara dair konkret məsələlərlə bağlı olacağını
güman edirdim. Buna görə də mən gələcəyə nəzər salmaq üçün bir addım
geriyə boylanıb təhlükəsizlik sektorunda islahat keçirildiyi və
ya keçirilmədiyi siyasi, iqtisadi və sosial kontekstin inkişafını
müzakirəyə çıxarmaq istərdim. Doğrudur, dünənki söhbətimizin çox
hissəsini strateji, siyasi və iqtisadi kontekstlərə sərf etmişik.
Ancaq bunun əksinə olaraq, təhlükəsizlik sektoru islahatları barədə
çox az şey söylənildi. Bu da məni çox çətin vəziyyətdə qoyur.
Digər tərəfdən, Tbilisidə məlum hadisələr baş verib.
Gələcək barədə nəsə məqalə yazanda, sizin bu gün barədə hökmən müəyyən
bir görüşünüz olur. "Məxməri inqilab" olsun, ya olmasın? Tbilisi
hadisələri hazırladığım sənədin əsaslandığı durumu əhəmiyyətli dərəcədə
dəyişdirmişdir. özü də təkcə Gürcüstanda deyil. Buna görə də bugünkü
qeydlərim qabaqcadan hazırladığım məqalədən, həmçinin bizim bu müzakirələrimizdən
və cari regional hadisələrdən müəyyən qədər fərqli olacaqdır.
Başa düşürəm ki, bu tədbirin təşkilatçıları bizim
diqqətimizi daha çox spesifik məsələlərə (hər bir Cənubi Qafqaz
ölkəsində təhlükəsizlik sektoru necə təşkil olunub, ona necə nəzarət
edilir, onun hüquqi əsasları hansılardır, onların təhlükəsizlik
sektorunda NATO kimi çoxüzvlü institutlarla əlaqələrinin inkişafı,
bu əlaqələr təhlükəsizlik sektoruna necə təsir göstərir və s.) yönəltməyimizi
istərdilər. Bu səbəbdən bütün natiqlərin bütövlükdə öz çıxışlarında
geniş siyasi və geopolitoloji məsələlərə üstünlük verməsi mənə heç
də təəccüblü gəlmir. Çünki təhlükəsizlik sektoru islahatları təcrid
olunmuş halda baş vermir. O, qanunun üstünlüyünə, şəffaflığa və
xalqa hesabata əsaslanan idarəçiliyə doğru geniş keçid prosesinin
bir hissəsini təşkil edir. Təhlükəsizlik sektoru islahatları bu
geniş proseslərdən kənarda, onlardan asılı olmadan həyata keçirilə
bilməz.
Beləliklə, əvvələn, təhlükəsizlik sektoru islahatları
nədir? Elə bilirəm ki, bunun peşəkar və demokratik yolla nəzarət
edilən silahlı qüvvələr sisteminə keçid olması fikriylə hamımız
razılaşırıq. Mən onu da əlavə edərdim ki, bu, həmin qüvvələrə təkcə
demokratik iradə vasitəsilə və yaxud ümumiyyətlə nəzarət edilməsinə
deyil, həmçinin onların qanunla idarə edilməsinə keçiddən ibarətdir.
Çox vaxt nəzərdən qaçırılsa da, bu, çox vacib şərtdir, çünki əvvəllər
də müşahidə etdiyimiz kimi, bu regionda demokratik yolla seçilmiş
hökumətlər (məs. Zviad Qamsaxurdiya) təhlükəsizlik sektorundan yanlış
istifadə edə bilərlər. Bu istiqamətdə xalqın iradəsindən asılı məhdudiyyətlər
qoyulmasına ehtiyac var və bu məhdudiyyətlər silahlı qüvvələrdən
və polisdən istifadəylə bağlı konstitusiya müddəalarında və qanunvericilik
aktlarında öz təcəssümünü tapmalıdır.
 |
Bundan sonrakı başqa bir vacib məsələ bu üç şeyin
(peşəkarlıq, demokratik nəzarət və qanuna əsaslanan idarəçilik)
heç də eyni vaxtda baş verə bilməməsidir. Təhlükəsizlik sektorunda
islahatların natamamlığına səbəb ola biləcək ən real təhlükələrdən
biri odur ki, demokratiya və qanuna əsaslanan idarəçilik olmadan
da peşəkarlığa nail olmaq mümkündür. Belə bir təhlükənin mövcudluğunu
ürcüstandakı xüsusi təyinatlı polls dəstələri ilə bağlı narahatlıqlarla
əlaqədar dünənki şərhlər də aydın göstərir.
Başqa regiondan bir misal: bu problem ATƏT-in bu
yaxınlarda Qırğızıstanda həyata keçirməyə başladığı polisə yardım
proqramı ilə əlaqədar bu ölkədə meydana çıxan narahatlıqlar açıq-aşkar
eynilik təşkil edir. Bu proqram qismən Aksuda baş verən hadisələrə
cavab idi: burada Daxili İşlər Nazirliyinin qoşunları dincməramlı
müxalifət qüvvələri üzərinə atəş açmış, altı nəfəri öldürmüşdü.
Adı çəkilən proqramın əhatə dairəsi çox genişdir;
buraya DİN Akademiyasına, polls icmasına, DİN-in təhqiqat qruplarına,
eləcə də qiyamçılara nəzarət işinə yardım daxildir. Bütün bunlar
ilk baxışdan çox gözəl səslənir, amma belə bir sual verilə bilər
ki, biz bununla, sadəcə olaraq, dövlətin xalqa qarşı təzyiq aparatını
daha da gücləndirmiş olmuruqmu? Başqa sözlə, təhlükəsizlik sektoru
islahatlarına göstərilən yardımın düşünmədiyimiz mənfi nəticələr
doğura bilməsi təhlükəsi də mövcuddur.
Məncə, biz bununla da razılaşmalıyıq ki, təhlükəsizlik
sektoru islahatları dar deyil, geniş çərçivədə aparılmalıdır. Bu
islahatların əhatə dairəsi hərbi qüvvələr, polls və "üçüncü
qüvvələri (yəni DİN-in qoşunları) aşmalı, daha geniş nəzarət mexanizminə
malik olmalıdır. O, təkcə bu qüvvələrin özündə dəyişikliklər aparılmasını
deyil, həmçinin həmin qüvvələrə parlament nəzarətinin daha effektli
mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutmalıdır. Bu islahatlar,
qanunvericilik aktlarından əlavə, səlahiyyətləri məhdudlaşdıran
və hüquqların müdafiəsini həyata keçirə bilən və keçirməli olan
məhkəmələrin işini asanlaşdırmaq üçün hakimlərə də şamil edilməlidir.
Təhlükəsizlik sektoru islahatları ilə bağlı bu cür
geniş təsəvvür çox sayda institusional tərəflərin olmasına və onlar
arasında iş bölgüsü barədə diqqətlə düşünülməsinə ehtiyac olduğunu
nəzərdə tutur. Belə bir potensial iş bölgüsü NATO-nu və bu quruma
üzv ölkələri hərbi qüvvələri yönləndirməyə, ATƏT və Avropa Birliyini
DİN-in polls və jandarmeriya qüvvələriylə bağlı islahatların doğura
biləcəyi problemlərin həllində, Avropa Şurasını isə məhkəmələrin
yenidənqurulmasında və onların zəruri avadanlıqla təchiz edilməsində
yardımçı olmağa təşviq edə bilər.
Dövlət və onunla qismən əməkdaşlıq edən, qismən isə
rəqabət aparan təşkilatlar arasında istənilən cür çoxtərkibli əmək
bölgüsü şəraitində bir-birini təkrarlamaq və bir-biriylə toqquşmaq
təhlükəsi mövcuddur. Bu vəziyyət havayı məsrəf, qarmaqarışıqlıq,
lüzumsuz əngəllər üçün real perspektivlər və daxili icraçını digərinə
qarşı qoya bilən potensial şərait yaradır. Biz bunu müəyyən dərəcədə
Mərkəzi Asiya ölkələrində sərhəd nəzarətinə və narkotik maddələrin
daşınması yollarına nəzarət işinə tələm-tələsik yardım göstərilməsinə
çalışılmasından da görə bilərik: hazırda UNODC, ATƏT, AB və bir
sıra dövlətlər (xüsusilə ABŞ) bu işə ciddi şəkildə cəlb olunublar.
Bu tip çoxtərkibli yardım prosesləri sıx və effektli əlaqələndirmə
tələb edir, bu günə qədər isə onların arasında belə bir əlaqələndirmə
yoxdur.
 |
Nəhayət, heç olmasa bəziləriniz belə bir fikirlə
razılaşar ki, təhlükəsizlik sektorunda islahatlar selektiv deyil,
köklü və hərtərəfli olmalıdır. Yəni biz nəzarətsiz ərazilər probleminə
əlac tapmaq məcburiyyətindəyik. Bu isə bir çox məlum səbəblərə görə
həmin reallıqların daha geniş islahatlar prosesinə daxil edilməsini
tələb edir. Məsələn, Gürcüstanda sərhəd nəzarəti və gömrük xidmətlərinin
yeniləşdirilməsində diqqət yalnız mərkəzi hökumət strukturlarına
yönəldilmişdir, halbuki bu ölkənin şimal sərhədlərinin çox hissəsinə
Abxaziya və Cənubi Osetiyanın de-fakto hakimiyyət orqanlarına loyal
münasibət bəsləyən qüvvələr tərəfindən nəzarət edilir. Dəmçinin,
əgər köçkünlərin Qaliyə qaytarılması uğurlu olarsa, onda bu, Abxaziya
hakimiyyət orqanlarına qulluq edən yerli polis və digər təhlükəsizlik
qüvvələrinə insan hüquqları sahəsində təlimlər keçirilməsi ilə müşaiyət
olunmalıdır. Bu, çox real bir problemdir, çünki mərkəzi hakimiyyət
orqanları beynəlxalq qüvvələrin separatçı ərazilərə cəlb olunmasına
çox həssas yanaşırlar və bu da başadüşüləndir. Belə ki, bu cür cəlbolunma
onlar üçün legitimləşdirici effektə malik ola bilər (1). Separatçı
hakimiyyətlər bir çox səbəblərə görə bu cür əlaqələrə böyük həvəslə
girirlər; hərçənd elə güman edirəm ki, onlar öz təhlükəsizlik sektorlarına
çoxtərəfli beynəlxalq təşkilatların dərindən cəlb olunmasının doğurduğu
nəticələrdən tezliklə narahat olmağa başlayacaqlar.
Təhlükəsizlik sektorunda islahatlara dair bu müzakirələrimizdə
indiyə kimi "təhlükəsizlik məfhumuna hansı məna vermək məsələsinə
toxunulmadığını qeyd etmək də çox faydalı olardı. Təhlükəsizlik
sektorunda islahatlarla bağlı hazırkı təsəvvür "təhlükəsizlik
termininin özünə xüsusi yanaşma tələb edir. Yəni təhlükəsizlik anlayışı
yalnız dövlət təhlükəsizliyini ehtiva etmir. O, həmçinin həm bir
fərd, həm də hər hansı bir icmanın üzvü kimi insanların hüquqlarının
təhlükəsizliyini də nəzərdə tutur.
Bu səbəbdən mən bir qədər geriyə, təhlükəsizlik sektoru
islahatlarının ümumi kontekstinə qayıtmaq istəyirəm. Buradakı çıxışların
çoxunda təhlükəsizlik sektoru islahatlarının uğurlu olmasının siyasi
demokratiyaya, liberal iqtisadiyyata və qanunla idarəolunmaya keçilməsindəki
uğurlardan asılı olduğu vurğulandı. Bəs biz indi bu keçidlərin hansı
mərhələsindəyik? Bununla əlaqədar mən beş məsələyə toxunmaq istərdim.
İlk şərhim regiondakı münaqişələrlə
əlaqədardır. Hamınızın bildiyi kimi,
Cənubi Qafqazda aktiv münaqişələrə
1992-94-cü illərdə son qoyulmuşdur. Buna baxmayaraq,
bu münaqişələrin heç birində məsələnin
davamlı siyasi həllinə nail olmaq mümkün
olmamışdır. Onların yaxın vaxtlarda həll
ediləcəyinə də elə bir güman yoxdur.
Bu prosesləri başladığı gündən
bəri izləyən bir adam kimi onların həlli
istiqamətində heç bir irəliləyiş əlamətinin
olmadığını söyləyə bilərəm.
Minsk prosesləri uğursuzluğa düçar olduğundan,
Dağlıq Qarabağ münaqişəsiylə
bağlı daim danışıqların yenidən
başlanılması çağırışlarını
eşidirsən. Təhlükəsizlik sektorunda islahatlar
aparılması hər cür təhdidlərin ən
aşağı səviyyədə olmasını
tələb edir, əks təqdirdə bu proseslər
tamamilə dağıdıcı ola bilər.Özünü
zəif vəziyyətdə hesab edən xalq onun bu
zəifliyini daha da dərinləşdirə biləcək
dağıdıcı dəyişiklikləri rədd
etməyə meyllidir. Siyasi nizamlamaya dair danışıqların
ləngidilməsi tərəflər arasında köklü
siyasi və sosial inamsızlığın, ciddi təhlükə
durumunun olduğunu göstərir. Bunun da nəticələri
məlumdur: ölkənizin əhəmiyyətli bir
qisminin yurisdiksiyanızdan kənarda qaldığı
və suverenliyinizin təhdid edildiyi bir şəraitdə
demokratik, qanunla idarəçiliyə əsaslanan siyasətlərin
formalaşdırılmasında uğur qazanmaq cox
çətindir. Öz ərazi bütövlüyünə
qarşı daimi təhdidlə üzləşən
bir ölkənin təhlükəsizlik sektorunda əhəmiyyətli
islahatlar keçirmək də, o cümlədən,
çox çətindir. Təhlükəsizlik sektorunda
islahatların tam həcmdə həyata keçirilməsi,
bu gün bizdən çox uzaq qaçan bir şeyin
- sülhün mövcüd olmasını tələb
edir.
 |
İkinci şərhim çox geniş anlamda demokratik idarəetmə
ilə bağlıdır. Kobud səslənə biləcəyinə görə əvvəlcədən üzr istəyirəm,
amma təhlükəsizlik sektoruna demokratik nəzarət ideyası demokratik
cəmiyyətə doğru hərtərəfli irəliləmənin mövcud olmasını nəzərdə
tutur. Kənardan baxan bir adam kimi etiraf edim ki, mən bu istiqamətdə
heç bir müsbət irəliləyiş görmürəm. Sizlərdən bəziləri, yəqin ki,
«Freedom Douse» təşkilatının keçmiş kommunist ölkələrindəki siyasi
dəyişikliklərə dair illik dəyərləndirmələriylə tanışdır. 1998-ci
ilə dair bu illik hesabatın adında "keçid dövründə olan ölkələr
ifadəsi "keçiddə olan ölkələr ifadəsi ilə əvəz edilmişdir.
Dəmin hesabatın redaktoru bu dəyişikliyi onunla izah etmişdir ki,
"keçid dövründə olan ifadəsi müəyyən tərəqqini (nəsə yaxşı
bir şeyə doğru hərəkəti) nəzərdə tutduğu halda, "keçiddə olan
ifadəsi istiqaməti aydın olmayan hərəkət mənasını bildirir. Həmin
redaktorun fikrincə, bu dövlətlərin bir çoxunda "Freedom Houseun
önəm verdiyi demokratik ideallara doğru irəliləyişdə açıq-aşkar
müəyyən durğunluq baş vermişdir. Mən bu təşkilatın təhlillərindəki
ümumi yanaşma metodu ilə tam şəkildə razılaşmasam da, elə bilirəm
ki, bu fikir Cənubi Qafqaz ölkələrinə münasibətdə tamamilə doğrudur.
Bu məsələni dəqiqləşdirmək üçün Qafqazda 1992-ci ildən bəri keçirilən
seçkilərə dair ATƏT-in hazırladığı çoxsaylı hesabatlardan sitat
gətirməyə də lüzum yoxdur. Bu, elə bu yaxınlarda Azərbaycanda keçirilən
prezident seçkiləri və Gürcüstanda keçirilən parlament seçkiləri
prosesinin özündə və ondan sonrakı hadisələrdə də aydın şəkildə
üzə çıxmışdır.
Ancaq onu qeyd edim ki, bütün diqqətin yalnız seçkilərə
və hökumət daxilindəki siyasi bürokratik proseslərə yönəldilməsi
daha geniş sosial meyllərin nəzərdən qaçmasına səbəb ola bilər.
Bizim burada müzakirə etdiyimiz məsələlərdən biri də demokratikləşmə
uğrunda geniş sosial irəliləyişin - gerçək vətəndaş cəmiyyətinə
doğru tədrici inkişafın mövcud olub -olmamasıdır. İnsanlar mövcud
status-kvo ilə getdikcə daha çox barışmadıqca və onu qəbul etmək
istəmədikcə, siyasi dəyişikliklər uğrunda geniş sosial təzyiq bir
daha da inkişaf edib güclənə bilər.
İctimaiyyət arasında bu cür meyllər 2003-cü ilin noyabrında Tbilisidə
baş verən hadisələrdən də aydın görünə bilər. Giya Nodiyanın bu
yaxınlarda bildirdiyinə görə, Tbilisi hadisələriylə bağlı müsbət
hal ondan ibarətdir ki, geniş etiraz aksiyaları təkcə iki siyasi
müxalifət hərəkatı tərəfindən deyil, sosial qüvvələrin geniş koalisiyası
tərəfindən həyata keçirilmişdir. Bu hadisələr xalqın demokratik
ruhunun dahiyanə ifadəsidir və ən vacib olanı isə bundan ibarətdir
ki, o, son on il ərzində vətəndaş cəmiyyətinin həqiqətən yetkinləşdiyini
və inkişaf etdiyini nümayiş etdirmişdir (2). O bu sözlərində haqlı
ola bilər. Bu hadisələrdə başqa bir diqqətəlayiq inkişaf isə, nə
qədər təəccüblü görünsə də, onun hüquqlarını oğurlayan hökumətə
qarşı ayağa qalxan xalqın qəzəbini yatırtmaqda təhlükəsizlik qüvvələrinin
acizliyi olmuşdur. Belə güman etmək olar ki, polis və hərbçilər
özlərinin bilavasitə xalq qarşısında cavabdeh olduqlarını düşünmüşlər.
Dgər həqiqətən belədirsə, onda yer bizim ayağımızın altından qaçmalıdır,
özü də müsbət mənada. Bunun belə olub-olmadığını gələcəkdə görəcəyik.
Üçüncü kontekstual məsələ korrupsiya və qanuna əsaslanan
idarəçilik problemləriylə bağlıdır. 2003-cü ilin Şəffaf Beynəlxalq
Korrupsiyaya Qurşanma İndeksində ("Transparency international
Corruption Perceptions Index) Gürcüstan və Azərbaycan - Anqola,
Kamerun və Tacikistanla birlikdə 131 ölkə arasında 124-cü yerdə
durur. Ermənistan isə Iran, Livan, Mali və Fələstinlə birlikdə 78-ci
yerdədir. Bu, heç də yaxşı xəbər deyil. Belə bir vəziyyətin spesifik
şəkildə təhlükəsizlik sektoruna da dəxli olmasına baxmayaraq, o,
bütövlükdə idarəetmə və inkişafla daha geniş şəkildə bağlıdır. Təhlükəsizlik
orqanlarının rəsmiləri korrupsiya praktikasına qurşanmaq yolunu
seçərlərsə və ya bunu zəruri hesab edərlərsə, onda bu sektorda islahatlar
əngəllənəcəkdir. Təhlükəsizlik sektorunda korrupsiya qanuna əsaslanan
idarəçilik sisteminin yaradılmasında ciddi maneəyə çevrilir. Bu
hal insanların hüquq-mühafizə və məhkəmə orqanlarının işinə inamını
və etibarını heçə endirir. Belə bir inamın olmadığı təqdirdə isə
həmin institutların öz işlərini uğurla yerinə yetirməsi son dərəcə
çətindir. Daha geniş şəkildə götürsək, korrupsiya iqtisadi inkişafın
özülünü təşkil edən daxili və xarici investisiya qoyuluşlarına maneçilik
törədir. O, həmçinin region dövlətlərinə öz funksiyalarını yerinə
yetirə bilmələri üçün zəruri olan gəlirlər toplamaq işini xeyli
çətinləşdirir. Bu yaxınlarda ,,ürcüstanda müşahidə etdiyimiz kimi,
sistemli şəkildə korrupsiyaya qurşanmaq yalnız cari hökuməti deyil,
siyasi sistemin özünü belə geniş xalq kütlələrinin müdafiəsindən
məhrum edə bilər.
Dördüncü məsələ ictimai maliyyə və büdcə ilə əlaqədardır.
BVF-in saysız-hesabsız hesabatlarının da göstərdiyi kimi, milli
hökumətlər əhalidən səmərəli şəkildə əlavə ehtiyatlar toplamaq qabiliyyətindən
məhrumdurlar. Vergilər xroniki surətdə ya toplanmır, ya da yarımçıq
toplanır. Qeyri-səmərəli şəkildə toplanan gəlir vergilərinin nəticələri
isə həm ictimai xidmətlərin fondlaşdırılması, həm də ictimai xidmət
normalarının özü ilə uyğunsuzluq təşkil edir. Bu da hökumətin və
ölkə rəhbərliyinin populyar legitimliyi üçün ciddi nəticələr doğura
bilər. Axı xalq öz məqsədlərini onun üçün heç nə etməyən və yaxud,
demək olar ki, heç nə etməyən bir hökumətlə necə eyniləşdirə bilər?
Bu da, öz növbəsində, bütün regionda sabitliyin pozulması üçün potensial
şərait yaranmasına rəvac verir. Bu vəziyyət həmçinin regionda dondurulmuş
olan münaqişələrin həllini mürəkkəbləşdirir. Regiondakı hökumətlərin
əhaliyə real xidmət göstərilməsində bacarıqsız olduqları bu qədər
açıq-aşkar bilindiyi halda qiyamçı ərazilər geriyə - yuvaya necə
cəlb edilə bilər? Beşinci məsələ qonşuluqla bağlıdır. Cənubi Qafqaz
bölgəsi regiondakı iki böyük dövlətin (Rusiya və Türkiyənin) arasında
yerləşir. Belə güman etmək olar ki, onların hər ikisi qarşılıqlı
şəkildə regionda sabitliyin mövcud olması və onun inkişaf etməsində
maraqlıdır. Buna baxmayaraq, bu xüsusiyyətlərin inkişaf etdirilməsində
onların əməkdaşlıq imkanları etibarsızlıq ucbatından xeyli məhduddur.
Keçmişdə bu dövlətlərin bir-biriylə münasibətlərində müəyyən problemlər
mövcud olmuşdur və onlar qarşılıqlı surətdə bir-birinə şübhə ilə
yanaşma irsinə malikdirlər. Digər tərəfdən, onlar təktərəfli məqsədlərə
nail olmağa çalışmaqla və ya biri digərinin mənafeyini inkar etməklə
regionda şirnikdirici rəqabət hissindən yaxa qurtara bilməmişlər.
Bu problem üçüncü böyük xarici oyunçuya - Birləşmiş
Ştatlara da sirayət etmişdir. ABŞ-ın regiondakı enerji sektoruna
ekspansiyası, onun Qərb-Şərq istiqamətində neft-qaz kəmərlərinin
çəkilməsini dəstəkləməsi və bununla da regiondan enerji nəqlində
Rusiyanın monopoliyasını zəiflətməsi, eləcə də ABŞ-ın terrorla mübarizə
kontekstində region ölkələrinin təhlükəsizlik sistemlərinə getdikcə
daha çox cəlb olunması açıq-aşkar rəqabət və antirus geopolitik
siyasət təsiri bağışlamasa da, Rusiyada çoxları tərəfindən məhz
bu cür qəbul edilə bilər. İnsanlar və dövlətlər isə, bir qayda olaraq,
öz düşüncələrinə əsasən hərəkət edirlər. Qısası, xarici dövlətlərin
regiondakı maraq konteksti burada böyük dövlətlərin rəqabət aparması
üçün ciddi potensiallardan birini təşkil edir. Bu situasiya Cənubi
Qafqaz dövlətləri üçün dağıdıcı nəticələr doğurmuşdur və doğurmaqda
davam edə bilər.
 |
Burada başqa bir şeyi, İranın da spesifik narahatlıqları
olduğunu qeyd etmək istərdim. Bu onun Türkiyə ilə ənənəvi rəqabəti
və türklərin Bakıdakı nüfuzundan doğan rahatsızlığı ilə bağlıdır.
Həmçinin İranın əsasən Azərbaycanla sərhəd zonalarında yerləşmiş
olan öz azəri azlığı problemi də vardır və Azərbaycandakı müxalifət
bu iki azəri toplumun vahid ölkə daxilində birləşdirilməsi ilə bağlı
qeyri-ciddi ritorik bəyanatlarla çıxışlar edir.
Qısası, bu qonşuluq münasibətləri də o qədər hamar
deyil və o da təhlükəsizlik sektorunda islahatlar prosesini mürəkkəbləşdirir.
Regionda dondurulmuş münaqişələrin və yenilərinin
başlama potensialının mövcud olduğu şəraitdə gələcəyə nəzər salarkən
cavab tələb edən ilk sual regiondakı dövlətlərin necə olacağı ilə
bağlıdır. Məncə, bu, həm də cavabı ən asan olan sualdır. Heç bir
şübhəm yoxdur ki, gələcək barədə hansı perspektivin doğru olub-olmayacağından
asılı olmadan bu sualın üç cavabı vardır: bu dövlətlər möhkəmlənə,
zəifləyə və ya dağıla bilər. Münaqişələr həll edilə və yaxud həll
edilməyə bilər. Onlar öz ərazilərini müdafiə etmək iqtidarında ola,
yaxud olmaya bilərlər. Ancaq tərəflərin razılığı olmadan beynəlxalq
aləmin separatçılığı qəbul etmək və legitimləşdirmək arzusunda olduğuna
dəlalət edən heç bir sübut mövcud deyildir. Tərəflərin buna razılaşa
biləcəyini də söyləmək mümkün deyildir. Mən bunun yaxşı və ya pis
olduğunu şərh etmək fikrində deyiləm. erçək vəziyyət budur və görünür,
o, dəyişməz olaraq qalacaqdır.
Bəs hansı tip regionda hansı tip dövlətlər olmalıdır?
Mən burada bir neçə il bundan əvvəl, enerji investorları arasında
neft axmağa başladıqdan sonra Azərbaycanın hansı modeli təqib etməsi
barədə gedən debatları xatırlatdım. Üç model nəzərdə tutulurdu:
Norveç, Küveyt və Nigeriya. Bunlardan biri çox əladır, biri qarmaqarışıqdır,
biri isə onların ortasında dayanan bir şeydir. Diskussiya naminə
Cənubi Qafqazın imkanlar spektrini aydınlatmaq üçün də eynilə üç
model irəli sürülə bilər.
Bir modelə görə, region demokratik üsuli-idarənin
nəhayət ki, bərqərar olduğu üç liberal dövlətdən ibarətdir, regiondakı
münaqişələr həll edilmişdir, azlıqların hüquqları və müdafiəsi ilə
bağlı narahatlıqları aradan qaldıran konstitusional razılaşmalar
əsasında qiyamçı bölgələr yenidən inteqrasiya olunmuşdur. Bu dövlətlər
iqtisadi və təhlükəsizlik sferalarında regional əməkdaşlıq strukturlarının
inkişaf tapması sayəsində bir-birinə bağlanmışlar. Xarici dövlətlər
burada rəqabət aparmaqdan daha çox əməkdaşlığa üstünlük verir və
liberal sülhün güclənməsinə çalışırlar.
Bunun tərsi olan və anokaliptik xarakter daşıyan
modeldə isə hər üç dövlətdə idarəetmə strukturları iflasa uğrayır,
bu ölkə ümumən dövlətçiliyin məhvinə və vətəndaş müharibəsinə sürüklənir.
Bu halda iqtisadi inkişaf baş verməyəcək, xoşbəxt günlərə qayıtmaq
ümidi məhv olacaqdır. Bu günə qədər sakit dayanan bölgələr də az
ehtiyaclarına cavab verməyən dövlətə qarşı çıxacaq, münaqişə ocaqları
artacaqdır; region yaranmış qarmaqarışıqlıqdan faydalanmağa və yaxud
xaos daşıyıcılarının yayılmasının qarşısını almağa can atan qonşu
güclərin müdaxiləsinə yol veriləcək qədər zəifləyəcəkdir. Ən azı
burada qalanlar üçün həyat çirkinləşəcək, kobudlaşacaq və qısalacaqdır.
Regiondakı istedadlı insanların çoxu onu tərk etmək istəyəcəkdir.
Üçüncü model orta yolun davam etdirilməsidir. Dövlətlər
dağılmır, yarıavtoritar rejimlər qalır, qanunla idarəetmə zəif olur,
insan hüquqları əhəmiyyətli dərəcədə inkar edilir, demokratik proseslər
pozulur, sistematik korrupsiya baş alıb gedir. İqtisadiyyat böyüyür,
amma bu proses ləng gedir, ardıcıl olmur və onun bəhrəsindən düşünülmüş
şəkildə yalnız kiçik elita qrupları faydalanır. Münaqişələr dondurulmuş
halda qalır, dövlət nəzarətində olmayan ərazilər öz separatçı və
iqtisadi məramlarını inkişaf etdirməkdə davam edirlər. Ancaq belə
bir durumun nə qədər uzunmüddətli olacağı, əlbəttə ki, sual altındadır.
Bu modellərin hər biri mümkün olan şeydir. Və bütün
region üçün vahid bir model qeyri-mümkün ola, onların qarışıq versiyası
da gündəmə gələ bilər: bəzi dövlətlər birinci modelə doğru irəliləyər,
digərləri ikinci modelə tuş gələr, başqaları hələ də ləng hərəkət
edər. Məsələn, həmkarlarımın bəziləri buna inanır ki, Ermənistan
liberal demokratiya və qanuna əsaslanan idarəçiliyə doğru inkişaf
istiqamətində bəzi perspektivlərə malikdir, Azərbaycan bu istiqamətdə
ləng hərəkət nümayiş etdirsə də, öz mövqelərini açıq-aşkar avtoritar
metodlarla qoruyub saxlayan güclü dövlətə və elitaya malikdir. Gürcüstan
isə əhəmiyyətli dərəcədə dövlətin dağılması perspektivi ilə üzləşmişdir.
Bununla belə, Gürcüstandakı son hadisələr -vətəndaş cəmiyyətinin
hərəkətə gəlməsi və bəlkə də hakimiyyətdə olanların onun çiçəklənməsinə
rəvac verməsi Gürcüstanın Qərb siyasi konsepsiyalarına doğru daha
sürətlə irəliləyəcəyinə işarə ola bilər.
Bir-biriylə yarışda olan bu perspektivlər sırasına
bizim necə yanaşmağımız üç əsas faktordan asılıdır. Birinci faktor
siyasi elitaların daha geniş təmsilçiliyə, xalq qarşısında cavabdehliyə
və səmərəliliyə əsaslanan dövlət və hökumət strukturlarına doğru
irəliləmək, iqtisadi yüksəlişin faydalarını xalqla bölüşmək və öz
vətəndaşlarının dəyərli saydığı xidmətləri həqiqətən təmin etmək
arzusunda olmasıdır.
İkincisi dəyişikliklər baş verdiyi hallarda ictimaiyyətin
səbirli olmaq istəməsiylə bağlıdır. Keçid dövrünün və ya keçidin
ilk on ili çoxları üçün həddən artıq ağrılı keçmiş və onların hər
şeyin tədricən yaxşılaşacağına ümidi tamamən ölmüşdür. Dətta region
ədalətli idarəçiliyə doğru hərəkətini yenidən dirçəltsə belə, bu
istiqamətdə tərəqqi çox ləng və ağrılı keçəcəkdir.
Üçüncü və mənim fikrimcə, ən vacib faktor kənar aktyorlar
faktorudur. Xarici dövlətlər öz maraqlarını regiondakı dövlətlərin
qarşılıqlı şəkildə gücləndirilməsi ilə nə dərəcədə əlaqələndirəcəklər?
Onlar təktərəfli üstünlük qazanmaq uğrunda yarışda buradakı siyasi
proseslərdən nə dərəcədə sui-istifadə etməmək arzusunda və ya iqtidarında
olacaqlar? Bu regionda liberal və demokratik keçidi sürətləndirmək
üçün effektli və strateji məqsədli resurslardan nə dərəcədə istifadə
etmək istəyəcək və ya buna qabil olacaqlar?
Qeydlər:
(1). Bu mənada onu da qeyd etmək yerinə düşər ki, Gürcüstan hökuməti
Abxaziyanın de-fakto hakimiyyət orqanlarının çoxtərəfli əlaqələrə
girməsinə Azərbaycanın Dağlıq Qarabağa verdiyindən daha geniş miqyasda
imkan vermişdir.
(2). Tomas de Vaalın "Bundan sonra Gürcüstan nə edəcəkdir?
məqaləsindən olduğu kimi götürülmüşdür. 1NWRP, Georgia Hert 05 (28
noyabr, 2003-cü il).
İngiliscədən tərcümə etdi: Tehran Vəliyev
|
