'CƏNUBİ AZƏRBAYCAN: SOYUQ MÜHARİBƏNİN BAŞLANĞICI"
Bakı, "Adiloğlu", 2003 |
 |
| Cəmil Həsənli |
"Adiloğlu" nəşriyyatı tarixçi professor Cəmil
Həsənlinin "Cənubi Azərbaycan: soyuq müharibənin başlanğıcı" adlı
monoqrafiyasını çap edib. Əsər əvvəllər Azərbaycan dilində nəşr
olunmuş "Cənubi Azərbaycanda sovet-ingilis-amerikan qarşıdurması"
adlı monoqrafiyanın rusca işlənən əlavə versiyasıdır.
Cənubi Azərbaycan Milli Hökumətinin (1945-1946-cı
illər) fəaliyyətinə dair arxiv materiallarına, Sovet İttifaqı və
Birləşmiş Ştatların Azərbaycan probleminə o vaxtkı münasibətini
əks etdirən sənədlərə, həmçinin xarici mətbuat və elmi nəşrlərin
yazılarına söykənən müəllif bu qənaətə gəlir ki, böyük dövlətlərin
Cənubi Azərbaycan məsələsində toqquşan maraqları soyuq müharibənin
əsasını qoyub. "Stalinin Cənubi Azərbaycandakı milli-azadlıq hərəkatından
öz imperiya və ekspansionist siyasəti üçün alət kimi istifadə etmək
cəhdi XX əsr ərzində öz haqları uğrunda dörd dəfə ayağa qalxmış
millətin qanlı faciəsiylə nəticələndi". Bu, müəllifin gəldiyi başlıca
nəticələrdən biridir.
Humanitar elmlər mütəxəssisləri, beynəlxalq münasibətlər
tarixiylə məşğul olanlar üçün nəzərdə tutulmuş bu monoqrafiya geniş
oxucu kütləsinin marağını çəkəcək məqamlara da zəngindir. İllustrasiya
materiallarına, ”fotolara və arxiv sənədlərinə geniş yer verilmiş
kitabda təkcə bir xalqın qan içində boğulmuş mücadiləsinin mexanizmi
açılmır, eyni zamanda o dövrün mürəkkəb beynəlxalq münasibətlər
sisteminə, regionda marağı olan ayrı-ayrı dövlətlərin apardığı siyasətin
incəliklərinə işıq salınır, siyasi xadimlərin xarakter və davranışlarının
mənzərəsi yaradılır.
16 bölümlük monoqrafiyanın ilk hissələrində SSRİ-nin
Cənubi Azərbaycana marağının tarixindən söz açılır. Qeyd olunur
ki, 1940-cı ilin əvvəllərində Cənubi Azərbaycan Moskvanın hərbi-strateji
planlarına daxil edilərkən imperiyanın əsas məqsədi bu İran əyalətini
Sovet Azərbaycanıyla birləşdirmək yoluyla Orta Şərq regionun dərinliklərinə
soxulmaq idi. Moskva eyni zamanda imperiyanın Cənubi Qafqaz bölgəsinin
təhlükəsizliyini təmin etmək, Hitler Almaniyasının İrandan platsdarm
kimi yararlanmaq niyyətini önləmək məqsədi güdürdü. Sovetlərin bu
kontekstdə apardığı diplomatik manevrlərə, təbliğat-təşviqat fəaliyyətinə,
hərbi səfərbərlik işlərinə və nəhayət, sovet qoşunlarının İrana
müdaxiləsinə həsr olunan bölümlərdə Azərbaycan Kommunist Partiyasının
yürütdüyü siyasət də diqqət mərkəzinə gətirilir. Qeyd olunur ki,
Sovet qoşunlarının İrana müdaxiləsi ərəfəsində Azərbaycanda geniş
ideoloji-siyasi iş aparılırdı. Hətta partiya-sovet fəallarından,
təhlükəsizlik və hüquq-mühafizə xidmətlərinin əməkdaşlarından, dəmiryolçu
və neftçi-geoloqlardan ibarət 4 minə yaxın mülki şəxs səfərbərliyə
alnmışdı. İrana göndəriləcək Azərbaycan missiyasına Azərbaycan Kommunist
(bolşeviklər) Partiyasının katibi Əziz Əliyev başçılıq edirdi. Maraqlı
məqamlardan biri məhz Azərbaycan missiyasının sovet qoşunları İrana
girəndən sonra üzləşdiyi diskriminasiya ilə bağlıdır. Kitabda Azərbaycan
missiyasının milli birlik yönündə, ikiyə bölünmüş vətən problemi
ətrafında gördüyü işlərdən danışılır və onun bu fəaliyyətinə qarşı
SSRİ rəhbərliyinin törətdəiyi əngəllər tarixi faktlar, sənədlər
əsasında oxucunun ixtiyarına buraxılır. Bu bölümlərdə sovet qoşunlarıyla
eyni vaxtda İrana hərbi qüvvə göndərmiş Britaniyanın apardığı siyasət,
bu siyasətin SSRİ-nin maraqlarıyla uzlaşdırılması, İran hökumətinin
ölkənin ərazi bütövlüyünü və bölünməzliyini qorumaq cəhdlərindən
də söhbət açılır.
Monoqrafiyanın İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı
tarixi durumu əks etdirən bölümlərində Cənubi Azərbaycan problemi
(əslində, bütöv Azərbaycan problemi) kəsişən və üst-üstə düşən maraqların
bütün spektri baxımından araşdırılır. Bu, elə bir zamanıydı ki,
Avropada savaşın başa çatdığını əsas gətirən İran hər vəchlə xarici
qoşunların (SSRİ, Britaniya, ABŞ) ölkə ərazisindən çıxarılmasına
çalışır, Şərqi Avropaya kommunizm kabusu daşımaqdan ruhlanan Sovet
İttifaqı isə Orta və Yaxın Şərqə, ilk növbədə İranla Türkiyəyə iştahlanırdı.
Dünənki SSRİ müttəfiqləri ABŞ və Britaniyanın fərqli maraqları da
nəzərə alınsa, Cənubi Azərbaycan probleminin necə mürəkkəb siyasi
oyunlar, qarmaqarışıq ziddiyyətlər burulğanına düşdüyünü təsəvvür
etmək olar.
Müəllif bu unikal tarixi gerçəkliklər kontekstində
Azərbaycan məsələsinin maraq toqquşmaları və ziddiyyətlərin başlıca
düyün nöqtəsi olduğu qənaətinə gəlir, xalqın faciəli taleyinin səbəblər
səbəbini açıb göstərir. Azərbaycan Demokrat Partiyasının yaradılması,
Azərbaycan Xalq Konqresinin və Cənubi Azərbaycan Milli Hökumətinin
qurulması, bu tarixi hadisələri izləyən beynəlxalq şərait, həmin
müddətdə sovet rəhbərliyinin, Şimali Azərbaycan kommunistlərinin,
o cümlədən Mərkəzi Komitənin birinci katibi Mircəfər Bağırovun,
Cənubi Azərbaycandakı missiyanın başcısı Əziz Əliyevin fəaliyyəti
kitabın həmin bölümlərinin əsas dartışma mövzusudur. Monoqrafiyanın
ən oxunaqlı hissələri onun son bölümləridir desək, yanılmarıq. Sovet
İttifaqının Azərbaycan problemindən yararlanaraq İranda apardığı
neft oyunları, bu müstəvidə Qərblə toqquşan maraqlar, sovet qoşunlarının
ölkə ərazisindən çıxarılması və nəhayət, Cənubi Azərbaycan Milli
Hökumətinin qanlı süqutu bütün xırda detallarına qədər açıqlanır.
Müəllif bu qənaətdə möhkəmlənir ki, sovetlər Cənubi Azərbaycan əhalisindən
İrana və Qərbə təzyiq aləti kimi istifadə edərək sonda şərəfsizcəsinə
onları qurban vermişlər. Bu mənada Cənubi Azərbaycan milli hərəkatının
lideri Seyid Cəfər Pişəvərinin faciəli taleyindən bəhs edən sətirlər
xüsusi önəm kəsb edir.
Azərbaycan tarix elminin ən görkəmli simalarından
olan professor Cəmil Həsənlinin monoqrafiyası müasir tariximizin
bəzi dolanbaclarından baş çıxarmaq, bizi əhatə eləyən dünyanın qəlizliyini
və mürəkkəbliyini dərk etmək baxımındanda əvəzsiz mənbədir. Necə
deyərlər, başına gələn başmaqcı olar. Azərbaycan faciələrindən dərs
götürmək məqamı yetişməyibmi? Bu kitab başımıza gələnlər haqda kitabdır.
Taleyimizin tarixçəsidir…
|
