REDAKSİYA HEYƏTİ:

Eric Chenoweth
(USA)

Miljenko Dereta
(Serbia)

Mustafa C. Krımoğlu
(Ukrayna)

Vahid Qazi
(Azərbaycan)

Irena Lasota
(USA)

Ivlian Haindrava
(Georgia)

Stojan Obradovic
(Croatia)

Ramiz Rövşən
(Azərbaycan)

Tadeusz Swietochowski
(USA)

Petruska Sustrova
(Czech Republic)

Jersy Targalsky
(Poland)

Tehran Vəliyev
(Azərbaycan)

Sərvət Məhərrəmov IFES /Azərbaycanın Layihə Koordinatoru

Azərbaycanda yerli demokratiyanın inkişafı və ictimai xidmətlərin yüksək səviyyəyə çatdırılmasında QHT-bələdiyyə əməkdaşlığı çox böyük rol oynaya bilər. Demokratik cəmiyyətdə bu əməkdaşlığın əsasında həm maraqların üst-üstə düşməsi, həm də bir-birindən qarşılıqlı asılılığı durur. Bələdiyyələr üçün bu əməkdaşlıqda əsas maraq ondan ibarətdir ki, QHT-lər onlara daha ucuz ictimai xidmətlər göstərə, bələdiyyə üzvləri öz peşəkarlıq səviyyələrini artırmaq və ictimai proqramlarını həyata keçirmək üçün bu təşkilatların təlim proqramlarından, müxtəlif sahələr üzrə mütəxəssislərdən istifadə edə bilər. QHT-lərin isə bu işdə əsas strateji marağı gələcəkdə bələdiyyələrin inkişaf edərək QHT-lər üçün yeni maliyyə mənbəyinə çevrilə bilməsidir. Bu isə yerli resurs mənbəyi kimi QHT-lərin davamlılığının və səmərəli fəaliyyətinin təminatı deməkdir. Bu gün Azərbaycanda bu sahədə əməkdaşlıq təşəbbüsu daha çox QHT-lərdən gəlir. Sözsüz ki, bunun başlıca səbəbi QHT-lərin bələdiyyələrdən daha tez yaranması və daha çevik olması ilə bağlıdır. Amma etiraf etməliyik ki, bu gün bələdiyyə-QHT əməkdaşlığının zəif inkişaf etməsinin səbəblərindən biri və bəlkə də ən vacibi yerli özünüidarəetmə orqanlarında QHT anlayışının çox zəif olması, QHT-lərin cəmiyyətdə rolu və vəzifələri haqqında onlarda yaranmış yanlış təsəvvürlər və inamsızlıqdır. Bu əməkdaşlığın vacibliyini başa düşən bir sıra bələdiyyə üzvləri fərdi şəkildə QHT-lərlə geniş əlaqə saxlayır, onlarla birgə müxtəlif layihələrdə iştirak edirlər. IREX təşkilatının təcrübə mübadiləsi proqramlarında iştirak etmiş bələdiyyə üzvlərinin bu istiqamətdə təşəbbüskarlığı daha aşkar görünür. Amma bunun fərdi səviyyədə deyil, təşkilat səviyyəsində inkişaf etməsinə böyük ehtiyac var. Çünki seçkili orqan olan bələdiyyələrdə fərdlərin dəyişmə ehtimalı çoxdur və bu, qazanılmış təcrübənin itirilməsinə gətirib çıxara bilər.

Dünyanın bir sıra inkişaf etmiş ölkələrində bələdiyyələr hətta belə əməkdaşlığı rəsmi formaya salmışlar. Bunun ən uğurlu nümunələrindən biri Polşanın Qdanya şəhərində həyata keçirilib. Qdanya bələdiyyəsi ictimai xidmətlər sahəsində QHT-lərdən istifadə etmək üçün şəhərdə fəaliyyət göstərən bu cür təşkilatlarla birgə 1995-ci ildə "Əməkdaşlıq proqramı qəbul edib. Proqramın bələdiyyə şurası tərəfindən təsdiq edilməsi QHT-lərin məsuliyyətini daha da artırmışdır. Bir sıra ölkələrdə isə yerli idarəetmə orqanları əlaqələrin daimi inkişafını təmin etmək üçün QHT-lərdən ibarət Məsləhət Şurası və ya Məsləhət Komitəsi yaradır.

Azərbaycanda belə əməkdaşlıq formalarından ilki Gəncədə yerli özünüidarəetmə, dövlət təsisatı və vətəndaş cəmiyyəti təşkilatı arasında yaradılıb. Belə ki, Gəncə Regional Elm Mərkəzi, Gəncə Aqrobiznes Assosiasiyası və Gəncə şəhər Nizami bələdiyyəsi şəhərin davamlı inkişafını təmin etmək, aparılan sosial-iqtisadi islahatları dəstəkləmək üçün öz potensiallarını birləşdirmək haqqında müqavilə imzalayaraq 2004-cü ilin fevralında "Renessans konsorsiumunu yaradıblar. Bu, Azərbaycanda QHT-bələdiyyə əməkdaşlığının formal əsasını qoyan ilk müqavilələrdən biridir. Şəhərdə həyat səviyyəsinin yüksəldilməsinə yönəldilmiş bu əməkdaşlıq müqaviləsi başqa şəhərlərdə də bu və ya digər formada inkişaf etdirilməli və tətbiq olunmalıdır.

Azərbaycanda QHT-lərlə bələdiyyələr arasında əməkdaşlığın sürətləndirilməsi və genişləndirilməsində beynəlxalq təşkilatlar böyük rol oynaya bilər. Ölkədə fəaliyyət göstərən əsas beynəlxalq QHT-lərin Amerika təşkilatları olduğunu nəzərə alsaq, bu istiqamətdə işlərin ləngiməsində ABŞ-ın "Azadlığı müdafiə aktına 907-ci düzəlişin son dərəcə mənfi rol oynadığı məlum olur. Son illər ABŞ hökumətinin xoş niyyətli addımları (907-ci düşəlişin müvəqqəti olaraq dayandırılması) QHT-lərlə bələdiyyələr arasında əməkdaşlığın genişlənməsinə təkan verib. Bu gün bələdiyyələr artıq bir sıra beynəlxalq təşkilatların əsas hədəf qrupları sırasına daxil edilib, bələdiyyələrin inkişafına yönəlmiş layihələr genişlənib. IFES, Avrasiya Fondu, "Uşaqları xilas edin, ACI, IREX, "Dünyaya baxış kimi Amerika təşkilatları, eləcə də bir sıra Avropa təşkilatları (GTZ) yerli özünüidarəetmə sisteminin, həmçinin QHT-lərin yerli idarəetmə sisteminin inkişafına yönəldilmiş layihələrini daha geniş dəstəkləməyə başlayıblar. IFES-in vətəndaş-bələdiyyə əməkdaşlığına yönəlmiş kiçik layihələr proqramını xüsusilə qeyd etmək lazımdir. Bu proqramın özəlliyi ondan ibarətdir ki, qrant proqramı QHT/vətəndaş qrupu ilə bələdiyyənin bu layihələrdə birgə iştirakını tələb edir. IFES-in maliyyə dəstəyi ilə İsmayıllıda "Ideal gənclər təşkilatı ilə İsmayıllı şəhər bələdiyyəsinin şəhər məktəblərində birgə maarifləndirmə işi, Bərdədə "Azad dünya İctimai Birliyi ilə Bərdə bələdiyyəsinin birgə həyata keçirdiyi şəhərin ekoloji təmizliyi layihələri QHT-bələdiyyə əməkdaşlığını təşviq etmək baxımından xüsusi maraq doğurur. Təcrübə göstərir ki, tərəflərin bir-birinə qarşılıqlı inamsızlığı olduğu indiki zamanda beynəlxalq təşkilatların vasitəçiliyi bu əməkdaşlığa böyük təkan verə bilər. Ona görə də beynəlxalq təşkilatlar bu istiqamətdə işlərini qurarkən beynəlxalq təşkilat-yerli QHT-bələdiyyə üçtərəfli əməkdaşlıq düsturuna daha çox istinad etməlidirlər.

QHT-bələdiyyə əməkdaşlığının məzmunu əsasən bir-biri ilə six bağlı olan aşağıdakı üç sahəni əhatə edir:

1. QHT-lərin yerli idarəetmə sistemi və bələdiyyə üzvlərinin peşəkarlıq səviyyəsinin inkişafına yönəldilmiş fəaliyyəti. Yerli idarəetmə orqanlarının bacarıq və imkanlarının inkişaf etdirilməsində beynəlxalq QHT-lər yerli QHT-lərə nisbətən daha uğurlu nəticələr əldə edirlər. Bunun bir sıra obyektiv və subyektiv səbəbləri var. Hər şeydən əvvəl, yerli QHT-lər özləri bu istiqamətdə o qədər də yüksək səviyyəli mütəxəssislərə malik deyil. Digər bir səbəb isə cəmiyyətdə QHT-lərə münasibətin birmənalı olmamasıdır. Azərbaycanda bələdiyyə üzvlərinin əksəriyyəti keçmiş dövlət məmurlarıdır və onların çoxu yerli QHT nümayəndəsinin (xüsusilə nəzərə alsaq ki, QHT nümayəndələrinin çoxu gənclərdir) onlara hər hansı bir bilik öyrədə bilməsi düşüncəsini, eləcə də yeni təlim metodlarını qəbul edə bilmir. Bu istiqamətdə ortaya çıxan digər bir problem bir sıra QHT-lərin eyni işi görməsi, bələdiyyələrin istək və ehtiyaclarına deyil, mümkün olan qrant proqramlarına əsaslanan QHT proqramlarının üstünlük təşkil etməsidir, bu isə bəzən bələdiyyələrin işinə köməkdən çox maneçilik törədir. Amma buna baxmayaraq, bir sıra QNT-lər bələdiyyə üzvlərinin qanunvericilik, maliyyə və mülkiyyət, idarəetmə sahəsində bacarıq və biliklərinin artırılması sahəsində mühüm uğurlar əldə ediblər.

2. Bələdiyyədə vətəndaş iştirakının genişlənməsinə yönəldilmiş fəaliyyət. Bu istiqamətdə fəaliyyətin əsasını vətəndaşlar arasında yerli özünüidarəetmə haqqında maarifləndirmə işinin aparılması, cəmiyyətdə yerli özünüidarəetmə ənənələrinin təbliği, vətəndaşların bələdiyyə işində, xüsusilə bələdiyyə şurasının iclaslarında iştiraka təşviqi əsas yer tutur. Bu gün Azərbaycanda vətəndaşlar yerli idarəetmədə həm fərdi, həm də müxtəlif vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları vasitəsilə iştirak edirlər. QHT-lərin bu istiqamətdə fəaliyyəti əsasən vətəndaşların məlumatlılığını artırmaq və onları öz problemlərinin həlli üçün yerli idarəetmə orqanları ilə əməkdaşlığa təşviq etməkdən ibarətdir.

3. Bələdiyyələr üçün müəyyən ictimai xidmətlər göstərilməsi və ya bələdiyyə ilə birgə hər hansı bir problemin həllində birgə iştirak. İnkişaf etmiş ölkələrin çoxunda ictimai xidmətlərin həyata keçirilməsində, eləcə də istənilən yerli problemin həllində bələdiyyələr QHT-lərin xidmətindən geniş istifadə edirlər. QHT-lərin daha səmərəli və ucuz xidmətlərindən istifadə etməklə bələdiyyələr özlərinə əlavə kömək qazanırlar. Bu, eyni zamanda vətəndaş məsuliyyətini artırır və bələdiyyə-vətəndaş yaxınlaşmasını təmin edir. Məsələn, Macarıstanda QHT-lər ətraf mühit, sosial təminat və işsizlik sahəsində xidmət göstərmək üçün yerli idarəetmə orqanları ilə müqavilələr imzalayırlar. Bolqarıstanda isə QHT-lər həm də bir sıra sahələr üzrə tenderlərdə iştirak edə bilərlər. Azərbaycanda bu cür əməkdaşlıq çox zəifdir. Bu isə yuxarıda qeyd etdiyimiz inamsızlıq səbəbi ilə yanaşı, həm də bir sıra obyektiv səbəblərlə bağlıdır. Bələdiyyə və yerli icra hakimiyyəti orqanlarının səlahiyyət bölgüsünün qeyri-müəyyənliyi, regionlarda hökm sürən ikihakimiyyətlilik bələdiyyələrin öz işlərini müstəqil şəkildə planlaşdırmasına mənfi təsir göstərir. Ona görə də çox qarışıq xidmətlər sisteminin mövcud olduğu bir şəraitdə bələdiyyələr tərəfindən QHT-lərin bu xidmətlər sahəsinə cəlb edilməsi onların özləri üçün əlavə problemlər yarada bilər.

Azərbaycan bələdiyyələrinin QHT-lərin mövcud kadr ehtiyatlarından öz spesifik layihələri, xidmətləri üçün geniş istifadə etməsi mümkün əməkdaşlıq formalarından biridir. Bu istiqamətdə Azərbaycanda ən uğurlu təcrübə Mingəçevir bələdiyyəsində həyata keçirilmişdir. Gənclər siyasətini, gənclərlə bağlı öz işini əlaqələndirmək üçün şəhər bələdiyyəsi öz nəzdində Gənclər Mərkəzi yaratmış və yerli gənclər təşkilatlarından birinin fəal üzvünü bu mərkəzin başına gətirmişdir. Gənclər təşkilatları və QHT-lərlə sıx əlaqəsi olan bir şəxsin bu mərkəzin başına gətirilməsi həm bələdiyyənin kadr ehtiyatlarının inkişafı baxımından və həm də QHT-lərin, xüsusilə gənclər təşkilatlarının bələdiyyəyə bir addım yaxınlaşması baxımından çox uğurlu və digər bələdiyyələrin istifadə edə biləcəyi nümunəvi bir addımdır.

Bu gün Azərbaycanda bələdiyyələrlə QHT-lər arasında daimi xidmətlər sahəsində olmasa da, konkret problemlərin həlli istiqamətində bir sıra uğurlu əməkdaşlıq nümunələri mövcuddur. Bir sıra QHT-lərin bələdiyyələrlə birgə təşkil etdiyi sosial-ekoloji aksiyalar belə əməkdaşlıq formalarının ən geniş yayılmış formasıdır. Bu istiqamətdə ən uğurlu işlərə misal olaraq Bakı, Mingəçevir və Gəncə kimi iri şəhərlərdə müxtəlif QHT nümayəndələrinin cəlb edilərək bələdiyyələrin dəstəyi və birbaşa iştirakı ilə təşkil olunmuş ekoloji təmizlik, yaşıllaşdırma aksiyalarını göstərmək olar. Konkret problemlərin həllinə yönəldilmiş bu fəaliyyətin catışmayan cəhəti həmin işlərin arabir, daha doğrusu, "bayramdan-bayrama təşkil edilməsi və hər hansı bir uzunmüddətli strateji pranlaşdırmanın tərkib hissəsi olmamasıdır.

Hər bir problemin həllinin beş əsas mərhələsi var: problemin müəyyənləşdirilməsi, əsas işlərin planlaşdırılması, problemin həllinə yönəlmiş konkret iş, monitorinq və qiymətləndirmə. Qarşılıqlı əməkdaşlıq prinsipinə əsaslanan layihələrdə partnyorların problemin həllinin hər bir mərhələsində iştirakı çox vacibdir. QHT-bələdiyyə əməkdaşlığının mövcud təcrübəsi göstərir ki, layihələrin çoxunda bələdiyyələr QHT-ləri əsasən iş mərhələsinə, nadir hallarda isə problemin müəyyənləşdirilməsi prosesinə cəlb edirlər. QHT-lərin qərarqəbuletmə prosesi də daxil olmaqla problemin həllinin digər bütün mərhələlərində iştirakı şəffaflıq və demokratik bərabərlik prinsipləri baxımından çox vacibdir. Amma statistik məlumatlar göstərir ki, Azərbaycandakı 2669 bələdiyyədən çox cüzi bir qismi öz şura iclaslarını yalnız sözdə deyil, həm də işdə vətəndaşların və QHT-lərin üzünə açıq saxlayır və belə bələdiyyələri barmaqla saymaq olar. QHT və ya vətəndaş qrupları hər hansı problemin həllinə ancaq bələdiyyənin istədiyi vaxt deyil, bərabər partnyor kimi işin bütün mərhələlərində iştirak imkanına malik olmalıdir. Bələdiyyələr bir şeyi anlamalıdırlar ki, bu iştirak problemin daha uzunmüddətli və effektli həllinə kömək edəcək. Məsələn, QHT-lər yerli rəy sorğularının keçirilməsi, vətəndaşların ehtiyaclarının müəyyənləşdirilməsində çox böyük rol oynaya bilər. Strateji pranlaşdırma zamanı isə QHT-lər əlavə resurs və maliyyə mənbələrinin cəlb edilməsinə kömək edə bilər.

Şəffaflıq və demokratik bərabərlik əks tərəfin, yəni QHT-lərin də fəaliyyətində əsas prinsip olmalıdır. QHT-lər yerli özünüidarəetmə işinə yönəldilmiş hər hansı bir layihəni həyata keçirərkən xüsusilə də ehtiyacların müəyyənləşdirilməsi işinə bələdiyyələri də cəlb etməlidirlər. Azərbaycanda mövcud təcrübə isə ondan ibarətdir ki, QHT-lər bələdiyyəyə planlaşdırma, monitorinq və ya qiymətləndirmə zamanı deyil, əsasən yalnız işin icrası zamanı müraciət edirlər.

Yerli demokratiyanın iki əsas aparıcı təsisatı - bələdiyyə və QHT Azərbaycan cəmiyyətində hələ öz yerini tam tutmamışdır. Bunun bir sıra obyektiv və subyektiv səbəbləri olsa da, hər şey bu təsisatların siyasi iradəsindən, bir-birinə inam və dəstəyindən asılıdır. Bu gün bələdiyyə və QHT-lər yerli demokratiyanın inkişafında və ictimai xidmətlərin həyata keçirilməsində bir-birlərinə strateji müttəfiq kimi baxmalıdırlar. Bu, həm onların özlərinin, həm də yerli demokratiyanın inkişafı üçün çox faydalı ola bilər.