Hakimiyyəti necə bölməməli
Azərbaycan Konstitusiyası hakimiyyətin bütün qollarınm bir nəfərə tabe etdirilməsini nəzərdə tutur |
 |
| "N"AMİQ təqdim edir |
Azərbaycan dövlətçiliyinin əsasları yaranandan ölkənin demokratikləşməsi problemi həmişə həm daxildə, həm də xaricdə qızğın debatların ən aktual mövzusu olub. Son illər, xüsusilə öz avtoritar rejimini dünyanın gözü qarşısında diplomatik cəhətdən legitimləşdirməyə müvəffəq olmuş Heydər Əliyevin vəfatından və özünü beynəlxalq müfəttişlərin nəzərində daha liberal siyasətçi kimi təqdim eləməyə çalışan İlham Əliyevin hakimiyyətə gətirilməsindən sonra demokratizm idealına sədaqət məsələsi Azərbaycanın dünya birliyinə faktiki inteqrasiyası qarşısında başlıca maneə olaraq dərk edilir, imperativ tələb kimi qoyulur.
Qərb mentalitetində dövlətin demokratik quruluş modeli bir neçə vacib elementin kompleksi kimi qəbul edilir. Bu, həmin mentaliteti bölüşmək iddiasına düşən yeni dövlətlərin iradəsindən asılı olmadan formalaşmış bir modeldir və mütləq şərtlər kimi parlamentin gücləndirilməsini, KİV-in müstəqilliyinin təmin olunmasını, yerli özünüidarəçilik təsisatlarının, vətəndaş cəmiyyəti institutlarının sərbəst fəaliyyət göstərməsini, müxalifət və iqtidarın bərabər hüquqlar almasını nəzərdə tutur. Diqqət yetirdikdə görmək çətin deyil ki, parlamentin gücləndirilməsi həmin şərtlərin iyerarxiya pilləsində birinci yerdə qoyulub. Bu da təsadüfi deyil. Bəşəriyyətin mütləqiyyətdən demokratiyaya doğru tarixi təkamülü monarxların seçilməsi yolu ilə deyil, ictimai təmsilçilik institutunun - parlamentin yaradılması yolu ilə gedib. Bu mənada demokratiya hətta kral və şahların hakimiyyəti çərçivəsində də mümkündür. Amma aydın məsələdir ki, burada söhbət hər hansı psevdoparlamentdən gedə bilməz. Daha doğrusu, məsələ belə qoyulur ki, güclü, icra hakimiyyətindən bağımsız, müstəqil parlament olmadan və ona sərbəst qanunvericilik funksiyası verilmədən ümumilikdə və konkret ölkələrə münasibətdə demokratiyadan danışmaq mümkünsüzdür.
Bu baxımdan Azərbaycan parlamentinə payızda keçirilməsi gözlənilən seçkilərə müstəsna önəm verilməsi tamamilə qanunauyğundur. Ölkədə elə siyasi sistem formalaşıb ki, bu çağırışda da normal parlament formalaşmazsa, hadisələrin sivil, evolyusion inkişaf magistralından çıxacağı şübhəsizdir. Xalqın azad iradəsi əsasında yeni Milli Məclis formalaşdırılması haqlı olaraq Azərbaycanın demokratikləşməsi, daha dəqiq ifadə edilərsə, sivil dünyanın normal inkişaf kontekstinə düşməsi üçün ilk, lakin həlledici addım kimi qiymətləndirilir. Yalnız belə bir parlament Azərbaycan ictimai həyatının ən başlıca ziddiyyət mənbəyi olan hakimiyyətin qeyri-bərabər bölgüsü probleminin dinc, konstruktiv və hüquqi həlli üçün təminat verməyə qadirdir.
"Yaddan çıxan" məsələ
Fikrimizcə, müstəqilliyin ötən dövrü ərzində demokratikləşmənin konkret, cari, gündəlik həyatda özünü büruzə verən məsələlərinə aludə olmuş demokratik ictimaiyyət ölkədə hakimiyyət bölgüsünün düzgün aparılmaması kimi ana problemi, yəni ictimai bəlaların əsil mənbəyini diqqətindən yayındırıb. Yaddan çıxarılıb ki, hakimiyyətin budaqlara bölgüsü de-fakto həyata keçirilmədən demokratikləşmə ilə bağlı bütün köklü problemlər var olaraq qalacaq.
Hakimiyyət bölgüsü ideyasını ilk dəfə ortaya ingilis inqilabı çıxarıb, sonralar bu təlim Volterin, Mönteskyönün əsərlərində inkişaf etdirilib. Əsas məqsəd sıravi vətəndaşın siyasi hakimiyyətdən müdafiə imkanlarını artırmaq idi. Əslində, hakimiyyət bölgüsü ideyasının fəlsəfi əsasını da məhz bu təşkil edirdi. Monteskyö dövründən mütərəqqi bəşəriyyətə hakim olmuş təlimə əsasən, hakimiyyət ağacı 3 budağa ayrılır. Həmin budaqlardan biri (qanunverici hakimiyyət) qanunlar yaradır, ikincisi (icra hakimiyyəti) onları həyata keçirir, üçüncüsü (məhkəmə hakimiyyəti) isə qanunların həm yaradılmasına, həm də icrasına nəzarət edir. Bu bölgüdə hər şeydən vacib xüsusiyyət isə budaqların bir-birindən asılı olmamasındadır. Ən azı ona görə ki, hamısı səlahiyyət mandatını dövlət hakimiyyətinin ümumi mənbəyindən - xalqdan alır. Hakimiyyət bölgüsünün demokratik mahiyyəti də bundan ibarətdir.
1995-ci ildə qəbul olunmuş Azərbaycan Konstitusiyasında hakimiyyət bölgüsü prinsipi, insanların hüquq və azadlıqları geniş şəkildə öz ifadəsini tapıb. Lakin ötən dövrdə ölkədə cərəyan edən siyasi, sosial-iqtisadi proseslər konstitusiya ilə bağlı ən azı iki mühüm çatışmazlığı aşkarlayıb. Birincisi ana yasanın siyasi hakimiyyətlə bağlı hissələrinin ziddiyyətliliyi, ikincisi və daha vacibi isə onun icra gerçəkliyində formal səciyyə daşımasıdır. Təcrübə göstərir ki, bizim ana yasa Azərbaycanda hakimiyyətin bütün qollarının icra hakimiyyətinə, daha doğrusu, onun suvereninə tabe etdirilməsi üçün nəzərdə tutulub, vətəndaş cəmiyyətinin inkişafında başlıca əngələ çevrilib. Nəticə isə göz qabağındadır: iqtisadiyyatda inhisarlaşma baş alıb gedir, siyasi istitutlar, mülki cəmiyyət qurumları "formallaşır", paralel olaraq siyasi azadlıqlar boğulur.
Azərbaycanda hakimiyyət bölgüsü problemini mövcud ictimai konfliktlər situasiyasının aradan qaldırılması istiqamətində təhlil etmək üçün ona azı iki rakursdan yanaşmalıyıq: konstitusiyada hakimiyyətin paylanması prinsipi öz əksini nə şəkildə tapıb və hakimiyyətin qeyri-kafi, səmərəsiz bölgüsündən yaranan real mənzərə qarşıya hansı təxirəsalınmaz vəzifələr çıxarır. Məlumat üçün arayış verək ki, Azərbaycan Konstitusiyası da ölkədə hakimiyyətin üç məlum qolunu - qanunverici, icraedici və məhkəmə hakimiyyətlərini təsdiq və təsbit edir. Əsas qanunda göstərildiyinə görə, hər üç hakimiyyət budağı "qarşılıqlı fəaliyyət göstərir və öz səlahiyyətləri çərçivəsində müstəqildirlər" (maddə 7, bənd 3). Konstitusiyada hakimiyyətin hər bir şaxəsinə ayrılmış səlahiyyətlər də ayrı-ayrılıqda sadalanır. Lakin bu səlahiyyət bölgüsünə müqayisəli-qarşılıqlı metodla səthi bir nəzər salmaq belə təhlil üçün zəngin material verir.
Prezident padşah statusunda
İlk növbədə qanunverici hakimiyyətlə icra hakimiyyəti arasında münasibətlər maraq doğurur. Aydın məsələdir ki, icraedici hakimiyyət qanunverici hakimiyyətə nisbətən daha qədimdir. Xalqın təmsilçilik təsisatı kimi parlamentin yaranması siyasi tarixin daha sonrakı dövrlərinə aiddir. Bundan sonrakı mərhələdə parlament həmişə xalqın səsini monarxlara çatdırmağın ən sivil və birbaşa kanalı kimi tanınıb. Digər tərəfdən, kompromis və dialoq mədəniyyətinin intişar tapmadığı ölkələrdə parlamentar hakimiyyət institutu, bir qayda olaraq, cəmiyyət miqyaslı sistemyaradıcı hadisə kimi meydana çıxır. Siyasi polemika meydanı, ictimai-siyasi sabitlik aləti olaraq parlamentin yaranması ilə siyasi debatlar küçə və meydanlardan sivil auditoriyaya keçməlidir. Parlament kütlə stixiyasının, xaotik etirazın qeyri-dinc formalarının dinc və rasional formalara transformasiya olunmasında müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Müasir və mütərəqqi cəmiyyət öz tərkibindəki bütün sosial sinif və təbəqələrin maraqlarının uzlaşdırılması şərti ilə qiymətləndirilir. Kütlələrin maraqları isə öz siyasi ifadəsini məhz parlament səviyyəsində tapır və reallaşır. Beləliklə, aşkardır ki, ideal anlamda parlamentlərə ali icra hakimiyyətinin başında duran mütləq hakimiyyət subyektlərinin (indiki terminologiya ilə, prezidentlərin) suveren, təkbaşçı iradəsinin kollektiv məhdudlaşdırıcısı rolu ayrılır. Həmin çəkindirici funksiyanı yerinə yetirmək üçünsə, əlbəttə, parlamentə konstitusiya ilə müvafiq səlahiyyətlər də verilməlidir. Bəs bizdə necədir?
Azərbaycan Milli Məclisi, konstitusiyadan çıxış etsək, icraedici hakimiyyət rəhbərinə təsir göstərmək imkanından məhrumdur. Prezidentin impiçment olunması ilə bağlı mövcud mexanizm isə heç nəzəri cəhətdən də ağlabatan görünmür. Belə ki, prezidentin antikonstitusion əməllərə yol verdiyini və ya fəaliyyətində cinayət əlamətlərinin mövcudluğunu iddia edən parlamentdə yalnız 125 deputatdan 95-i impiçment layihəsinə səs verdiyi halda məsələ hüquqi cəhətdən həllini tapmış sayılır. Lakin hələ bu da prezidentin istefası üçün yetərli bilinmir. Onu vəzifəsindən kənarlaşdırmaq üçün parlament impiçmentlə bağlı sənədləri Konstitusiya Məhkəməsinə göndərməlidir və məhz bu instansiyanın yekun qərarından sonra prezident vəzifəsindən kənarlaşdırılmış hesab edilir.
Təfərrüata varmadan (aşağıda məhkəmə hakimiyyətindən danışarkən bu məsələyə bir daha qayıdacağıq) və Azərbaycanda kadr siyasətinin siyasi traybalizm prinsipləri üzrə qurulduğunu nəzərə alaraq qətiyyətlə söyləyə bilərik ki, bu mexanizm əsasında prezidentin impiçment proseduru nəinki praktiki, elə nəzəri cəhətdən də işlək ola bilməz. Bu proseduru mürəkkəbləşdirən digər bir məsələ də 107-ci maddənin 3-cü bəndində göstərilib: "Azərbaycan Respublikası prezidentinin vəzifədən kənarlaşdırılması haqqında qərar Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə müraciət etdiyi gündən başlayaraq 2 ay ərzində qəbul olunmalıdır. Bu müddətdə göstərilən qərar qəbul edilməsə, Azərbaycan Respublikasının prezidentinə qarşı irəli sürülmüş ittiham rədd edilmiş sayılır". Bir sözlə, Azərbaycanda prezident hakimiyyətinin məhdudlaşdırılması üçün konstitusional əsaslar yox dərəcəsindədir. Belə bir durumda prezidentin cəmiyyət və dövlətüstü bir mütləq hakimiyyət suvereninə çevrilməsi qanuniləşir.
Göstərilən müddəaların kobud şərhi belə verilə bilər ki, Azərbaycanda prezident kürsüsündə əyləşdirilmiş istənilən şəxs öz statusunu mütləqləşdirmək üçün avtomatik olaraq qanuni əsaslar qazanır. Bunun üçünsə parlamentdə çox yox, 40-45 nəfərlik tərəfdar fraksiyasına və Konstitusiya Məhkəməsi hakimlərinin dəstəyinə malik olmalısan (Siyasi proseslərdən az-çox baş çıxaran hər kəs bunun öz-özlüyündə təmin olunacağını anlayır). Bu da o deməkdir ki, Azərbaycan Konstitusiyası prezidentə nəzarət etmək, onu cinayət məsuliyyətinə cəlb etmək ehtimallarını sıfıra endirir. Prezident isə mövcud mexanizm çərçivəsində istədiyi cinayəti edə və buna istədiyi şəkildə hüquqi legitimlik donu geydirə bilər.
Mütləq üstünlüklər
İcra hakimiyyətinin qanunverici hakimiyyətlə müqayisədə mütləq üstünlüyünü təsdiqləyən digər bir fakt nazirlərin, əsas dövlət vəzifələrinə namizədlərin təyinatı ilə bağlı prosedurda özünü aydın göstərir. Ümumiyyətlə, müasir dövlət təlimlərində belə bir fikir mövcuddur ki, çoxpartiyalı əsaslarda təşkil olunmayan, icra hakimiyyətini formalaşdırmaq səlahiyyətləri, həmçinin hökumətin fəaliyyətinə təsir imkanları olmayan parlament tam mənada seçkili və təmsilçi qanunverici orqan hesab edilmir. Sırf siyasi mahiyyət daşıyan bu yanaşmaya görə, ictimai-iqtisadi tərəqqinin hərəkətverici qüvvəsi rolunu yalnız siyasi bazarda partiyaların sağlam rəqabəti, onların hakimiyyətdə bir-birini əvəzləməsi oynaya bilər. Bu baxımdan bizdə normal parlament olmadığından siyasi partiyaların inkişafı üçün də normal fəaliyyət müstəvisi yaranmayıb.
Söhbət, əlbəttə, prezidentin siyasi-inzibati hakimiyyətinin məhdudlaşdırılması forması kimi parlament çoxluğuna əsaslanan hökumət formalaşdırılmasından, parlament partiyalarının, ilk növbədə də hakimiyyət partiyasının məsuliyyət dərəcəsinin artırılmasından gedir. Azərbaycanda nazirlər və dövlət komitələrinin rəhbərləri müstəsna olaraq prezident fərmanı ilə vəzifəyə təyin edilir və bu prosesdə parlamentə heç bir iştirak hüququ verilmir. Milli Məclis icraedici hakimiyyət nümayəndələrindən, nazir və icra hakimiyyəti başçılarından konstitusional zərurət səviyyəsində təsbit olunmuş qaydada hesabat tələb edə və deməli, icra hakimiyyəti strukturlarına təsir də göstərə bilmir. Konstitusiyanın 93-cü maddəsinin 4-cü bəndində göstərilib ki, "qanunlarda və Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin qərarlarında icra hakimiyyəti və məhkəmə orqanlarına konkret tapşırıqlar nəzərdə tutula bilməz". Kabinet rəhbərinin - baş nazirin təyinatı məsələsində bu prinsip xüsusi açıqlıqla gözlənilir. 118-ci maddənin 3-cü bəndində aydın şəkildə göstərilir ki, MM prezidentin təqdim etdiyi namizədlərin baş nazir postuna təyin edilməsinə 3 dəfə icazə verməzsə, dördüncü dəfə prezident onu parlamentin razılığı olmadan təsdiq edir. Belə çıxır ki, ictimai iradənin hətta formal təmsilçisi rolu oynayan parlament kiminsə baş nazir postuna təyinatına qarşı çıxmaq imkanına heç formal surətdə də malik deyil.
İcraedici hakimiyyətin parlamentdən üstün mövqeyə çıxarılmasını təsdiqləyən digər bir maddə baş nazirin toxunulmazlığı ilə bağlı 123-cü maddədir. Həmin maddənin 2-ci bəndində göstərilir ki, "Azərbaycan Respublikasının Baş naziri cinayət başında yaxalanma hallarından başqa tutula bilməz, cinayət məsuliyyətinə cəlb edilə bilməz, onun barəsində məhkəmə qaydasında inzibati tənbeh tədbirləri tətbiq edilə bilməz, axtarışa məruz qala bilməz, şəxsi müayinə oluna bilməz". Göründüyü kimi, baş nazirin də statusu, hüquqi vəziyyəti prezidentdən başqa heç kimin ona təsir edə bilməməsini şərtləndirir. Prezident istəməsə, baş naziri heç kim nə vəzifəsindən çıxara, nə də onun barəsində məhkəmə işi qaldıra bilər. Parlament ən yaxşı halda, 95-ci maddənin 14-cü bəndində göstərildiyi kimi, Nazirlər Kabinetinə etimad məsələsini qaldıra bilər, lakin bu halda belə kabinetin istefaya göndərilməsi yenə prezidentin səlahiyyətində qalır.
MM-də qanunların qəbulu haqda müddəalar bir daha bu iki hakimiyyət budağı arasında münasibətlərin qeyri-bərabər əsaslar üzərində qurulduğunu isbat edir. Konstitusiyanın 110-cu maddəsində prezidentin qanunları imzalaması prosedurunun özəllikləri barədə danışılır. Burada deyildiyinə görə, prezident parlamentin səsvermə nəticəsində qəbul etdiyi konstitusiya qanunlarını imzalamazsa və ona veto qoyarsa, qanunu qəbul etmək üçün MM-ə daha artıq səs çoxluğu lazımdır. Belə ki, 83 nəfərin səs çoxluğu ilə qəbul edilmiş qanun layihəsinin təsdiqlənməsi üçün artıq 95 nəfər deputatın, 63 nəfərin səs çoxluğu ilə qəbul edilən qanunların qəbulu üçün isə 83 millət vəkilinin səs çoxluğu lazım gəlir.
Bunun nə demək olduğunu düzgün anlamaqdan ötrü təxəyyülümüzü işə salmalıyıq. Bir anlığa təsəvvür edək ki, Azərbaycanda demokratiya hazırkı vəziyyətindən bir qədər irəli gedib, parlamentdə indiki kimi 70-80 faiz çoxluq YAP-ın əlində cəmləşməyib və bir neçə fraksiya fəaliyyət göstərir. Müəyyən qanunla bağlı parlamentdə gərgin müzakirələr gedir və azlıqda qalan (tutalım 50-75 nisbətində) prezident tərəfdarları qanun layihəsinin keçməsinə mane ola bilmirlər, qanun qəbul olunur, lakin prezident qanun layihəsinə veto qoyur və parlament çoxluğunu təşkil edən 75 nəfərlik müxalifət fraksiyası da qanunu təsdiqlədə bilmir. Aydın məsələdir ki, mərhum Heydər Əliyev bu müddəanın əsas qanunda əks olunmasına nail olmaqla öz hakimiyyətini istənilən fors-major situasiyadan sığortalamaq üçün "əlavə mühafizə həlqəsi" yaradıb. Deməli, Azərbaycanda normal parlament formalaşıdrıldığı təqdirdə belə MM-in səlahiyyət və funksiyalarının məhdudluğu ilə əlaqədar konstitusion konflikt hələ bir müddət çözülməyəcək.
Referendum geriyə addım kimi
Başqa bir məqam. Hamımız bilirik ki, 2002-ci il referendumunda prezidentin öz səlahiyyətlərini icra edə bilmədiyi təqdirdə həmin səlahiyyətlərin baş nazirə keçməsi haqda qəbul edilmiş məlum dəyişiklik, əslində, icra hakimiyyətinin funksiyasının və əhəmiyyətinin daha da artırılmasına xidmət edib. Məsələ bundadır ki, prezident hakimiyyətdə olmayanda (xəstələndikdə, öldükdə və s.) ölkədə yaranmış hakimiyyət boşluğundan çıxış yolunu parlament tapmalıdır, çünki parlament ictimai maraqların ifadəçisi, xalqın seçilmiş təmsilçilərinin məclisidir. Baş nazirsə prezidentin korporativ maraqları əsas tutaraq təyin etdiyi şəxsdir, o, seçilməyib və böhranlı məqamda da baş nazirin qərar qəbul etməsi təkcə siyasi deyil, etik-siyasi mülahizələrlə də düzgün sayıla bilməz. Bu səlahiyyətin baş nazirə verilməsi, aydın məsələdir ki, krizis vəziyyətində şəxsən onun və ümumilikdə icra strukturu nümayəndələrinin özbaşınalıqlar etməsi üçün əlverişli imkan açır, parlament isə bunun qarşısını almaq gücündə olmur.
İcra və qanunverici hakimiyyət qolları arasında münasibət balansını pozan digər bir mühüm məqam parlamentin qanun və hüquqi-normativ sənədlərin icrasına nəzarət mexanizminin olmamasıdır. İcraya nəzarət etmək hüququ icra hakimiyyətinin öz əlindədir, bu səlahiyyət prokurorluq və hüquq-mühafizə sisteminin tərkibinə daxil olan digər orqanların üzərinə qoyulub, parlamentin heç bir funksiyası yoxdur. Parlament habelə ölkənin sosial-iqtisadi inkişafı ilə bağlı proseslərə müdaxilə haqqından da məhrum edilib. Sual olunur: bəs belə bir şəraitdə qanunverici məclis ictimai maraqların təmsilçisi funksiyasını necə yerinə yetirməlidir? Öz-özlüyündə aydınlaşan fakt bundan ibarətdir ki, bizdə parlament nə qədər müstəqil olur-olsun, fərq etməz - konstitusiya parlamentin icra hakimiyyətinə təsir imkanlarını sıfıra endirib. Digər tərəfdən, 2002-ci il referendumunda proporsional seçki sistemi ləğv edilib, bu isə parlament fraksiyalarının yaranmasını ciddi surətdə əngəlləyir. Əslində, parlament seçkilərinə Azərbaycanın demokratikləşməsi üsullarından biri kimi yanaşanda sırf mojaritar sistemə keçid ölkənin dağılmasına aparan yol kimi qiymətləndirilə bilər. Çünki hələ 20 il bundan sonra da Azərbaycanda vahid təsərrüfat orqanizminin yaranacağına ümid bəsləmək olmaz. Ölkə əhalisinin böyük əksəriyyətinin bölüşə biləcəyi ümumi dəyərlərin formalaşması, güc strukturlarının normal fəaliyyət mexanizminin, hakimiyyət vertikalının sivil şəkil alması da tezliklə gözlənilən deyil. Belə bir durumda majoritar qaydada formalaşacaq parlamentin ədalətli qanun qəbul edəcəyi, icra hakimiyyətinə ciddi nəzarət həyata keçirə biləcəyi ağlabatan deyil. Parlamentə ayrı-ayrı dairələr üzrə düşəcək deputatlar elektoral baxımdan heç nəyə yaramayan siyasi partiyalarla deyil, daha çox siyasi hakimiyyətlə əməkdaşlıq etməyə meyillənəcəklər. Bu isə ölkənin siyasi sisteminə daha bir ağır zərbənin endirilməsi deməkdir.
Nə etməli?
Beləliklə, dediklərimizdən çıxan nəticə budur ki, 1995-ci il konstitusiyasında qanunverici və icraedici hakimiyyətlər arasında aparılmış səlahiyyət bölgüsü yalnız avtoritar rejimlərin inkişafına xidmət etməyə yönəlib. Bu bölgünün başlıca məramı və missiyası prezidentin hakimiyyətini qoruyub saxlamaqdan, onun üçün az-çox təhlükə kəsb eləyən bütün hüquqi ünsürləri aradan çıxarmaqdan, onun "yolunu təmizləməkdən" ibarətdir. Heydər Əliyev özünəxas avtoritar düşüncə tərzi ilə parlamentin zəifliyini öz idarə üsulunun güclü olması üçün vacib şərtlərdən biri kimi qiymətləndirə bilərdi. Lakin bu, həqiqətdə belədirmi? Heç də yox. Hətta bir qədər əksinə, parlamentin, çoxpartiyalı sistemin zəifliyi prezidentliyin də zəifliyi deməkdir. Çünki belə olduqda ölkədə baş verən hər şey üçün məsuliyyət məhz prezidentin üzərinə düşür, ali hakimiyyət suvereni müstəsna arbitr kimi cəmiyyətin fövqündə qərar tuta bilmir, daim öz legitimliyini təsdiqləmək zərurəti ilə üzbəüz qalır. Deməli, İlham Əliyevin bir dövlət başçısı olaraq demokratizm ideallarına sədaqəti üçün Qərbin təklif etdiyi test qarşıdakı parlament seçkilərinin necə keçiriləcəyi ilə qapanıb qala bilməz. Yeni parlamentin aktiv iştirakı ilə yeni konstitusiya layihəsinin işlənilməsinə başlanmalıdır ki, güclü qanunverici və məhkəmə hakimiyyəti orqanlarının legitim hüquqi bazası yaradılsın.
Bu gün Azərbaycanda ədalətli və müstəqil məhkəmə hakimiyyətinin mövcudluğu barədə kimin nə danışmasından, bu sahədə islahatlar aparılmasına hansı arqumentlər gətirilməsindən asılı olmayaraq, artıq heç kimi deyilənlərə inandırmaq mümkün deyil. Bölgü təlimində məhkəmə sisteminə qanunverici və icra hakimiyyətləri arasında mübahisələrin həllində müstəqil arbitr kimi təyinat verilir. Mexanizm belə olmalıdır. Bizdə isə parlamentin icra hakimiyyətinə bir çox məsələlərdə uduzduğu azmış kimi, məhkəmə hakimiyyəti birbaşa icra hakimiyyətinə tabe edilib. Odur ki, beynəlxalq qurumların Azərbaycan dövlət başçısından israrla tələb etdiyi demokratik islahatların ən mühüm problemlərindən biri də məhkəmə hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi, müstəqilliyinin artırılmasıdır.
Məhkəmələrin müstəqilliyi kateqoriyası, hər şeydən əvvəl, iki xətt üzrə müəyyən edilə bilər - kadr (təyin olunma, azad edilmə, karyera və s.) və maddi təminat xətləri üzrə. Sual belə qoyulmalıdır: hakimləri kim təyin edir, kim çıxarır, vəzifəcə kim irəli çəkir, eləcə də kim maliyyələşdirir (onların vəzifə maaşlarının məbləğini kim müəyyən edir)? Aydın məsələdir ki, məhkəmələr müstəqil olmadan demokratik dövlət mexanizmi bütövlükdə işləklik qazana bilməz. Azərbaycan Konstitusiyasında açıq-aydın göstərilir ki, bütün səviyyələrdən olan hakimləri (Ali Məhkəmə, Konstitusiya Məhkəməsi, İqtisad Məhkəməsi və s.) icra hakimiyyətinin başçısı, prezident təyin edir və vəzifədən çıxarır. Prezident, təbii ki, hakim vəzifəsinə ona sadiq olan şəxsləri təyin edəcək. Müstəqillik dövründə Azərbaycanda qərarlaşmış mövcud dövlətçilik fəlsəfəsinə görə, bu, prezidentin öz hakimiyyətinin sarsılmazlığına qayğısından məntiqi şəkildə irəli gəlir.
Yuxarıda parlamentin prezidenti impiçment etmə mexanizmində Konstitusiya Məhkəməsinə - ali məhkəmə instansiyasına ayrılmış roldan bəhs etdik. Konstitusiyanın 107-ci maddəsində bu rol belə göstərilib: "Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatlarının 95 səs çoxluğu ilə qəbul olunmuş qərar əsasında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti vəzifədən kənarlaşdırıla bilər. Bu qərarı Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin sədri imzalayır. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi həmin qərarın imzalanmasına bir həftə ərzində tərəfdar çıxmazsa, qərar qüvvəyə minmir". Bir halda ki, formal olaraq Konstitusiya Məhkəməsinin hakimlərini prezidentin təqdimatı əsasında Milli Məclis təyin edir (maddə 130, bənd 1), parlamentə belə bir təşəbbüslə çıxış etmək səlahiyyəti verilmir, bütün karyeraları prezidentdən asılı olan hakimlərin onu hakimiyyətdən uzaqlaşdıracağı nə dərəcədə real ola bilər?..
Azərbaycan modeli icra hakimiyyətinin öz daxilindəki səlahiyyət bölgüsü vektoru üzrə də anormallığını büruzə verir. Konstitusiyaya görə, bu məsələ icra hakimiyyəti sisteminin öz öhdəsinə buraxılıb. Mərkəzi və yerli hakimiyyətlər arasında münasibətlər sırf iyerarxiya-tabeçilik üzərində qurulub, yerli hakimiyyət nümayəndələri heç bir hüquqa malik deyil. Tabeçilik münasibətləri siyasi patronaj prinsipi üzrə qurulduğundan icra sistemi daxilində demokratizmə zərrəcə yer qalmır. Məsələn, mərkəzi icra hakimiyyəti daxilində prezident, baş nazir və nazirlərdən aşağı statusa malik olan Prezidentin İcra Aparatının rəhbəri Ramiz Mehdiyev daha artıq real siyasi nüfuz sahibidir, hər biri öz sahəsinə görə cavab verməli olan nazirlərsə hakimiyyət nərdivanında ondan aşağı pillədədirlər. İcra sisteminin bütün həlqələrində məmurların nüfuz dərəcəsi rəhbərə şəxsi yaxınlıq, favoritizm prinsipi əsasında müəyyənləşir. Siyasi və inzibati vəzifə daşıyan kadrlar arasında fərq qoyulmur, məmurlar peşəkarlığına və təcrübəsinə görə deyil, subyektiv amillər əsasında qiymətləndirilir, dövlət qulluğu sistemi haqda uzun müddətdir söz-söhbət getsə də, bu sistem hələ yaradılmayıb. Onun yenicə yaradılan rüşeymləri isə çox mürəkkəb ziddiyyətlərlə müşahidə olunur.
Eyni fikirləri həyata keçirilən struktur islahatları haqqında da demək olar. Struktur islahatları bütün dünyada adətən idarəetmə mexanizmini, fəlsəfəsini sadələşdirmək məqsədi, bizdə isə struktur islahatları, sadəcə, yerdəyişmə xarakteri daşıyır. İcra sistemində kadr təyinatlarının regional, siyasi mənsubiyyət əsasında aparılması Azərbaycanda ənənəyə çevrilib və bu, bir daha hakimiyyət daxilində hüquqi münasibətlərin düzgün qurulmadığını göstərir. Konstitusiyanın yerlərdəki icra hakimiyyətlərinə dair 124-cü maddəsi isə əsil paranormallıq yaradır. Həmin maddənin 3-cü bəndinə əsasən, "yerli icra hakimiyyətlərinin səlahiyyətlərini Azərbaycan Respublikasının Prezidenti müəyyən edir". Deməli, icra başçılarının statusu, səlahiyyəti, fəaliyyət sahəsi qanunvericilik səviyyəsində məlum deyil.
Azərbaycanda hakimiyyət bölgüsü problematikasının digər bir rakursu da bələdiyyələrlə icra hakimiyyətləri arasında hələ dəqiq bir səlahiyyət bölgüsünün olmamasıdır. Bələdiyyə hakimiyyətinin konstitusional əsasları təsbit edilmədiyi üçün bələdiyyələr yerli icra hakimiyyətindən asılı durumda qalır. Bu isə, öz növbəsində, vətəndaş cəmiyyətinin inkişafını ləngidir, yerli özünüidarəetməni müstəqil bir orqan, hakimiyyət münasibətlərinin baza strukturu kimi son dərəcə məhdudlaşdırır. Konstitusiyanın müvafiq maddələri əsasında apardığımız bu qısa araşdırmadan da göründüyü kimi, Azərbaycanda hakimiyyət bölgüsü prinsipləri formal olaraq bəyan edilsə də, onun klassik anlamı təhrif olunub, bu bölgü real məzmun daşımır və buna görə də praktikada tətbiqedilmə potensialından məhrumdur.
"N" Analiz, Məsləhət, İnformasiya Qrupu |
