FƏXRİ ŞURA:

Mustafa Cəmiloğlu
(Ukrayna)

İrfan Çiftçi
(Turkey)

Eric Chenoweth
(USA)

Miljenko Dereta
(Serbia)

Ivlian Haindrava
(Georgia)

Irena Lasota
(USA)

Stojan Obradovic
(Croatia)

Ramiz Rövşən
(Azərbaycan)

Tadeusz Swietochowski
(USA)

Petruska Sustrova
(Czech Republic)

Jersy Targalsky
(Poland)

MƏRUZƏ

Nəriman Qasımoğlu

Məruzə İREX və Vudro Vilson Beynəlxalq Elm Mərkəzinin düzənlədiyi və 2-7 mart 2004-cü ildə ABŞ-ın Virciniya ştatında keçirilən "2004-cü il Qafqaz regional siyasətləri" simpoziumunda oxunub.

Müasir siyasi reallıqlar daxilində İslam dininin adaptasiya problemlərini içərən dini proseslər keçmiş sovet məkanında, o cümlədən Qafqazda spesifik xüsusiyyətlərə malikdir. Bu proseslər bir çox cəhətdən müsəlman çoxluqlu digər ölkələrdəkindən (Türkiyə, İran, Pakistan, ərəb ölkələri və s.) tamamilə fərqlənir. Həmin ölkələrdə İslam dərin tarixi institutlaşma ənənələrinə malik olduğu halda, keçmiş sovet respublikalarında, demək olar ki, ateist ideologiyanın hökm sürdüyü 70 il ərzində yalnız sosial səviyyədə mövcudiyyətini sürdürə bilmişdir. Ancaq Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra biz dini faktorun ictimai həyatda müəyyən rol oynamağa can ataraq bir çox siyasi ideya və modellərin gəlişməsinə təsir göstərməyə, həm də əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərməyə başladığının şahidi olduq.

Bildiyiniz kimi, biz həmişə keçmiş sovet respublikalarında demokratiyanın olmadığından şikayətlənir, bu ölkələrdəki hakim rejimləri vətəndaş cəmiyyəti quruculuğu probleminə münasibətdə totalitar davranışlarına görə tənqid edirik və əlbəttə ki, bunda haqlıyıq. Ancaq eyni zamanda mən onu da qeyd etmək istərdim ki, bu cəmiyyətlərin çoxu demokratiya mədəniyyətinin aşağı olması problemi ilə də üzləşib. Hər şeydən əvvəl mən cəmiyyətin demokratik dəyişikliklər üçün geniş potensiala malik olduğu, amma bəzi yerli və beynəlxalq səbəblər ucbatından bu potensialı gerçəkləşdirmək üçün ağır dövrlər yaşayan Azərbaycandan fərqli olaraq qanuni siyasi müxalifətin lazımi səviyyədə mövcud olmadığı Mərkəzi Asiya ölkələrini və yaxud demokratik məzmuna malik siyasi müxalifətin hələ də formalaşmadığı Şimali Qafqazı nəzərdə tuturam. Bu ölkələrdəki siyasi situasiyaların detallarına vararaq, buradakı söhbətimin mövzusundan kənara çıxmaq istəməzdim, amma bununla mən diqqətinizi bu faktorlardan birinə, demokratiya mədəniyyətinin əhalinin geniş hissələri tərəfindən mənimsənilməsinin əngəllənməsi amilinə yönəltmək istəyirəm. Çünki regiondakı durumu mürəkkəbləşdirən və qəlizləşdirən faktorlardan biri də məhz budur.

Milli müstəqilliyə nail olduqdan dərhal sonra biz dini məsələlərlə bağlı müəyyən boşluqla üzləşdik, bu da müxtəlif fundamentalist hərəkatların yayılması və fanatizmin populyarlaşmasına aparıb çıxarırdı. Bu ağrılı proses erməni hərbi qüvvələri tərəfindən işğal olunmuş ərazilərdən qovulan 800 minə yaxın qaçqına və əhalinin daha ciddi iqtisadi çətinliklərlə üzləşən kəsimlərinə böyük təsir göstərir. Rusiyanın tərkibində olan Şimali Qafqazda İslam bəzi səviyyələrdə dövlət quruculuğunun dünyəvi təbiətinə qarşı çıxır.

Regionda dini işlərin tənzimlənməsinin mürəkkəbliyi bir yandan obyektiv olaraq vətəndaşların din məsələlərilə əlaqədar işlərinə müdaxilənin yolverilməzliyi və dövlətin öz təbiəti etibarı ilə dünyəviliyindən qaynaqlanırsa, digər yandan dini şüurun tamamilə aydın və real siyasi perspektivlərə malik olması da məsələni qəlizləşdirir. İctimai-siyasi duruma təsir edən bu amillər hakimiyyət rəsmilərini məcbur edir ki, dünyəvi dövlət prinsiplərinin xələldar olmaması - əslində isə mən deyərdim ki, avtoritar rejimlərin zorla əllərində saxlamağa çalışdıqları hakimiyyətin zəifləməməsi - naminə dini situasiyanı nəzarətdə saxlayan müəyyən tədbirlər görsünlər. Bu tədbirlər adətən müxtəlif mövqelərdən qiymətləndirilir. Müxtəlif hökumətlər inzibati metodlara həddən artıq aludə olduqları hallarda, hər bir dünyəvi dövlətin öz vətəndaşlarına təmin etməli olduğu vicdan azadlığı hüququna hörmət edilməsi baxımından belə bir siyasətin tənqidi üçün əlverişli şərait yaranır. Bu cür tənqidlərə adətən ABŞ Dövlət Departamentinin insan hüquqları haqqında illik hesabatlarında və bəzi beynəlxalq təşkilatların bəyanatlarında tez-tez rast gəlinir.

Milli müstəqilliyin ilk dövrlərindən danışarkən qeyd etmək lazımdır ki, həmin dövrdə İran, Türkiyə və ərəb ölkələri Azərbaycanda çoxlu məscid tikmişdir. Qonşu İranda Kiril əlifbası ilə nəşr olunan dini ədəbiyyat əhali arasında ilk dövrlər müəyyən populyarlıq qazanırdı. Dünyəvi Türkiyədəki müəyyən dini dairələr də Azərbaycan ərazisində İranla dini rəqabətə qoşulmuşdu. İrandan fərqli olaraq, Türkiyənin Azərbaycanın dini həyatına töhfələri üçün bir çox halda yerli hökumət strukturları tərəfindən daha münasib şərait yaradılırdı. Ərəb ölkələrindən olan emissarlar da Azərbaycana tez-tez təşrif buyurmuşlar. Beləliklə, qısa bir zaman kəsiyində bəzi azərbaycanlıların ənənəvi dindarlığı xarici təsir sayəsində nurçuluq, vahabilik və siyasiləşmiş şiəlik istiqamətində inkişaf etmişdir. Azərbaycan reallığına gətirilən bu yeni dini hərəkatlar leqal, yarım-leqal və bəzən qeyrileqal islam təhsili şəbəkələri formalaşdırmaq mənasında öz sosial bazalarını qurmuşlar. Bununla yanaşı, azərbaycanlılar İran, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, Suriya, İraq, Misir, İordaniya və Pakistandakı İslam dininə aid təhsil mərkəzlərində oxumaq imkanı da qazanmışlar.

2001-ci ilin iyununda Azərbaycan Respublikası prezidentinin fərmanı ilə Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi (DQİDK) təsis edilmişdir. Bu dini komitəyə dini problemlərin həll edilməsilə bağlı geniş səlahiyyətlər verilmişdir.
Azərbaycanda dini etiqad azadlığı haqqında xüsusi qanun mövcuddur. 1992-ci ilin avqustunda qəbul edilən bu qanun sonralar dini situasiyaya dövlət nəzarətini gücləndirmək məqsədini güdən bir sıra əlavələrə məruz qalmışdır. Bu müvafiq dəyişikliklər və əlavələr həmin qanuna 1996-cı ilin iyun, noyabr və dekabr aylarında, 1997-ci ilin oktyabrında və 2002-ci ilin iyununda daxil edilmişdir. Buna baxmayaraq, müxtəlif dini dairələr Azərbaycandakı bu qanundan hələ də narazıdırlar. Onların fikrincə, qanun nəinki dindarların hüquqlarını geniş şəkildə pozur, həm də ölkə Konstitusiyası ilə ziddiyyət təşkil edir. Məsələn, Konstitusiyanın 18-ci maddəsində dinin dövlətdən ayrıldığı bildirilir və 25-ci maddə irqindən, milliyyətindən, dilindən, dinindən, cinsindən, mənşəyindən, maliyyə durumundan, məşğuliyyətindən, siyasi əqidəsindən, siyasi partiya, həmkarlar ittifaqı və digər ictimai təşkilatlara mənsubluğundan asılı olmayaraq hər kəsin hüquq və azadlıqlarını təmin edirsə də, heç bir şərhi verilməyən və "dini xadim" adlanan şəxslər siyasi partiyaların üzvü ola və seçkilərdə iştirak edə bilməzlər. Əgər bu müddəa öz konstitusiyalarında İslamı dövlət dini elan edən Pakistan və Misir kimi dinin rəsmi statusa malik olduğu ölkələrə şamil edilsəydi, bəlkə də bunu başa düşmək olardı, ancaq bunun dünyəviliyi prioritet istiqamət seçən yeni milli respublikalara aid edilməsi heç cür başadüşülən deyil.

Azərbaycan hökuməti tez-tez dindən siyasi alət kimi istifadə edilməsindən danışır. Hökumət rəsmiləri həmişə dindən istifadəyə münasibətdə belə bir təmayülün əleyhinə olduqlarını söyləsələr də, aşkarda olan bundan ibarətdir ki, əslində onlar bunu bəyan edilmiş bir dövlət kursu kimi ardıcıl olaraq yürütməkdən daha çox yalnız öz cari siyasi maraqlarına qarşı yönəldiyi vaxtlarda dilə gətirirlər. Misal üçün, Azərbaycandakı hakim rejim bu yaxınlarda müsəlman ruhanilərini sabiq prezident H.Əliyevin, onun vəfatından sonra isə oğlu İ.Əliyevin xeyrinə prezident seçkisi kampaniyasına cəlb etmək üçün əlindən gələni etdi. Ruhanilərin dindar müsəlmanları səfərbər etmək cəhdinin hər hansı bir nəticə verəcəyinə və əhalini mövcud rejim nümayəndələrinə səs verməyə sövq edəcəyinə inanmaq çətindir, mövcud rejimə qarşı loyal münasibətdə olan ruhanilər, əsasən korrupsiyaya bulaşmış dini elita kimi tanınır və cəmiyyət arasında onlar müsbət imicə malik deyillər. Ölkə rəsmilərinin bu kontekstdə güddüyü məqsəd əslində belə bir görüntü yaradan şounu təşkil etmək olmuşdur ki, bir çox beynəlxalq təşkilatlar və müşahidəçilər tərəfindən də qeyd olunduğu üzrə, seçkilərdə çoxsaylı saxtakarlıqlar nəticəsində prezident seçilən hakimiyyət namizədi geniş kütlələr tərəfindən, baxın, necə dəstəklənir.

Qafqazdakı İslam təmayüllərini üç kateqoriyaya bölə bilərik: "ənənəvi" İslam, "dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən" İslam və "radikal" İslam. "Ənənəvi" İslam ifadəsi burada müsəlmanların böyük əksəriyyətinin baxışlarını xarakterizə edən, dinə mühafizəkar, ümumi, daha doğrusu, passiv münasibəti ifadə etmək üçün işlədilir. Şimali Qafqazda hələ də islam əsasən inancdan daha çox etnik kimlik kimi qəbul edilir. Qafqazda "əcdadların ənənələrini qoruyub saxlamaq" düşüncəsi çox möhkəmdir. Bu, müxtəlif dərəcəli dini mərasimlərin yerinə yetirilməsində öz əksini tapır. Az bir qism üçün İslam dini ayinlərə dəqiq riayət deməkdir. Çoxları öz müsəlmanlıqlarını səthi, simvolik formada təsdiq etməyə meyllidir. "Dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən" İslamdan isə dövlətin siyasi ehtiyacının ödənilməsi naminə istifadə edilir. Üçüncü, "radikal" adlandırılan İslam tendensiyası isə İslamı təhriflərdən təmizləmək istəyən və bir çox halda da müəyyən siyasi məqsədlər güdən fəaliyyət qruplarını əhatə edir. Bütün regiona münasibətdə onlar çox müxtəlif qrupları təmsil edirlər. Onların bəziləri "vahhabilər" kimi tanınır. Onlar Azərbaycanda da fəaliyyət göstərirlər, ancaq Şimali Qafqazdan fərqli olaraq, burada İran yönümlü siyasi şiə qrupları düşərgəsinin təmsilçiləri ilə rəqabət aparırlar. Dini situasiyaya İranın təsirindən danışarkən onu da açıq şəkildə qeyd etmək lazımdır ki, əhalisinin təxminən 60 faizinin özünü ənənəvi şiə hesab edən Azərbaycandan fərqli olaraq, İranın Şimali Qafqaz dindarlarına heç bir təsir etmək imkanı yoxdur, çünki buradakı əhalinin dini görüşləri şiəlikdən tamamilə fərqlənir.

Azərbaycanda vahhabiliyin ölkə üçün nə qədər təhlükəli ola bilməsini tez-tez müzakirə edirik. Təbii ki, bəzi ərəb xeyriyyə cəmiyyətləri tərəfindən himayə edilməsəydi, vahhabilik Azərbaycanda yayıla bilməzdi. Çeçenistan və Dağıstanda baş verən hadisələrin anatomiyasnı əsas götürən bəzi digər şərhçilər isə bu fikirdədirlər ki, vahhabiliyin Azərbaycanda yayılmasında daha çox maraqlı olan qüvvələr sırasında Rusiyanın kəşfiyyat orqanlarını da nəzərdə tutmaq lazımdır. İkinci çeçen müharibəsindən öncə Şimali Qafqazda vahhabiliyin yayılmasını əngəlləyən səylər göstərilməmişdi. Məsələ burasındadır ki, Rusiya Çeçenistana müdaxiləsinə bəraət qazandırmaq üçün təkcə çeçen qiyamçılarına qarşı deyil, həm də o vaxt Dağıstanda yerləşmiş olan dini terrorçu qruplara qarşı mübarizə üçün də bu mənada beynəlxalq ictimaiyyətə yönəlik bəhanə əldə etmişdi. Bu ideyanın məğzi Azərbaycanın ləzgi azlığının məskunlaşdığı şimal hissəsində separatçı meylləri qızışdırmaqdan ibarətdir. Faktiki olaraq bu rol Azərbaycanda fəaliyyəti qanunla qadağan edilən, amma Rusiyada qeydiyyatdan keçən "Sadval" təşkilatına həvalə edilmişdi. Bu təşkilatın bəzi üzvləri Ermənistan kəşfiyyat orqanları ilə əməkdaşlıqda, Bakıda metro stansiyasını partlatmağa cəhd göstərməkdə və bəzi digər əməllərdə ittiham edildikdən sonra onun populyarlığı xeyli zəifləmişdir. Təhlilçilər bu fikirdədirlər ki, dini separatizmi cəsarətləndirməkdə məqsəd bundan ibarətdir ki, o, son nəticədə etnik separatizmin yüksəlişinə rəvac verə bilər. 1992-2001-ci illərdə yerli filialları Azərbaycanın bu regionunda fəaliyyət göstərən "Əl-İqasa", "İslam Konqresi", "İslam dünyası", "Vahhabi tövbəsi", "Nicat"”, "Əl-Xeyriyyə" və digərləri kimi vahhabi təşkilatlarının qərargahları Rusiyada, Dağıstanda yerləşirdi.

Aydındır ki, Çeçenistanda milli müstəqillik uğrunda mübarizənin islam bayrağı altında aparılması çeçenlərin birləşməsində müəyyən rol oynasa da, xalqa heç bir fayda gətirməmişdir. Bunu dərk edən bəzi çeçen liderləri Rusiya ilə problemlərini yeni bir seçim əsasında çözməyə meyl göstərirlər. Bu seçimə İslam dini də daxildir, ancaq burada onun elə versiyası götürülür ki, o, çeçenlərin inkişaf etdirməyə çalışdıqları qədim adət-ənənələrinin nəzəri təsdiqinə xidmət etsin. Qısası, onlar belə hesab edirlər ki, çeçenlər inzibati, ərazi və siyasi quruculuq işlərinə biganəlik göstərməlidirlər. Onların düşüncəsinə görə, çeçenlər üçün vacib olan yeganə şey icma və tayfa qurumlarına malik olmaqdır; bu qurumların subyekti isə bir-birilə qan qohumluğu əlaqəsini itirərək, sadəcə, ayrı-ayrı fərdlərdən ibarət əhali deyil, ailələr, klanlar və tayfalar olmalıdır. Bu baxımdan onlar Mədinə ümmətini misal gətirirlər. "Ümmət" termini müsəlmanların son prioriteti kimi nəzərdən keçirilən ümumi müsəlman millətinin formalaşmasını nəzərdə tutur. Bir çox islam alimləri bu fikirdədir ki, ümmətin ayrılıqda əhali üçün nəzərdə tutulan ümumi faydası fərdi hüquq konsepsiyalarına uyğun gəlmir. İslam ənənələrinin ənənəvi şərhinə tərəfdar olan bir çox qrupların fikrincə, demokratiya ilə İslam bir araya sığışa bilməz, çünki o, fərdi hüquqları ümmətin ümumi istəklərindən üstün tutur. Ümmətin yeni çeçen yozumuna gəldikdə isə, o, Mədinə dövründəki ümmətlə, vaxtilə peyğəmbərin başçılıq etdiyi, bir-birilə qan qohumluğu olan insanlardan ibarət qurumla eyni məzmunda olmalıdır. Onların fikrincə, çeçenlərin əcdadları ta qədim dövrldərdən bu tip münasibətlərə riayət etmişlər və bu, tarixi Çeçenistanın dağlıq hissəsində yaşayan çeçenlər üçün indi də əlverişli olaraq qalır. Qısa şəkildə desək, onlar Çeçenistanın düzənlik hissəsindən imtina etməyə hazırdırlar, yəni buradakı əhali Rusiya qanunlarına uyğun olaraq yaşaya bilər. Çeçenistanın dağlıq hissəsi isə Rusiyanın tərkibində qalsa da, öz əcdadlarının ümmət quruluşunun qanunlarına uyğun olaraq yaşamaq məsələsinə üstünlük verir ki, bu da mahiyyət etibarilə nə müasir dünyəvi dövlət, nə də ümumən qəbul olunmuş İslam dövləti tipinə uyğun gəlir.

Bu yaxınlara kimi sosioloji elmlər cəmiyyətin dünyəviləşməsi məsələsində konsensusa malik idi. Ancaq bu konsensus artıq mövcud deyil. Ümumi müasirləşmə prosesini cəmiyyətin dünyəviləşməsi proseslərindən üstün tutan ənənəvi metod tərəfdarları ilə (əsasən avropalılarla) davamlı, sabit dini ideyalar üçün rəqabətcil və plüralist bazarlar yaradılmasını təmin edən yeni amerikan metodu tərəfdarları arasında qızğın mübahisələr gedir. Sonuncu metodun tərəfdarları belə hesab edirlər ki, Qərbi Avropa xristianlığı ABŞ-dakı dini rəngarəngliyin sabit fəallığı və post-kolonial dünyadakı həm xristian hərəkatlarının, həm də qeyri-Qərb dini ənənələrinin çağdaş yüksəlişi ilə müqayisədə dərin böhran keçirir. Digər sosioloqlar isə belə hesab edirlər ki, nə ənənəvi sekulyarizasiya yolu, nə də dini bazarlara dair amerikan yanaşması Avropadakı sekulyarizasiya proseslərinin daxili dinamikasının və dünyanın qalan hissəsində qeyri-Qərb dini ənənələrinin dirçəlişinin inandırıcı izahını verir. Onlar bu fakta istinad edirlər ki, İslam ənənələrinin dirçəlişi ortodoks sekulyarizasiya modelindən və dini bazar modelindən kənarda baş verən bir şeydir.

İslama gəldikdə isə, razılaşmaq olar ki, müsəlman ölkələrindəki modernizasiya prosesləri cəmiyyətin sekulyarizasiyasını sürətləndirmir. Bunu Türkiyədə müşahidə etmək mümkündür: bu ölkədə ənənəvi İslam köklərinə malik siyasi qüvvələr ara-sıra hakimiyyətə gəlsələr də, hələ də ölkənin Avropa Birliyinə daxil olması üçün əllərindən gələni edirlər. Rəsmi İslamın türk versiyası daxili faktordur və nurçuluqdan fərqli olaraq, o, Azərbaycanda, Özbəkistanda və digər Mərkəzi Asiya ölkələrində öz şəbəkəsini yaratmaq və beləliklə də xarici dini bazarlarda rəqabətə girmək iddiasında deyil.

Aydındır ki, postsovet dünyəvi dövləti dini reallıqların inkişafı baxımından hansı nəzarət tədbirini görürsə - görsün, o, vətəndaş cəmiyyəti quruculuğu reallıqlarına uyğun olaraq İslamın yeri və rolunun müəyyən edilməsində öz strateji vəzifəsini təkcə inzibati-qanuni tədbirlər vasitəsilə yerinə yetirə bilməz. Dövlətin dini situasiya ilə bağlı vəzifələrinə inzibati-qanun tədbirləri ilə yanaşı, dini maarifçilik işi də daxil edilməlidir. Mən aydın başa düşürəm ki, dünyəvi dövlətə əhaliyə dini təhsil verilməsini tövsiyə etmək ilk baxışdan dinin dövlətdən ayrılması prinsipinin pozulması kimi görünə bilər.

Müsəlman əksəriyyətə sahib müstəqil ölkədə demokratik dünyəvi dövlət qurmaq istəyən bizlər bu şərtlər daxilində cəmiyyətin sekulyarlaşdırılmasında hansı yanaşmanı seçməliyik? Biz dinin dövlətdən ayrılmasına dair ənənəvi prinsipi və cəmiyyətin modernləşdirilməsini diqqətlə təhlil etməklə sekulyarizasiyanın Avropa şərhinin ruhuna və qaydalarına uyğunmu hərəkət etməliyik, yoxsa dini ənənələrin yüksəlişinin çağdaş reallıqlarına əsaslanan və dini bazarlarda plüralizmə və rəqabətə rəvac verən, hələ də inkişafda olan yeni amerikan yanaşmasına əsaslanmalıyıq?

Bu suallara cavab verməyə çalışmazdan əvvəl onu da qeyd etməliyəm ki, xristianlıqdan fərqli olaraq, İslam öz nəzəri versiyasında monoteizmi mütləq ideya kimi götürür, hətta peyğəmbərin belə vasitəçilik hüququnu tanımamaqla insanlarla Allah arasında vasitəçiliyi istisna edir, hər cür vasitəçilik institutunu inkar edir. Başqa sözlə, İslam nəzəri cəhətdən mömin müsəlmanların dindarlığının mərkəzləşdirilmiş qaydada qayğısına qalan kilsə institutlarına malik deyil. Təcrübədə isə bu məsələ bir qədər fərqlidir. Buna görə də mən bütövlükdə İslam deyil, daha çox onun şəriət versiyası kontekstində danışacağam, çünki dini norma və ayinləri icra edən müsəlmanlar üçün çox ümumi olan şəriət versiyası bir din kimi İslamın Quran versiyasına tamamilə zidd görünür. Dini bazarlarda rəqabət apara bilmək üçün strukturlaşmaya, institutlaşmaya və mütəşəkkilliyə can atan da məhz şəriət İslamıdır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, şəriət İslamı dini bazarda fəaliyyət göstərmək hüququ baxımından rəqibsiz inhisarçı kimi aparmağa meylidir və hər cür dini fərqli düşüncəyə ağrılı reaksiya nümayiş etdirir. Bununla yanaşı, ənənəvi İslama aid ayrı-ayrı hərəkatlar və cərəyanlar arasında dini bazarlar uğrunda mübarizə plüralistik fikir mübarizəsi deyil, bu, biri digərini inkar məzmunundadır və dini durumda sabitliyi poza biləcək potensiala malikdir. Belə bir şəraitdə, cəmiyyətdə dini işlərin yalnız inzibati qanunlarla tənzim edildiyi dünyəvi dövlətdə müsəlmanlar arasında dini plüralizmi təşviq etməyin faydasından danışmaq də çətindir. Dövlət İslamın dini bazarına öz töfhəsini verməkdə maraqlı olmalıdır. Dövlət, hər şeydən əvvəl, İslam dini bazarının inhisardan çıxarılmasını məqsəd kimi müəyyən etməli, dünyəvi dövlətin məqsəd və vəzifələri naminə dini postulatların yeni şərhlərinin verilməsinin təbliğini təşviq etməlidir.

Təxminən on ildən artıqdır ki, ümumiyyətlə İslam dininə, xüsusilə isə azərbaycanlıların həyatında dinin rolunun müəyyənləşdirilməsinə modernist münasibəti təbliğ etməyə çalışırıq. Ardıcıl surətdə aparılan təbliğat işləri nəticəsində bu münasibət öz əksini "Azərbaycan cəmiyyətində İslam dininin rolu və yerinin müəyyənləşdirilməsi" adlı konsepsiyamızda tapmışdır. Bu sənədin başlıca teoloji yeniliyi Azərbaycan müsəlmanlarına Quran mətninə xüsusi üstünlük vermələrinin və öz dini inanclarını yalnız Quran məntiqi işığında inkişaf etdirərək tədricən sünnə ehkamlarından uzaqlaşmalarının təklif olunmasıdır. Bu münasibət belə bir fakta əsaslanır ki, Azərbaycan müsəlmanlarının əksəriyyətinin dini şüuru məlum səbəblərə görə orta əsr sünnə ədəbiyyatının buyurduğu ənənəvi ehkamların təsirindən uzaq düşmüşdür. Bu konsepsiya həm əhalinin dini ehtiyaclarına cavab verir, həm də İslamı mənəvi və mədəni sferalarla məhdudlaşdıran dini təlimatların əhali tərəfindən qəbulunu təmin edir və dini şüurda dini dəyərlərlə dünyəvi dəyərlər arasındakı fərqlərin aradan qalxmasına şərait yaradır. Strateji baxımdan bizim təklif etdiyimiz teoloji vasitələr onu təmin edir ki, ümumən qəbul olunmuş demokratik dəyərlər, insan azadlıqları, şəriət normalarının tənqidi surətdə yenidən nəzərdən keçirilməsi və s. məsələ dini baxımdan öz təsdiqini tapsın. Belə bir mexanizmin yaradılması tədbirləri arasında ümumtəhsil məktəbləri proqramına xüsusi Quran kurslarının və ali təhsil məktəblərində humanitar fənlərlə bağlı proqramlara Quran məntiqinin daxil edilməsinin zəruriliyi mühüm yer tutur.
2000-ci ilin fevral və mart aylarında "Azadlıq" qəzeti öz səhifələrində mənim "Cümə söhbətləri" silsiləsindən olan yazılarımı dərc etmişdi. Həmin silsilədən olan bir neçə yazıda müsəlman dindarlara İslam dininin Quran məntiqinə əsasən öyrənilməsi və təbliğ olunması, eləcə də müsəlman ibadət və ayinlərinin icrası zamanı doğma dildən istifadənin vacibliyi vurğulanırdı. Bu məqalələr Azərbaycanın bütün dini və qeyri-dini dairələrində qızğın mübahisələrə səbəb oldu. Bununla bağlı hay-küy o dərəcəyə çatdı ki, İslam Partiyasının bəzi üzvləri qəzet vasitəsilə müəlliflə "haqq-hesab" çəkmək lazım gəldiyini bidirmişdilər. Bəziləri müəllifi açıq şəkildə sionizm tərəfdarı olmaqda, "yalançı peyğəmbərlikdə" və s.-də günahlandırdılar. Ən qəribəsi, hökm şəklində təqdim edilməyən bir ideyanın ənənəvi dini düşüncə ilə toqquşmasının birdən-birə günün mövzusuna çevrilməsi idi. Bu ideya tezliklə cəmiyyətdə özünə populyarlıq qazanan kimi radikal islamçılar cəbhəsindən olan ən qatı opponentlər belə, namaz istisna edilməklə, digər ibadət və ayinlərin icrasında da Azərbaycan dilinin hüququnu vurğulamağa başladılar. Dövlət rəsmiləri də ümumən xarici dini təsirlərin ölkəyə nüfuzunu zəiflətmək üçün nəzərdə tutulan tədbirlərin hazırlanmasında və həyata keçirilməsində, xüsusi qaydada isə İslam dininin tədrisi sahəsində bu ideyadan ideoloji alət kimi istifadə etdilər.

Demokratik dəyərlərə xidmət edən bu cür təşəbbüslərin strateji istiqamətinin məqsədi onunla müəyyən edilir ki, sıravi dindarlar dini liderlərin qadağalarına rəğmən müxtəlif dini postulatlar barədə öz fikirlərini daha açıq şəkildə ifadə etmək imkanı qazanırlar və beləliklə, dini mövzuların müzakirəsi dini strukturların inhisarından çıxmağa başlayır.

Digər müsəlman xalqları ilə müqayisədə azərbaycanlıların tarixən gəlişmiş dini şüurunda dini dözümlülük göstəricisi daha yüksək həddədir. Buna baxmayaraq, əvvəl də qeyd etdiyim kimi, bir sıra səbəblər üzündən hazırda bu tarixi və ənənəvi dözümlülüyü təhdid edən proseslər baş verməkdədir. Əlbəttə ki, bu proseslər arzuolunan deyil. Hazırda biz onlara qarşı müqavimət mexanizmini işləyib hazırlayırıq. Artıq bu istiqamətdə müəyyən işlər görmüşük və görməkdə davam edirik. Tarixi-ənənəvi dini fundamentalizmdən qurtulmaq, azadlıq və demokratiya fundamentalizminin nəzəri və xeyirxah təcrübələrini həyata keçirmək üçün, elə bilirəm, birgə çalışmağımıza da böyük ehtiyac var.

İngiliscədən tərcümə etdi:
Tehran Vəliyev