FƏXRİ ŞURA:

Mustafa Cəmiloğlu
(Ukrayna)

İrfan Çiftçi
(Turkey)

Eric Chenoweth
(USA)

Miljenko Dereta
(Serbia)

Ivlian Haindrava
(Georgia)

Irena Lasota
(USA)

Stojan Obradovic
(Croatia)

Ramiz Rövşən
(Azərbaycan)

Tadeusz Swietochowski
(USA)

Petruska Sustrova
(Czech Republic)

Jersy Targalsky
(Poland)

İvan Krastev

İvan Krastev Bolqarıstan Liberal Strategiyalar Mərkəzi İdarə Heyətinin sədri, Budapeştdəki Avropa Universitetinin və Nyu-York Universiteti Remark İnstitutunun Antiamerikanizm Siyasətləri Layihəsinin araşdırma direktorudur.

İyirminci əsr "amerikan əsri"ydi. Demokratiya və kapitalizm sisteminin lideri olan ABŞ "soyuq müharibə"dən qalib çıxmış, təkcə hərbi cəhətdən deyil, həm də iqtisadi, texnoloji və hətta mədəni baxımdan dünyanın yeganə qlobal gücünə çevrilmişdi. İngilis dilinin getdikcə daha geniş yayılması və bütün dünyada hələ də milyonlarla insanın Birləşmiş Ştatlara mühacirət etmək arzusu onun real üstünlüyünü sübut edirdi. Deyirdilər ki, sanki, gələcək tək bir ölkəyə bağlıdır - Amerika Birləşmiş Ştatlarına.

Ancaq 2001-ci il sentyabrın 11-də baş verən terror aktı sonun başlanğıcına qəfil bir işarə oldu. Həqiqətən də bu epoxa çox rahatlıqla "antiamerikan əsri" adlandırıla bilər. Antiamerikanizmin yüksəlişi 11 sentyabrdan sonrakı dünyanın ən xarakterik xüsusiyyətidir. O, Amerika vətəndaşlarına və Amerika əmlakına qarşı terror aktlarından tutmuş, Pev Araşdırma Mərkəzinin bu yaxınlarda keçirdiyi qlobal rəy sorğusunda da qeydə alındığı kimi, Birləşmiş Ştatlara və onun siyasətinə qarşı dünya ictimaiyyətinin mənfi münasibətinin dramatik artımına qədər müxtəlif səviyyələrdə zühur edir (1). Amerika bayraqlarının yandırılması, bu ölkənin məhsullarının boykot edilməsi, Amerika əleyhinə ağlasığmaz uydurma çıxışlar vasitəsilə seçicilərin səsinin qazanılması dünyanın bir çox bölgəsində adi hal alıb. Bu gün antiamerikanizmin iki əsas tipi mövcuddur. Birincisi Birləşmiş Ştatlara, onun qüdrətinə, dəyərlərinə və yeritdiyi siyasətə dərindən nifrət edən və ona ziyan vurmaq naminə adamları və hətta özünü belə öldürməyə hazır olan fanatik terrorçuların, ikincisi isə küçələrdə və mediada Amerika əleyhinə kampaniya aparan, amma onun dağılmasını istəməyən insanların antiamerikanizmidir. Birincinin öhdəsindən yalnız "ağır qüvvə" vasitəsilə gəlinə bilər. İkincisinə qarşı isə effektli əks-strategiya işləmək lazım gəldiyindən onu daha yaxşı başa düşməyə çalışmaq lazımdır.

Getdikcə daha aydın görünür ki, antiamerikanizm keçici bir hiss deyil və sadəcə, Buş administrasiyasının qeyri-populyarlığı və yaxud amerikalıların başçılığı ilə İraqda aparılan müharibəyə qarşı geniş yayılmış mənfi münasibətlə izah edilə bilməz. Artmaqda olan belə bir fikir birliyi mövcuddur ki, antiamerikanizm əhatəli və "ustalıqla uydurulmuş ittiham"dır və bu fenomenin təhlilinə yönəldilən istənilən ciddi-cəhd təkcə onun dünyanın müxtəlif guşələrindəki çoxsaylı mənbələrinin deyil, həm də antiamerikanizmdən siyasi resurs kimi istifadə olunması məqsədlərinin başa düşülməsini əhatə etməlidir.

Bəzi müşahidəçilər haqlı olaraq antiamerikanizmin yeni fenomen olmadığını qeyd etsələr də, çox vaxt onun dirçəliş səbəblərini anlamaqda çətinlik çəkirlər. Razılaşmaq olar ki, Amerika əleyhinə çıxışlar mahiyyətcə o qədər dəyişməyib, amma dünya özü yerində saymayıb. Məsələ Amerikanın birdən-birə bu cür gözdən düşməsində deyil, hətta onun ən yaxın müttəfiqi olan ölkələr arasında belə Amerikanı ittiham etməyin siyasi dəbə çevrilməsindədir.
Kommunizmdən qaynaqlanan antiamerikanizm (kommunizm ona müəyyən güc və qüdrət versə belə, onun hüdudlarını da məhdudlaşdırmışdı) dünya siyasətinin aparıcı tendensiyasına gözlənildiyindən də tez yol tapa bilib. Müəyyən mənada Frensis Fukuyamanın dediyi "tarixin sonu" baş verir, yəni demokratiya və kapitalizm güclü ideoloji rəqiblərini itirir. Ancaq biz "tarixin sonu"na yaxınlaşdıqca antiamerikanizmin orada bizi gözlədiyini də bilirik. Bu, sanki müxtəlif ideologiya, rəğbət və siyasi strategiyaların ayrı-ayrı parçalarını özündə birləşdirən rəngbərəng və yenidən dövr etməyə başlayan sehrbaz papağına bənzəyir. Antiamerikanizmə yoluxma sağ-sol bölgüləri hüdudlarını aşır və o, müəyyən narahatlıq keçirən hökumətlərin və narazı kütlələrin işinə eyni dərəcədə yaxşı yarayır. Ondan hər cür ideoloji məqsədin müəyyənləşdirilməsində istifadə edilir. Bizi daha çox maraqlandıran antiamerikanizmin tək deyil, cəm halda yüksəlməsidir. Antiamerikanizm müxtəlif siyasi kontekstlərdə özünə müxtəlif bəhanələr tapır.

Beləliklə, cari antiamerikan ovqatının qlobal izahının tapılmasına yönəldilmiş istənilən cəhd uğursuzluğa məhkumdur. Tutalım, İslama qarşı mənfi münasibətinə görə Amerikaya nifrətin Yaxın Şərqə münasibətdə müəyyən izah gücü olasa da, İslamın və albanların tərəfində dayandığı üçün Birləşmiş Ştatlara nifrət yağdırılan Balkanlara münasibətdə onun heç bir anlamı qalmır. Fundamentalist müsəlman dairələrində Birləşmiş Ştatlar müasirliyin təcəssümü olduğu üçün cəzalandırılır, avropalılar isə onu ölüm cəzasını saxladığına və Allaha həddən artıq inandığı üçün kifayət qədər modern (postmodern) olmamaqda günahlandırırlar. Birləşmiş Ştatlar həm dünyanı qloballaşdırmaqda, həm də qloballaşmaya "birtərəfli qaydada" müqavimət göstərməkdə təqsirləndirilir. Antisemitizmin Avropaya qayıtması və onun antiamerikanizmlə qarşılıqlı əlaqəsi də müxtəlif cür izah oluna bilər. Kiminsə Amerikaya baxışı adətən onun İsrailə münasibətini əks etdirir və yaxud əksinə. Buna asanca inanmaq mümkündür ki, Amerika həddən artıq yəhudipərəst və İsrailpərəst qəbul edildiyi üçün Avropadakı sağçıların çoxu onun əleyhinə çıxır. Bu izah bir xeyli problematik olsa da, deyəsən, avropalı solçuları Amerika əleyhinə antisemitlər yönəltməyib, əksinə, Amerikaya qarşı dərin ikrah hissi solçuları antisionistlərə və antisemitlərə çevirib (2).

Müəyyən edilməsi çətin olan şey

Antiamerikanizmin məzmununu dəqiq müəyyənləşdirmək həmişə çətin olacaq. Onu ABŞ dəyərləri və yaxud siyasətinin hər hansı tənqidiylə eyniləşdirmək olmaz. ABŞ hökumətinin yürütdüyü siyasətə qarşı çıxmaq antiamerikanizm kimi təsnif edilə bilməz. Ancaq hər hansı bir siyasətə, sadəcə, onu ABŞ hökuməti yürütdüyünə görə qarşı çıxmaq məsələyə konkret bir müəyyənlik gətirməyə yaxındır. Əsas məsələ də məhz real həyatda və real zaman çərçivəsində bu iki mövqe arasında incə fərqi ayırd etməkdədir. Antiamerikanizm bir bütöv halında Amerikaya qarşı sistemli şəkildə çıxmaqdır. Bu, Amerikanın spesifik siyasət məsələləri və ya hökumət qərarları ilə sadəcə razılaşmamaqdan kənara çıxan bir tənqiddir.

Antiamerikanizm ən aydın və məntiqi şəkildə amerikanizmin əksi kimi müəyyənləşdirilə bilər. Problem ondadır ki, "amerikanizm" sözünün mənasını www.google.com və yaxud www.amazon.com saytlarında axtararkən ilk üzə çıxan Ceyms Sezarın "Antiamerikanizmin genologiyası" və Jan-Frensis Revelin "Antiamerikanizm" kitabları olur. Başqa sözlə, amerikanizm istilahının özünün izahında çox geniş ölçüdə antiamerikan mülahizələrindən istifadə olunur. Hər hansı bir spesifik siyasi kontekstin və hər hansı bir siyasi mülahizənin nifrət obyekti kimi Amerika barədə öz versiyasını doğura bilməsi antiamerikanizmə qarşısıalınmaz cazibədarlıq verir.

İfadə formalarının çoxluğu antiamerikanizmin tədqiqini daha da mürəkkəbləşdirir: Amerika vətəndaşlarına qarşı terror aktları, rəy sorğularında təsbit olunan mənfi rəylər, ticari boykotlar, mitinq və kampaniyalarda söylənilən düşməncəsinə çıxışlar və mətbuatdakı hücumlar, şəhərlərdəki divar yazıları - bütün bunların hamısı gündəlik menyüyə daxildir. Bəs Amerika əleyhinə bu cür çox müxtəlif formalı çıxışların siyasi nəticələri nədən ibarətdir? Birləşmiş Ştatlar antiamerikan ovqatının üstünlük təşkil etdiyi ölkələrin, yoxsa əhalisinin ona dostcasına yaxınlaşdığı, ancaq hökumətinin açıq-aşkar antiamerikan ruhlu olduğu ölkələrmi barəsində daha ciddi narahatlıq keçirməlidir? Amerika vətəndaşlarını hədəfə çevirə bilmələri üçün terroristlərə antiamerikan əhvalının kütləvi hal almasını gözləmək lazım gəlmir və Amerikaya qarşı ictimai rəydə təsbit olunan mənfi münasibətin hər hansı bir siyasi nəticə doğuracağını da qəti əminliklə söyləmək mümkün deyil.

Tarixən antiamerikanizmin mahiyyətinin açılması ilə sağçılar məşğul olublar və bu da mövzu ilə bağlı bütün müzakirələrə siyasi rəng qatıb. Bir çox solçuların nəzərincə, antiamerikanizmə istənilən baxış, sadəcə, ABŞ siyasətinin tənqidinin inkar və yaxud ifşasına bəraət qazandırmaq cəhdidir. Onlara görə, antiamerikanizm Amerikanın özünə qarşı deyil, onun açıq-aşkar öz ideallarına uyğun yaşaya bilməməsinə qarşı etirazdır. Çalmers Consonun sözlərinə görə, "11 sentyabr 2001-ci ilin intihar qatilləri Amerikaya deyil, …amerikan xarici siyasətinə hücum etmişdilər" (3). Bu perspektivdən yanaşdıqda antiamerikanizmin təhlili üçün yeganə yol ABŞ xarici siyasətinin tənqidinə nəzər salmaqdır.

Amerikadakı sağların əksəriyyətinə görə isə, antiamerikanizmin yüksəlişi Amerika sivilizasiyasının və həyat tərzinin inkar edilməsi deməkdir: "Onlar bizim siyasətimizə deyil, dəyərlərimizə nifrət edirlər". Bu baxımdan yanaşdıqda, ABŞ-ın Yaxın Şərqdə daha çox ərəbpərəst siyasət yeritməsi ərəb dünyasında antiamerikanizmin indiki səviyyəsini aşağı salmayacaq, çünki ərəb Amerikaya nə etdiyinə görə deyil, nə olduğuna və nəyə söykəndiyinə görə nifrət edir. Solçular və sağçılar antiamerikanizmin yüksəlişində Amerika hərbi gücünün təsiri məsələsində də bir-birinə tamam zidd görüşə malikdirlər. Solçuların fikrincə, Amerikaya öz hərbi gücünə həddindən artıq arxalandığına görə nifrət edilir. Sağların fikrincə isə, antiamerikanizmi stimullaşdıran şeylərdən biri Amerikanın öz hərbi gücündən istifadə etməkdə tərəddüd göstərməsidir (4).

Bir-birindən radikal şəkildə fərqlənən bu perspektivlərin paylaşdığı yeganə ümumi cəhət onların antiamerikanizmin məhz Amerika barədə olduğunu etiraf etmələridir. Ancaq mənim fikrimcə, məhz bu məqam daha çox şübhə doğurur. Onların hər ikisinə görə, antiamerikanizm və onunla bağlı yerli reaksiyalar Amerika barədə narahatlığa görə deyil, postideoloji siyasətin xarakterik ziddiyyətləri sayəsində bu cür geniş miqyas alıb. Antiamerikanizm seçki defisitindən deyil, siyasət defisitindən əziyyət çəkən dünyada müəyyənedici siyasət məsələsinə çevrilir. Bugünkü demokratiyalar gözəgörünməz düşmənlər və dilə gətirilməyən arzulara malikdir. Onların iqtisadiyyatları böyüyə bilər, ancaq insanlar hələ də özlərini xoşbəxt saymırlar. Dünyanın bir çox yerində seçicilər özlərini tələyə düşmüş kimi hiss edirlər: onlar hökumətləri hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaqda sərbəstdirlər, ancaq özlərini siyasətə təsir edə biləcək gücdə hiss etmirlər. Bunun da nəticəsi olaraq konspirativ fantaziyalar ictimai ehtiyatkarlığın bazisi kimi ümumi düşüncəni əvəz edib. Postideoloji və postutopik siyasətlərin bu mənasızlığı, onun təxribatçı kütlüyü antiamerikanist mülahizələrin şirnikdirici təsirini artıran başlıca səbəblərdən biridir. İnsanlar hər şeyin əleyhinə getdikləri üçün və yaxud nəyin əleyhinə getdiklərini dəqiq bilmədikləri üçün Amerikanın əleyhinə çıxırlar.

Qərbi Avropada aparılan son müşahidələr antiamerikanizmə səs verənlərin əhatə konturlarında mühüm dəyişikliklər baş verdiyini göstərir. Vaxtilə Fransa üçün tipik olan mənzərə indi bütün Qərbi Avropa üçün ümumi hala çevrilib. Burada da elitalar ABŞ-a qarşı adi insanlardan daha mənfi münasibət göstərməyə, gənclər isə yaşlılara nisbətən ABŞ-a daha tənqidi yanaşmağa başlayıblar.

11 sentyabr hadisələrindən sonra Amerika ərəb dünyasında ona bu qədər nifrət edildiyini kəşf edəndə şok vəziyyətinə düşdü və ərəb antiamerikanizmi ABŞ xarici siyasətinin xüsusi narahatlığına çevrildi. Hələ ki, bu pozanı qlobal siyasətdə başlıca faktora çevirən antiamerikanizmin Qərbi Avropadakı oyanışıdır. Bu səbəbdən də ABŞ-ın İraq siyasətinə münasibətdə Avropa Birliyində baş vermiş başadüşülən çatlar antiamerikanizmin siyasi potensialının təhlili üçün xüsusilə vacib əhəmiyyət kəsb edir. İraq müharibəsi ilə bağlı mübahisələrin yenidən nəzərdən keçirilməsi həm Qərbi Avropadakı yeni antiamerikanizmin, həm də Mərkəzi və Şərqi Avropadakı yeni demokratik ölkələrin antiamerikanizminin bu faktorla, demək olar ki, heç bir əlaqəsi olmadığının, Amerikanın özü ilə isə çox az dərəcədə bağlı olduğunun üzə çıxarılmasına kömək edir.

Avropa və antiamerikan cazibəsi

Siyasətlər adətən faydalı klişelərin yaradılmasını tələb edir. Belə ki, Britaniyanın baş naziri Toni Bleyer 2003-cü ilin iyulunda ABŞ Konqresində çıxışında Avropa Birliyinin yeni üzvlərinin Avropanı dəyişdirəcəyini bəyan etmişdi. O haqlıydı: "Çünki onların qorxuları hələ tamam keçməyib, yaddaşları hələ möhkəmdir, azadlıq ehtirasları hələ vərdişə çevrilərək korşalmayıb". Ancaq yaxşı siyasət heç də həmişə sağlam, sanballı izah doğurmur. Bəzi amerikalı mühafizəkarlar Şərqi Avropa hökumətlərinin İraqa münasibətdə Birləşmiş Ştatların müttəfiqi kimi çıxış etməyə qərar vermələrini izah edərkən Blerdən də artıq dərəcədə "dəyər ölçüsü"nü vurğulamağa çalışırdılar. Bu cür təhlillə bağlı yeganə problem ondadır ki, qərarları həmin ölkələrin geniş ictimaiyyəti müdafiə etmir. İctimai rəy sorğuları göstərir ki, bütün postkommunist ölkələrində əhalinin əksər hissəsi (70-dən 75 faizə qədəri) qəti şəkildə bu müharibənin əleyhinə çıxır. Yəni "könüllülər koalisiyası" əslində "könülsüzlər koalisiyası"dır. Bu məsələdə Sofiya ilə Berlin arasındakı yeganə fərq müharibə əleyhinə olan əksəriyyətin Sofiyada küçələrdə deyil, rəy sorğularında "gözə görünməsindədir". Amerikalı mühafizəkarların bu hadisələrlə bağlı qənaətləri Şərqi Avropa elitalarının motivasiyalarına əsaslanmaq qədər yanlış olub. "Azadlığa sədaqət" arqumenti Birləşmiş Ştatların Vatslav Havel və Adam Mixnik kimi sabiq dissidentlərdən dəstək almasını izah edə bilər, amma Yeni Avropanın yarısını idarə edən eks-kommunist hökumətlərin davranışını, çətin ki, izah edə bilsin. "Azadlığa sədaqət" heç vaxt onların firma nişanı olmayıb.

Vaşinqtonun opponentləri Yeni Avropanı "vassallar cərgəsinə düzülmüş ölkələr" adlandırmaqda gecikmədilər. Onların fikrincə, bu hökumətlərin Birləşmiş Ştatlar qarşısında nümayiş etdirdiyi nümayişkaranə loyallıq "soyuq müharibə" dövründə onların Sovet İttifaqına münasibətdə sərgilədikləri loyallıqdan, demək olar ki, heç nəylə fərqlənmir. Bunun azadlığa sədaqətlə heç bir əlaqəsi yoxdur və o, yalnız davranışı yal və ya dəyənək qorxusu ilə motivə edilən vassal instinktidir. Şərqi Avropa hökumətlərinin tutduğu kurs da bununla izah edilməlidir. Bu interpretasiyanı da təsdiqləmək çox çətindir. Çünki böyük dövlət siyasəti baxımından Avropa Komissiyasının arxasında dayanan Fransa və Almaniyanın əlində ABŞ-ınkından daha iri dəyənək var və onlar Şərqi Avropa ölkələrinə daha çox şey təklif etməyə qadirdirlər. Buna görə də əgər peyk mentaliteti həqiqətən işə düşmüş olsaydı, Yeni Avropa Köhnə Avropanın yanına qaçardı.

Qısası, istər azadlığa sədaqətli olmaq, istərsə də peyk mentaliteti Şərqi Avropanın Vaşinqtonu dəstəkləməsinin adekvat izahını verə bilməz. Polşa ilə Fransa arasında real fərq antiamerikan əhvalına rəvac verilməsinin doğura biləcəyi üstünlük və risklər barədə onların fərqli baxışlara malik olmalarıdır. Paris antiamerikanizmin yüksəlişinə baxaraq onda Fransanın dünyada nüfuzunun artmasına imkan yarandığıını görür. Varşava eyni fenomenə baxaraq onda on il ərzində ağır siyasi və iqtisadi islahatlardan sonra zorla əldə etdiyi bütün nailiyyətlər üçün böyük təhlükə görür.

Yeni Avropanın anti-anti-amerikanizmi

İraq müharibəsi zamanı Köhnə və Yeni Avropa arasındakı bu bölünmənin gerçək səbəbi antiamerikan ritorikasının müəyyən Qərbi Avropa liderləri üçün şirnikdirici cazibəsi olub. Bunun əksinə olaraq antiamerikanizmlə oynamaq Yeni Avropa üçün sadəcə zövqsüzlük deyil, siyasi baxımdan odla oynamaq demək olardı. Postkommunist hökumətlərin antiamerikanizmin yüksəlişindən narahat olmaları üçün bir çox mühüm daxili siyasi səbəblər var. Şərqi Avropada son on ildə gerçəkləşdirilən demokratik islahatlar və bazar iqtisadiyyatı dəyişiklikləri bu ölkələrə Amerika bayrağına bükülüb gətirilib. Demokratiya Şərqi Avropaya gələrkən ingiliscə mahnı oxuyurdu, ABŞ Konstitusiyasına vurğun idi və onu Amerika fondları inkişaf etdirirdi. Postkommunist ölkələrdəki islahatçı elita üçün Amerika üzərinə hücumlar siyasi cəhətdən təxribat (özü də simvolik deyil) demək idi.

Avropanın bölünməsində digər başlıca faktor 1968-ci illə bağlı düşüncə irsləri arasındakı ziddiyyətdir. Qərbi Avropada 1968-ci il etirazları açıq-aşkar antiamerikan xarakteri daşıyırdı və bir çox cəhətdən antikapitalist hərəkat idi. Qərbli etirazçıların düşüncəsində Birləşmiş Ştatlar imperializmin və kapitalist istismarının əsl mücəssəməsi idi. Buna rəğmən Şərqdə 1968-ci il nəslinin təsəvvüründə Amerika demokratiya və azad dünyanın simvoluydu. Alman tələbə lideri Rudi Duçke həmrəylik səfərinə çıxaraq 1968-ci ildə Praqaya gəlib çex tələbələrindən kapitalist demokratiyasına və bazar diktatorluğuna qarşı mübarizəyə qoşulmalarını xahiş edəndə çex tələbələri ona məhz bu ideallar uğrunda mübarizə apardıqlarını demişdilər. Qərbi Avropa üçün "üçüncü yol" kapitalizmdən, polyaklar və çexlər üçün isə sosializmdən uzaqlaşmağa aparan yol demək idi. İndi Avropada hakimiyyətdə olan bir çox siyasi və mədəni elitaların sosializasiyasındakı bu fərq onların İraq böhranı dövründə antiamerikanizmin yüksəlişinə bir-birindən fərqli reaksiya vermələrinə səbəb olub. Həm Berlin, həm də Varşava 1968-ci il irsinə sadiq qalıb, amma Şərqi və Qərbi bir-birindən ayıran da məhz elə bu irs olub.

Şərqi avropalılar bəzi Qərb qonşularının böyük Avropa cəmiyyətinin doğulmasının işartısı kimi bayram etdikləri antiamerikanizmin indiki dalğasının Şərqin islahatçı elitalarına açıq-aşkar təhlükə olduğunu çox tezliklə dərk etdilər. Postkommunist Avropa ölkələrində insanların çoxu "dəyişikliklər dekadası" sayəsində özlərini buxovlanmış hiss etdikləri bir dövrdə Parisdə və ya Berlində bir dəfə legitim elan edilən antiamerikan ritorikası populist sağ və sol partiyaların əl-qolunun açılmasına şərait yaradır. Yan Burumanın sözləriylə desək, "Avropa populizmi tarixən, demək olar ki, həmişə antiamerikan xarakter daşıyıb" (5).

2003-cü ilin iyununda Liberal Strategiyalar Mərkəzi və "BBSS Qallon İnterneşnl" təşkilatının beş Balkan ölkəsində keçirdiyi ictimai rəy sorğusu araşdırmaları Burumanın bu fikrinin mötəbərliyini təsdiq edir (6). Həmin rəy sorğusunun nəticələrinə görə, Birləşmiş Ştatlara qarşı düşmənçilik bazar iqtisadiyyatı və demokratiya, eləcə də yəhudilərə qarşı düşmənçiliklə düz mütənasiblik təşkil edir. İctimaiyyətin Birləşmiş Ştatlara xoş münasibət bəsləyən bu hissəsi həm də ən qatı demokratiya tərəfdarıdır və Avropa Birliyinə də çox xoş münasibət bəsləyir. Qərbi Avropadan fərqli olaraq Balkanlarda Birləşmiş Ştatlara qarşı müsbət münasibət bəsləyənlərin çoxunu adətən gənclər, daha yaxşı təhsil görmüş adamlar və əhalinin daha fəal hissəsi təşkil edir. Buna görə də Yeni Avropanın siyasi elitaları ABŞ-AB rəqabətinə öz cəmiyyətlərində islahatlar aparmaq üçün göstərdikləri səylərin əleyhinə işləyən son dərəcə mənfi bir amil kimi baxırlar. 1990-cı ilin əvvəllərində Şərqi Avropanın böyük bir qismi demokratiyaya qucaq açmağa hazır idi, çünki o, Amerika arzusu ilə həmahənglik təşkil edirdi. Bu gün Şərqi Avropa siyasətçiləri və intellektuallarının bir çoxu ona görə Amerikanın tərəfini saxlayır ki, Amerikanın lənətləndirilməsi dəbinin lokal kontekstdə demokratiya və bazar iqtisadiyyatı üzərinə hücumlara yol açacağını çox yaxşı başa düşürlər.

Alternativ gələcək üçün heç bir müsbət baxışı olmayan və status-kvoyla əlaqədar artmaqda olan ictimai tənqiddən ruhlanan Şərqdəki antidemokratik qüvvələr antiamerikanizmə öz etiraz siyasətlərini inkişaf etdirmək üçün ən münasib platforma kimi baxırlar. Antiamerikanizmin gücü məhz onun boşluğundadır. Serbiyalı Vojislav Şeşelj kimi (hazırda o, BMT-nin Haaqadakı Müharibə Cinayətləri Tribunalı qarşısında öz mühakiməsini gözləyir) siyasətçilərə görə serblərin Kosovo uğrunda ölməyə və yaxud Bosniya uğrunda öldürməyə bir daha hazır olmaq istəmədikləri bir vaxtda antiamerikanizm millətçiliyin yenidən gündəmə çıxarılmasına imkan yaradır. Bolqarıstan kimi ölkələrdə köhnə kommunist elitalara görə isə antiamerikanizmin yeni siyasi haqq qazanması onlara öz şərtlərini diktə etmək imkanı verir.

Korrupsiyaya qurşanmış bəzi postkommunist hökumətləri antiamerikanizmə ictimai narazılığı yenidən yönləndirmək aləti kimi baxır. Yanıldıqlarını düşünən insanlar üçün antiamerikanizm öz elitalarının onları satmasına etirazın bir ifadə vasitəsidir. "Tarixin sonu" çatmış bu cür cəmiyyətlərdə sosializmə rəğbət hələ də yaşarıdır. Yarışda qalib gəlmək xatirinə etirazçıların səslərini udmaq lazım gələndə, antiamerikanizm ən uğurlu taktikadır.

Yeni Avropanın antiamerikanizmə qarşı çıxması, adətən, sadəcə amerikapərəstlik kimi qəbul olunur, ancaq bu iki düşüncə arasındakı fərqi qiymətləndirməmək çox acı nəticələr verə bilər. Vaşinqtondakı bəzi siyasi dairələr Yeni Avropa ideyasından xarici siyasət və dövlət təhlükəsizliyi siyasəti baxımından AB-ni parçalamaq və zəiflətmək üçün istifadə etməyə çalışırlar. Belə bir strategiya çox təhlükəli və qeyri-real qənaətlərə əsaslanmış olardı. Şərqi avropalıların İraq böhranı dövründə Birləşmiş Ştatları dəstəkləməsi tarixin coğrafiya üzərində möhtəşəm qələbəsidir. Ancaq tarixin özü də bizə öyrədir ki, uzun məsafəli marafon yarışında coğrafiya tarixdən daha dözümlüdür.

Bütün bunlara baxmayaraq, Yeni Avropanın antiamerikanizmin birləşmiş Avropanın təməl daşına çevrilməsi tendensiyasına müqavimət göstərməsinin ciddi siyasi (həm də heç az dərəcədə olmayan sentimental) səbəbləri var. Neo-deqolçulara və ehkamçı sosial-demokratlara görə, Avropa köhnə Yeni Dünya 18-ci əsrdə monarxiyaçı Avropaya qarşı necə çıxmışdısa, bu gün də eyni şəkildə Amerikaya qarşı çıxan yeni dünyanın mərkəzidir. Onların düşüncəsinə görə, antiamerikanizm Avropanın ümumi siyasət dili olmalıdır. Avropanın yeni demokratik ölkələri bu fikri paylaşmırlar.

Avropanın Amerikaya meydan oxuması ilə bağlı problem ondan ibarətdir ki, Avropa bu yarışa, ən azı, özünün mövcud ümumi rifah kapitalizmi modelinin inkişafı üçün əlverişli fürsət kimi baxır. Reallıq bundan ibarətdir ki, AB müharibədən sonrakı dövrdə Qərbi Avropada inkişaf etdirilən ümumi rifah dövləti siyasətini güdmək baxımından getdikcə "avropalıya" daha az bənzəməkdədir. Öz hüdudlarından kənarda iqtisadi inkişafın genişləndirilməsinə yönəlik layihələri dəstəkləyərkən AB-nin öz daxilində pislədiyi eyni neoliberal ortodoksiya ixrac etməsi çox böyük təəccüb doğurur. Yeni Avropanın antiamerikanizmlə süslənmiş mənfi xarakterli Avropa kimliyindən imtina etməsi Avropa barədə debatlara real töhfədir. Birləşmiş Avropanın müsbət kimliyə ehtiyacı var.

Hazırda Avropa ilə Amerika ümumi dəyərləri və ümumi maraqları olan parçalanmış müttəfiqlərdir.

Antiamerikanizmin təhlükəli cazibədarlığı

Bu gün qlobal siyasətləri geniş şəkildə formalaşdıran üç ideya - antiterrorizm, antikorrupsiya və antiamerikanizm ideyaları arasında qəribə bir funksional oxşarlıq var. Onların hər üçü demokratiya və bazar iqtisadiyyatına heç bir universal alternativin qalmadığı, amma demokratiya və bazar iqtisadiyyatının daha da böyüməsinə ümidlərin puça çıxdığı bir dövrdə intişar tapıb. Bu gün demokratiya tez-tez yenidən müəyyən edilə və yaxud təhriflərə məruz qala bilər, amma heç kəs açıq şəkildə ona qarşı çıxmır. Bazar iqtisadiyyatı və kapitalizmin əleyhinə ovqat yalnız yeraltı zirzəmilərdə intişar tapır, ancaq onlar Jozef Ştiqlits ilə Beynləxalq Valyuta Fondu arasında mübahisə şəklində üzə çıxır. Vaxtilə sinfi mübarizə kimi istifadə olunan fenomen indi universitet auditoriyasında dava-dalaşa qədər kiçilib. Bu üç dominant ideya qeyri-müəyyən, aydın olmayan narahatlıqlarla və sönükcəsinə düzənlənən siyasi strategiyalarla asanca doldurula bilən "boş qutular"dır; onların hər biri seçicilərlə seçilmiş elitalar arasındakı artmaqda olan boşluğu doldurmaq üçündür. Demokratiya və bazar iqtisadiyyatına açıq hücumun töhmətini öz üzərinə götürmədən onların hər üçündən status-kvonu tənqid etmək üçün istifadə edilə bilər. Total şəkildə hər şeyin əleyhinə olan qruplar onların hər üçünü öz gündəmləri naminə istismar edə bilərlər.

Korrupsiya əleyhinə ritorika 1990-cı illərin əvvəllərində qlobal siyasət sahəsinə qədəm qoyanda o, bazar iqtisadiyyatı və demokratiya islahatlarının dərinləşdirilməsinə yardım səfərbərliyinin bir yolu kimi konseptuallaşdırılmışdı. Korrupsiya əleyhinə kampaniyalar milli hökumətləri qanunla idarəçiliyə məcbur etmək naminə vətəndaş cəmiyyətləri və beynəlxalq icmaların (Dünya Bankı, BVF və Qərb dövlətləri) əlaqələndirdiyi səy kimi düzənlənmişdi. Vaşinqton və yerli vətəndaş cəmiyyəti aktyorlarının paylaşdığı korrupsiya əleyhinə mübarizə ritorikası nəyin yanlış istiqamətdə getdiyinə cavab tapmaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Kütlələr onun altından imza atmağa hazır idilər. Lakin nəticə bu oldu ki, demokratik ölkələrin çoxundakı siyasi rəqabət azalaraq hazırda korrupsiyada günahlandırılan hökumətlə daha az dərəcədə korrupsiya iddiasında olan müxalifət arasında adi toqquşmaya çevrilib. Korrupsiya əleyhinə kampaniyalar təmsilçi hökumət, bir-biriylə toqquşan ideya və proqramlar məsələsi kimi düşünülən siyasətlərin təməlini dağıdıb. İctimaiyyətlə elita arasındakı uçurumun aradan qaldırılmasına yardım etməkdən çox uzaq olan antikorrupsiya kursu bu uçurumun daha da böyüməsinə səbəb oldu.

11 sentyabrdan sonra terrorizm qlobal təsəvvürə hakim kəsiləndə bu ümumi təhlükəni xüsusilə nəzərə çatdırmaq üçün antiterrorizm kursu tərtib edildi ki, bu da yeni dünya nizamının sürətlə həyata keçirilməsinə kömək etməliydi. Ancaq hökumətlərin çoxu faktiki olaraq antiterrorizm gündəmini oğurlayaraq ondan öz yerli siyasi opponentlərini darmadağın etmək və vətəndaş cəmiyyəti qruplarına nəzarəti ələ keçirmək üçün yararlandılar. Antiterrorizm kursundan QHT-lərə və müstəqil mediaya qarşı şübhə oyatmaq və vətəndaş azadlıqlarını cilovlamaq üçün məharətlə istifadə edildi. Hökumətlərin əlinə əlverişli fürsət düşdü və onlar uydurma terrorçular icad etməyə başladılar. Antiterrorizm və antikorrupsiya ritorikasının mötədil antiamerikanizmlə uğurlu şəkildə birləşdirilməsi və köhnə üslublu inzibatçılıq siyasəti Vladimir Putinə Rusiyadakı "məqbul" avtoritar rejimi möhkəmləndirmək imkanı verdi. Bu modelin digər ölkələrdə təkrarlanmaq potensialı heç də az deyil. Hökumətlər demokratiyanın və qlobal qarşılıqlı asılılığın yayılması nəticəsində fəaliyyət azadlıqlarının bir azca zəiflədiyini görəndə öz nəzarətlərini möhkəmləndirmək üçün antiterrorizmdən istifadə edirlər.

Antiamerikan kursu, yəqin ki, eyni dərəcədə demokratiyaya da ziyankar təsir göstərir. Vaşinqton korrupsiya əleyhinə mübarizə gündəminin gücləndirilməsində hökumətlərdən yan keçərək vətəndaş cəmiyyəti aktyorlarına problemin korrupsiyaya bulaşmış hökumətlərdə olduğunu söyləməklə aktiv fəaliyyət xəttini yürütməyə cəhd göstərib. Antiterrorizm məsələsində isə Vaşinqton özünü ifşa etmiş hökumətlərə öz daxili opponentlərinə terrorçu damğası vurmaq icazəsi verərək bunun əvəzində "terrorizmə qarşı qlobal mübarizədə" onlardan dəstək almağa çalışıb. Antiamerikanizm məsələsində hökumətlər ümidsizliyə qapılmış ictimaiyyəti problemin məhz Amerikada olduğuna inandırmağa can atırlar. Korrupsiya əleyhinə mübarizə kampaniyası kapitalizmin geniş yayılmasını və demokratiyanın dərinləşdirilməsini sürətləndirmək məqsədilə düzənlənmişdi. O, uğursuzluğa düçar oldu. Terrorizm əleyhinə mübarizə kursu dünyanı Amerikanın başına toplamaq üçün düşünülmüşdü. O da uğursuzluqla nəticələndi. Antiamerikanizm Amerikanın artmaqda olan nüfuzuna, eləcə də demokratiyanın və qlobal bazarın yayılmasına qarşı əks-cavab olaraq meydana çıxıb. Çox təəssüflər olsun ki, onun uğur qazanmaq imkanı var.

Amerikanın antiamerikanizmə cavabları

11 sentyabrdan dərhal sonra Birləşmiş Ştatlar antiamerikanizmin yüksəlişinə tutarlı cavab kimi xalq diplomatiyasını yenidən nəzərdən keçirdi. Xarici Əlaqələr Şurasının məlumatında bəyan edildi ki, xalq diplomatiyası vasitəsilə Birləşmiş Ştatların imicinin yaxşılaşdırılması ölkənin ən fundamental milli təhlükəsizlik ehtiyacları ilə birbaşa bağlıdır (7). Beləliklə, strategiya dəyişdirildi. Demokratiyanın aqressiv şəkildə inkişaf etdirilməsi Amerikanın həm terrorizmə, həm də antiamerikanizmə indiki cavabıdır. Bu, işləyə biləcəkmi?

Həqiqətdir ki, Birləşmiş Ştatlar demokratiya və azadlıq məsələsiylə ittifaqda olanda daha populyar və daha qüdrətli olur. Bu, Amerikanın öz tarixindən aldığı dərsdir. Amma demokratiyanın inkişafı bu gün bizim dünyamızı formalaşdıran antikorrupsiya, antiterrorizm və antiamerikanizm kursları çərçivəsi daxilində aparılan çirkli mübarizənin yan təsirlərindən zədələnə bilər. Terrorizm təhdidi vətəndaş azadlıqları və ictimai təhlükəsizlik arasındakı sərhədləri yenidən danışıqlar yolu ilə dəqiqləşdirməli olan demokratik cəmiyyətləri artıq seçim qarşısında qoyub. Hər bir cəmiyyət qlobal terrordan müdafiədə nə qədər azadlığı qurban verməyə hazır olduğunu öz bildiyi şəkildə müəyyənləşdirəcək. Bununla bağlı başlıca problem cavabları cəmiyyət deyil, qeyri-demokratik hökumətlər verəndə meydana çıxır.

Amerikanın xarici siyasətindəki yeni təhlükəsizlik baxışı onun Mərkəzi Asiyadan başlayaraq bəzi regionlarda bir çox tiraniyalara demokratiya mandatı verilməsiylə nəticələndi. ABŞ hökumətinin demokratik icraatla təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq arasında kompromis yaratmaq cəhdi bəzi yerlərdə demokratik hərəkatları qəzəbləndirə və demokratiyanın inkişafına real şübhə doğura bilər. "Soyuq müharibə" dövründə ABŞ Latın Amerikasındakı bu cür siyasətinin bahasını ödəməli olub və bu gün də Yaxın Şərqdə yürütdüyü belə siyasətin bahasını ödəyir. Əlbəttə, terror təhdidinin reallığını inkar etmək seçim yolu deyil. Hərbi və polis qurumları arasında əməkdaşlıq vasitəsilə terrorizmə qarşı mübarizənin gerçəkliyi ilə demokratiyanı geniş yaymaq məqsədi öz gərginliyini hətta bilavasitə münaqişə dövrlərində də qoruyub saxlayacaq.

Antiamerikanizmin yüksəlişi demokratiyanın dünyaya yayılmasında başlıca əngələ çevrilə bilər. Birləşmiş Ştatlara və onun yürütdüyü siyasətlərə qarşı irəli sürülən yeni şübhələr kontekstində bir çox qeyri-demokratik, yarımdemokratik və ya hətta artıq tam demokratikləşməkdə olan rejimlər demokratiyanın inkişafına yönəldilən istənilən daxili təzyiqə "Amerikanın sponsorlaşdırdığı destabilizasiya" damğası vuraraq onu cinayətkarlıq kimi qələmə verməyə şirnikirlər. Gürcüstanda baş verən son hadisələr buna klassik əyani nümunədir. Gürcü xalqı ədalətli seçkilər uğrunda öz hüquqlarını müdafiə etmək üçün küçələrə tökülüşəndə keçmiş prezident Eduard Şevardnadze bu xalq hərəkatına dərhal Amerikanın ruhlandırdığı sui-qəsd damğası vurmağa tələsdi. Avtoritar rejimlərin strategiyası demokratik hərəkatları Birləşmiş Ştatlardan kənar qaçmağa zorlamaq, bununla da onları təcrid və beynəlxalq dəstəkdən məhrum etməyə çalışmaqdır. Birləşmiş Ştatlar üçün demokratiyanın genişləndirilməsi dünyanın hər bir guşəsindəki insanların qəlblərini və şüurlarını fəth edə bilmək vasitəsidir. Ancaq əgər antiamerikanizm demokratiyanın "amerikan imperializmi" ilə eyni şey demək olması fikrini yaymaqda uğur qazanarsa, bu, demokratiyanın geniş yayılması prespektivlərinə ciddi ziyan vuracaq.

Transatlantik məkanda baş verən çatlar bu riski daha da artırır. Antiamerikanizmin yüksəlməkdə olan dalğasından qorunmaq istəklərinə - bu isə başadüşüləndir - uyğun hərəkət edən bir çox Avropa hökumətləri və fondları Amerika Birləşmiş Ştatlarına antipatiyanın daha güclü olduğu mühitlərdə özlərini Amerikanın demokratiyanı genişləndirmək səylərindən uzaqda tutmağa çalışırlar. Bu mövqe dünyanın bir çox ölkəsində demokratik dəyişikliklərin baş verməsi şansını təhlükəyə məruz qoya bilər. 1990-cı illərin demokratik sıçrayışı ona görə mümkün oldu ki, Avropa ilə Amerika demokratikləşmə gündəmini birgə bölüşürdü; bir çox ərazilərdə onların demokratiyanı genişləndirmə proqramları birgə əlaqələndirilirdi. Demokratiyanın genişləndirilməsi sahəsində Transatlantik parçalanma beynəlxalq səviyyədə dəstəklənən demokratikləşmə səylərinin özünü sual altında qoyacaq.

Amerikanın demokratiyanı genişləndirmək səyləri başqa bir əngəllə üzləşəcək. Şərqi Avropada demokratikləşmə amerikapərəst hökumətlərin və cəmiyyətlərin meydana çıxmasına səbəb olub. Yaxın Şərqdə və dünyanın bəzi digər regionlarında eyni nəticələrə ümid etmək olmaz. İraq Polşa deyil. Birləşmiş Ştatlar üçün təhlükəsizlik problemləri doğuran antiamerikan demokratik dövlətlərin meydana çıxması perspektivi ilə üzləşən Vaşinqton öz demokratikləşmə gündəmini buna uyğun olaraq daraltmağa məcbur ola bilər. Ancaq belə bir reaksiya bütövlükdə demokratikləşmə siyasətinə ciddi mənfi təsir göstərəcək. O, "təhlükəsizliyə həssas" və demokratiyanın - hətta daha çox azadlıq təmin edə bilməsə də - yerli münaqişələri yenidən yönləndirə və nəzarət altında saxlaya bilən rejimlər kimi yanlış başa düşüldüyü demokratikləşmə strategiyalarının qəbul edilməsiylə nəticələnə bilər. Etnik cəhətdən bölünmüş cəmiyyətlərin azad seçkilərlə tanış edilməsi bu cəmiyyətlərin demokratikləşməsi demək deyil. Zəif və fəaliyyətsiz dövlətlər də azadlıq və insan hüquqları üçün yerinə gəldikləri despotik hökumətlər qədər təhlükəlidir. Yaxın Şərq ABŞ-ın demokratikləşmə strategiyasının, demokratiyanın həm də açıq cəmiyyət demək olması prinsipinə sadiq qalıb-qala bilməyəcəyinin sınaqdan keçirilməsi üçün ən ağır imtahan olacaq.

Amerikanın indiyə qədər etiraf edə bilmədiyi şey budur ki, antiamerikanizmin dünyanın çox yerində yüksəlişə qalxması antiamerikan ovqatına qarşı köklənən seçicilərin meydana çıxmasına səbəb olur. Hətta ABŞ siyasətiylə razılaşmadıqları halda belə bu seçicilər başa düşürlər ki, Amerikanın nüfuzunun azalması həm də azadlığın azalması deməkdir və antiamerikanizm antidemokratik və antibazar qüvvələri üçün çoxdan arzuladıqları cıdır meydanıdır. Təbii şəkildə meydana çıxan və evin içində böyüməkdə olan bu antiamerikanizm əleyhinə duyğular Birləşmiş Ştatlara antiamerikanizm siyasətlərini ən ciddi mənada nəzərə almağı təklif edir. Başqa sözlə, demokratiyanı ixrac etmək əvəzinə onu dəstəkləmək gərəkdir, - bu, Amerika üçün ən yaxşı strateji seçim yoludur.

Qeydlər:

Müəllif Liberal Strategiyalar Mərkəzinin antiamerikanizm haqqında tədqiqat işini dəstəklədiyinə görə ABŞ-ın German Marşall Fonduna dərin təşəkkürünü bildirir.

1. Bax: "Views of a changinq World 2003: War with İraq Further Divides Global Publics", people-press.org/reports/display.php3 ReportiD=185.
2. Tarixən solçular antisemitizmin Avropa siyasətində alətə çevrilməsini pisləyiblər.
3. Chalmers Johnson. Blowback: The Costs and Consequences of American Empire, 2-nd (New York: Henry Holt, 2002).
4. Barri Rubinin yazdığı kimi, "Amerikanın əleyhinə olanları öz inanclarına uyğun olaraq hərəkət etməyə cəsarətləndirən Birləşmiş Ştatların qoçu kimi davranmasından daha çox onun son illərdəki yumşaqlığı olmuşdur". Barry Rubin, "The Real Roots of Arab Anti-Amerikanism", Foreign Affers 81 (November-December, 2002)
5. "Financial Times" (London), 9 January 2004.
6. "Balkanlarda antiamerikanizm" adlı rəy sorğusu araşdırmalarını "BBSS Qalon İnterneşnl" həyata keçirmiş və onu Sofiyadakı Açıq Cəmiyyət Fondu tərəfindən maliyyələşdirmişdir. Araşdırma Bolqarıstan, Makedoniya, Kosovo, Rumıniya və Serbiyanı əhatə etmişdir.
7. Xarici Əlaqələr Şurasının məlumatını nəzərdən keçirmək üçün bax: www.cfr.org/pubs/Task-force_final2-19.pdf.