|
KƏNARDAN SİYASİ MÜXALİFƏT YARATMAQ OLMAZ |
 |
| Marina Ottavey |
«Nə qədər ki, hakimiyyətlə gerçək rəqabət qüdrətində olan güc mərkəzləri formalaşmayacaq, dövlət daha avtoritar mövqelərə yuvarlanmaqda davam edəcək».
Marina Ottavey Beynəlxalq Sülh Uğrunda Karnegi Fondunun aparıcı elmi işçisi, demokratiya problemlərilə bağlı bir neçə kitabın müəllifidir. Qərb mətbuatına verdiyi son müsahibələrin birində tədqiqatçı xanım yarımavtoritar rejimlərin (onun axırıncı kitabı məhz bu mövzuya həsr olunub) güclənməsi tendensiyasından danışır.
-Yarımavtoritar rejim dedikdə nə başa düşülür?
-
Bu cür rejimlərin əsas özəlliyi onların gerçək demokratiya ilə heç bir
əlaqəsi olmayan demokratik libasa bürünməsi, pərdələnməsidir. Məsələn,
bu rejim mütəmadi seçkilər keçirir, formal hakimiyyət bölgüsünə,
əhalinin seçdiyi parlamentə, nəzəri baxımdan müstəqil məhkəmə
sisteminə, qanunvericilər qarşısında formal cavabdehlik daşıyan icra
hakimiyyətinə malikdir. Əslində isə icra hakimiyyətinin hüdudsuz iqtidar
səlahiyyətləri və cəmiyyət üzərində üstün nəzarət imkanları bərqərardır.
Bu gün yarımavtoritar adlandıra biləcəyimiz dövlətlərin bir çoxu 1990-cı
illərin ortalarında çox ciddi siyasi dəyişikliklər və islahatlar zolağından
keçəndə belə inam vardı ki, onlar gerçək demokratiya qura biləcəklər.
Təəssüf ki, belə olmadı. Keçmiş SSRİ-nin və Şərqi Avropanın bir xeyli
dövləti yarı yolda dayandı. Yalnız Macarıstan, Polşa və Çexiyanı istisna
etmək olar - bu üç ölkə, sözün həqiqi mənasında, demokratik olmağa
başlayır.
- Necə olur ki, eyni regionun bir ölkəsi demokratiya yolu seçir, digəri
yarımavtoritarizmə yuvarlanır?
- Bu, bir sıra amillərdən, məsələn, ölkədə alternativ siyasi qüvvələrin
mövcudluğundan asılıdır. Misal üçün, Polşa və Çexiyada hətta
hakimiyyətin yol vermək fikrində olmadığı islahatları yeritmək gücünə
malik siyasi müxalifət vardı. Çexiyada müxtəlif ictimai hərəkatlar böyük
təsir gücünə malikdi. Yarımavtoritar rejimli, tutalım, Azərbaycan kimi
ölkələrdə isə transformasiya məhz Sovet İttifaqı dağıldığına görə baş
tutmuşdu. Güclü müxalifətin yoxluğu hökumətə Qərbi qənaətləndirəcək
demokratiya şüarları arxasında gizlənib ənənəvi avtoritar idarəçilik
metodlarına qayıtmaq imkanı verdi.
- Bəs bu tip rejimlərin demokratiya pərdəsi arxasında gizlənməsinin səbəbi nədir?
- Bu, indiki dünyada demokratiyadan imtinanın mümkünsüzlüyünün
dolayısıyla etirafından irəli gəlir, başa düşürlər ki, belə yaramaz.
Avtoritar rejimin mövcudluğuna haqq qazandıracaq ideologiya yoxdur və
demokratiya nəzəri baxımdan yeganə məqbul siyasi sistemdir. Məhz buna
görə də hətta bir misqal hakimiyyəti bölüşmək istəməyən rejimlər belə
demokratiyanı alqışlamaq, görüntü yaratmaq zorundadırlar.
Belə saxta görüntünün nəticəsidir ki, bu ölkələrdə seçki kampaniyaları büsbütün tamaşadır. Tamaşadır, çünki azad və ədalətli deyil, icra hakimiyyətinin total nəzarəti altında keçir və hakim dairələrlə gerçək yarışdan çox-çox uzaqdır. Gəlin yarımavtoritarizmə doğru ən təhlükəli kurs götürmüş Rusiyaya nəzər salaq. Gözümüzün qarşısında prezident Putinin praktik olaraq rəqabətsiz seçki kampaniyası reallaşdı. Bəli, formal baxımdan onun rəqibləri vardı, ancaq hakimiyyətinə təhlükə doğuracaq ciddi və həqiqi rəqib yox idi. Nə qədər ki, hakimiyyətlə gerçək rəqabət qüdrətində olan güc mərkəzləri formalaşmayacaq, dövlət daha avtoritar mövqelərə yuvarlanmaqda davam edəcək.
 |
-Yarımavtoritarizmlə bağlı son kitabınızda bu cür rejimlərin müxtəlif
növlərini təsvir edirsiniz:
- Fikrimcə, yarımavtoritar rejimlərin sırası olduqca rəngarəngdir.
Məsələn, keçid dövrünü yaşayan ölkələr var. Onlarda yarımavtoritar
rejim daha açıq siyasi sistem istiqamətində irəliyə doğru bir addımdır. Bu
tendensiyanı Seneqal və Xorvatiya kimi ölkələrin nümunəsində görmək
mümkündür. Hələ son zamanlaradək bu ölkələrdə çox qapalı rejimlər
hökm sürürdü. Onları indi də demokratik ölkələr adlandırmaq mümkün
deyil, çünki icra hakimiyyətləri olduqca güclüdür. Bununla belə,
gələcəkdə ölkəni daha demokratik idarəçiliyə vadar edəcək müxalif
qüvvələrin nəzərəçarpan boy artımı diqqət çəkir. Məhz bu ölkələrin
gerçək demokratiyaya doğru son addımı atmağa yaxşı şansları var.
Belə demək mümkünsə, sistemin öləzimək erasına qədəm qoyduğu yarımavtoritar rejimlər də var. Rusiya bu tip yarımavtoritarizmə bariz nümunədir. Bu cür ölkələr üzdə, guya ki, demokratiyaya doğru gedirlər, hətta onlarda açıq sistem hansısa müddətdə mövcud olub da. Ancaq icra hakimiyyəti öz təsir gücünü bərpa eləməyə nail olub. Bu, pis əlamətdir, həqiqi müxalifətin artıq mövcud olmadığına, siyasi sistemin süqut ərəfəsinə gəlib çıxdığına işarədir. Belədə avtoritarizmə doğru kurs, çox güman ki, davam etdiriləcək.
Nəhayət, institutlaşmış yarımavtoritarizmə malik üçüncü tip ölkələr var. Bu ölkələrdə rejim uzun müddət ərzində demokratiyanı yamsılaya və eyni zamanda siyasi rəqiblərini uğurla aradan götürə bilir. Ərəb dünyasında belə rejimlər nə qədər desəndir. Ən bariz nümunə isə, yəqin ki, Misirdir. 25 ildir bu ölkədə çoxpartiyalı və müəyyən rəqabət mühitli seçkilər keçirilir, amma icra hakimiyyəti bütün nəzarəti öz əlində saxlamağa müvəffəq olub. Bax, bu cür ölkələri dəyişmək çox çətindir.
- Belə rejimlərin yaşarılığının səbəbi nədir?
- Əsas səbəblərdən biri onların müxalifəti əzə bilmək məharətidir.
Tutalım, həmin Misirdə hakimiyyət sadə dəlillərlə ən təhlükəli müxalif
qüvvəni - islam hərəkatını tam təcrid edə bildi. Hakimiyyət sübut edə
bildi ki, islamçılara inanmaq olmaz, çünki onlar zor tətbiq edir, terrora əl
atır, Misirdə islam rejimi qurmağa can atırlar. Nəticədə hakimiyyət
yalnız əhali arasında geniş dəstəyi olmayan partiyalarla rəqabət aparır.
 |
- Belə rejimləri hansı yolla dəyişmək mümkündür?
- Əsas uğur amilləri daxili amillərdir. Sözün düzü, yalnız vətəndaşlar öz
dövlətlərini daha demokratik edə biləcək təşkilatlar yaradıb inkişaf
etdirməyə qadirdilər. Kənardan siyasi müxalifət yaratmaq olmaz. Başqa
ölkələr yalnız müəyyən məqamda müxalifətçiləri dəstəkləməklə yardım
göstərə bilərlər. Məsələn, beynəlxalq ictimaiyyət Yuqoslaviyada
Koştunitsanı dəstəkləmək və Miloşeviçə qarşı çıxmaqla böyük rol oynadı.
Yəni transformasiyanın başlıca həlqəsi daxili amillərdir, sadəcə,
xaricdən müəyyən kömək üsulları mövcuddur. Tutalım, başqa ölkələr
demokratiya pərdəsi arxasında gerçək durumu anladıqlarını büruzə verə
bilərlər. Əgər ölkə xaricdən çoxlu yardım alırsa, donor dövlətlərin güclü
təsir vasitəsi var - onlar qəti tələb qoya bilərlər ki, yardımla bağlı
danışıqlar demokratik institutlar yoluyla, məsələn, hökumətin nəzarəti
altında yox, parlament vasitəsilə aparılsın. Ancaq çox xarici yardım
almayan - məsələn, Rusiya kimi - ölkələrdə bunu gerçəkləşdirmək olduqca çətindir. Elə bu səbəbdən də ABŞ ərəb ölkələrinin əksərinə heç bir təsir göstərə bilmir.
Washington ProFile
18 fevral 2004 |
