Yozef Matskeviç tanınmış polyak yazıçı-publisistidir.
1902-ci ildə Peterburqda doğulub. Beş yaşında ailəsi Vilnaya (indiki
Vilnüs - o zaman Polşanın tərkibindəydi) köçür. Üç il sonra Yozef
burada gimnaziyaya daxil olur. 1915-ci ildə almanlar Vilnanı tutur
və gimnaziya Moskvaya köçürülür. 1919-cu ildə hələ 17 yaşı tamam
olmamış Matskeviç bolşeviklərlə savaşa yollanır. 1920-ci ildə Varşava
Universitetinə girir,
ancaq təhsilini Vilnada başa vurur.
1939-cu ilə qədər qardaşının nəşr etdiyi «Slovo»
qəzetində çalışan Yozef sovet işğalı, ardınca alman qəsbi nəticəsində
fəal jurnalistikadan bir qədər uzaqlaşır və ağır illər keçirir.
1944-cü ildə təkrar sovet işğalından ehtiyatlanaraq Varşavaya gedir.
Bir il sonra Polşanı da tərk edərək Romaya, 1947-ci ildə isə Londona
köçür. Matskeviçin son dayanacağı 1955-ci ildə köçdüyü Münhen olur,
burada o, ömrünün sonuna qədər (1985) yaşayır. Uzun illər bolşevizmin
və faşizmin qanlı cinayətlərini tədqiq edən yazıları müxtəlif ölkələrdə
nəşr olunan mühacir dərgilərində çap olunur. Sovet işğalından sonrakı
Litvadan bəhs edən «Heç yana aparmayan yol», müttəfiqlər tərəfindən
Sovet İttifaqına qaytarılan kazakların faciəli həyatından danışan
«Kontra», kommunizmin dünyaya yayılma səbəblərini analiz edən «Təxribatın
qələbəsi», «Vatikan qızıl ulduzun kölgəsi altında» və çox sayda
digər romanların müəllifidir.
Bütün həyatı ağır iztirablarda, təqiblər altında
ölkələr dəyişməkdə, maddi ehtiyacda keçən Matskeviç yazıçı-publisist
kimi hər zaman sözün düzünü deməyi (özü də bütün çılpaqlığıyla)
üstün tutub, bəşəri dəyərləri, fundamental azadlıqları təbliğ edib.
Həyat onu çox sınaqlara çəksə də, nə polyak millətçiliyi, nə alman
faşizmi, nə də rus bolşevizmi onun ruhunu sındıra bilib. Ünlü publisistin
nəhəng sovet yazıçısı Mixail Şoloxova ünvanladığı məktub bu əyilməzliyə
parlaq nümunədir. Onun bu məktubu yalan və mütiliyə dözməyən vicdanın
çığırtısıdır. Bu məktub Londonda çıxan mühacir nəşrlərdən birində
- «Vyadomosti» qəzetində çıxıb. Düz əlli il bundan əvvəl. Amma bu
gün də bizim kimi cəmiyyətlərdə – haramla halalın, düzlüklə əyriliyin,
yalanla doğrunun, mütiliklə ləyaqətin üz-üzə durduğu məmləkətlərdə
aktuallığını saxlayır. Məhz buna görə biz «Şoloxova məktub»u çap
eləməklə kifayətlənmədik, böyük mənada DÜZLÜK probleminə toxunmağı
yazıçı-publisist Fəxri Uğurludan xahiş elədik. Buyurub hər iki yazını
oxuyun. Paralellər axtarmaq, nəticə çıxarmaq Sənin öhdəndədir, möhtərəm
oxucu…
ŞOLOXOVA MƏKTUB
Çox hörmətli Mixail Aleksandroviç!
«Literaturnaya qazeta»”nın 95-ci sayında (1954-ci
il – tərc.) «Sakit Don»”un Sizin «əhəmiyyətli düzəlişə»” məruz qoyduğunuz
yeni nəşri barədə məqalə verilib. Görünür, söhbət romanın rəsmi
sosrealizmin hamının qəbul etdiyi cari tələblərinə uyğunlaşdırılmasından
gedir. Çox təəssüf. Şəxsən mən sovet ədəbiyyatının son illərdəki
sonsuz boz yeksənəqliyi fonunda «Sakit Don”»u bəşər mədəniyyəti
üçün bir töfhə olan yeganə əsər hesab edirəm. Buna görə də romanın
indiki məcburiyyətçi sosrealizm nümunələri və zövqü əsasında yenidən
işlənməsini həm də bu mədəniyyətə vurulan böyük zərbə saymaq olar.
Əlbəttə, bu, müəyyən mənada həm də sovet quruluşuna vurulan bir
zərbədir, onu Qərb dünyasının gözündən salan bir faktdır. Məsələyə
bu baxımdan yanaşanda belə bir fakt bu quruluşun qatı düşməni kimi
məni hətta sevindirməliydi, amma sevinə bilmirəm. Mən belə hesab
edirəm ki, nasizmlə yanaşı heyrətamiz gözəlliyə malik alman şəhərlərini
də şiddətli bombardmana tutaraq məhv etmək cinayət idi. Nasizm məhv
edilməli, şəhərlər isə saxlanmalıydı. Bu hadisəyə münasibətdə də
eyni düşəncədəyəm: mən bolşevizmin mahiyyətini təşkil edən nə varsa,
hamısına bütün qəlbimlə ən pis şeyləri arzulayıram, amma Sizin kitabın
məhv edilməsi məni gerçəkdən yandırır. Bizdə kommunistlərə müxtəlif
səbəblərə görə və ümumiyyətlə müxtəlif cür nifrət edirlər. Şəxsən
mən azad söz və həqiqətin car çəkilməsində gerçək gözəllik uğrunda
mübarizə naminə (bir qədər pafoslu sözlərə müraciət etdiyim üçün
qoy məni bağışlasınlar) kommunistlərə nifrət edirəm.
Bilmirəm bu Sizi təəccübləndirəcək ya yox, amma Sizdə «təcavüzkar”
naturalizm» adlandırılan ədəbi cərəyana iddialı bir polyak yazıçısı
olmağıma rəğmən həyatımda iki dəfə mənə verilən anketdəki «Son onilliklərin
hansı kitabını ən yaxşısı hesab edirsiniz»” sualına «Şoloxovun «Sakit
Don»”u»” cavabını vermişəm. Gizlətməyəcəyəm, bu cavab mənim bəzi
həmvətənlərimin qəzəbinə tuş gəlib. Bəli, doğrudur, istər partiya,
istər də vətənpərvəlik xətti olsun, hər halda hansısa bir xətti
sənətə «kosmopolitik”» münasibətdən üstün tutan adamlara hər yerdə
rast gəlmək mümkündür. Ancaq bilirsinizmi, fərq ondadır ki, baxış
müxtəlifliyi, baxış rəngarəngliyi sizdə nə dərəcədə qanunla təqib
olunursa, bizdə də o dərəcədə qanunla mühafizə edilir. Bax elə Sizin
yaşadığınız siyasi quruluşla mənim yaşadığım quruluşun xüsusiyyətləri
arasındakı yuxarıda qeyd edilən və xeyli əhəmiyyətli olan bu fərqin
nəticəsidir ki, Sizi nəhəng bir yazıçı kimi tərifləməkdə mən tam
ixtiyar sahibiyəm.
 |
Tənqidçilərin çoxu Sizin kitabınızı tendensiyalılıqda
ittiham edir. Mübahisəyə ehtiyac yoxdur: o həqiqətən tendensiyalıdır.
Açığını deyəcəm: Sizin eposunuz o dərəcədə «qırmızı»dır” ki, tutalım,
əgər Sizin istedadınız məndə olsaydı, mənimki də o dərəcədə «ağ»”
alınardı. Məlumdur ki, tendensiyalılıq sovet ədəbiyyatının doğuşdan
alnına yazılıb (1934-cü ildə Moskvada yazıçıların birinci qurultayında
Jdanov məhz belə demişdi: «Bəli, bizim ədəbiyyatımız tendensiyalıdır
və biz onun tendensiyalılığı ilə fəxr edirik»”), ancaq yenə
də belə bir sual meydana çıxır ki, ümumiyyətlə, tendensiyalılıqdan
məhrum ədəbi xarakterli əsər mövcuddurmu? Belə bir əsərin mövcud
olması çox şübhəlidir. Hadisələri və onlarda iştirak edən insanları
«obyektiv»” təsvir etməyə çalışarkən müəllif nə qədər səy göstərsə
də o, heç vaxt öz daxili, subyektiv simpatiya-antipatiyasını, yəni
hər bir insana xas olan bir şeyi dəf edə bilməz. Bu da birbaşa həm
tarixi, həm də bədii həqiqətin məlum təhrifi ilə nəticələnəcək ki,
biz bunu hətta ən böyük yazıçılarda belə müşahidə edirik. Hətta
müəllif mənfi qəhrəmanı düşünülmüş şəkildə təsvir edərkən insana
xas bütün xüsusiyyətləri ona şamil etdiyi halda belə oxucunu istər-istəməz
heç olmasa ümumbəşəri (təəssüf ki, sovet dünyagörüşündə qəbul olunmayan)
qaydalar əsasında ona qarşı xeyirxah münasibətə yönləndirir, həmin
qaydalara görə isə «hər şeyi başa düşmək hər şeyi bağışlamaq demək»dir”.
Məgər bundan ötrü müəllifi tendensiyalılıqda günahlandırmaq olarmı?
Bədii yaradıcılğın əsilliyi onda tendensiyalılığın
yoxluğuna deyil, nəsə başqa, daha mürəkkəb bir şeyə əsaslanır. Bəlkə
də istedadın təbiətinin özündə elə bir şey var ki, o, müəllifi,
onu əhatə edən predmetlərə münasibətdə vicdanlı olmağa, gerçəkliyin
ən azı səthi xüsusiyyətlərinə qarşı qərəzsiz, vicdanlı münasibəti,
– hətta bu gerçəklikliyə o öz subyektiv meylini qarışdırmaq niyyətində
olanda belə, – müəyyən ölçüdə qoruyub saxlamağa məcbur edir. Kifayətdir
ki, romandakı surətlər öz insani sifətlərini itirməsinlər, şəxsi
emosiya və simpatiyalarını isə oxucu özü bildirəcək. Və o, müəllif
yanaşması – müəəllif münasibəti süzgəcindən keçərək seçilmiş qəhrəmanlara,
– hətta onların qaçılmaz süqutuna və məhvinə qədər, – yol yoldaşlığı
edəcək. Həqiqət də məhz bundadır! Gerçəkliyin ən rəngarəng, ən müxtəlif
dərkinin dibsiz uçurumu üzərindən asılı qalan, son nəticədə bizlər,
ehtirasların buxovunda çabalayan insanlar – nə müəllif, nə də oxucu
– tərəfindən deyil, bəlkə də bütün varlığın əbədi dövranı mənasında,
hardasa kainatın ənginlərinlikdə həll edilən Həqiqət! Sizin «Sakit
Don»,” bütün tendensiyalılığına baxmayaraq, son nəticədə bu yeganə
həqiqəti, əbədi şübhələr və əbədi mübahisələr həqiqətini qoruyub
saxlaya bilib.
İndi isə xahiş edirəm icazə verin, sosializm realizmi
deyilən şeyin qısma-boğmasının sovet ədəbiyyatını nə hala saldığının
ümumiləşdirilmiş nümunəsi kimi Sizin həmkarınız Aleksandr Fadeyevi
misal gətirim. Fadeyev haçansa yaxşı bir kitab yazmışdı: «Darmadağın»”.
Orada biz, məsələn, bu cür sözlərlə rastlaşırdıq: «Bu ki, lap vəhşidir,
– Levinson baxışlarını bir anlığa onun üzərində saxlayıb, adətən
düşmənə aid edilən bütün ən iyrənc keyfiyyətləri qeyri-ixtiyari
olaraq bu yaraşıqlı zabitə də yaxaraq düşündü».”
Bəli, bu, gerçək bir şeydir. Amma zaman keçdi və
Sovdepdə (Sovet İttifaqında – red.) ədəbi yaradıcılıq
həqiqətən darmadağın oldu, Fadeyev də özünün «Gənc qvardiya”»sını
yazdı. Əlbəttə, kağız parçası üzərində: «Qır yəhudiləri, Rusiyanı
xilas et!»” və yaxud «Qır faşistləri, Sovet İttifaqını xilas et”»
sözlərini çap etmək olar və bu sözlərin mənfi və ya müsbət qəbul
edilməsindən asılı olmayaraq onların nəsə bir mənası olacaq. Amma
yalnız və yalnız küçə plakatı səviyyəsində. Əgər biz onun mahiyyətini
bədii əsər müstəvisinə köçürsək, o, sadəcə xaltura deyil, heç bir
məna kəsb etməyən xaltura olacaq: o bizdə heç bir – nə mənfi, nə
müsbət – təəssürat oyatmayacaq, çünki sözlü nida işarələri arasından
keçərək nəyinsə mahiyyətinə varmaq mümkün deyil. Heç bir oxucu xəyalən
özünü heç bir surətin yerinə qoya bilmir. Ona görə qoya bilmir ki,
canlı adamın hərəkəti onun digər insanların hərəkətinə reaksiyasının
nəticəsidir. Ancaq canlı insanlar, «Gənc qvardiya»”da olduğu kimi,
bir tərəfdən heç bir dəyəri olmayan nümunəvi qəhrəmanlarla, digər
tərəfdən isə yarmarka tirinə məxsus karikatur keyfiyyətlərlə əvəz
edildiyi andan insan davranışının gercək stimulları sıfıra endirilir.
Ümumi mənzərə isə nəinki gerçək xususiyyətlərini itirir, həm də
hər cür ədəbi-bədii dəyərdən məhrum olur. Elə bilirəm Siz vicdanınınzın
dərin qatlarında mənim bu fikrimlə razılaşarsınız ki, yuxarıda deyilənləri
indiki bütün sovet ədəbiyyatına şamil etmək olar. Az və ya çox dərəcədə,
amma olar.
Bu solğun fonda «Sakit Don»,” heç şübhəsiz, fövqəladə
bir hadisəydi. Mən onu təkcə peşəkar tənqid baxımından deyil, hər
şeydən əvvəl adi oxucu kimi yüksək qiymətləndirirəm. Bunu nəzərə
alın ki, başqa cür düşünənlərin tərifi adətən qat-qat üstün tərif
hesab edilir. Sizin romanınızı oxuyarkən mən hər bolşevikin ağ qvardiyaçı
tərəfindən qılıncla doğranmasına sevinmiş, bolşevik ağ qvardiyaçını
doğrayanda isə üzülmüşəm, kazaklar qalib gələndə şad olmuş, Qırmızı
Ordu qalib gələndə kədərlənmişəm – mən tərəfdən bu, təbii hal idi.
Ancaq əgər Sizin kitabınızda canlı insanlar əvəzinə karton fiqurlar
bir-birilə döyüşsəydilər bu şəxsi sevinc və üzüntü anlarını yaşamaq
mümkün olmazdı. Hələ Siz, Podtelkov və Bunçuk kimi «müsbət”» qəhrəmanlarınızı
necə də gözəl yazmısınız və heç şübhəsiz ki, hamısından çətini də
elə bu olub!
Amma budur: indi Siz öz kitabınızı, daha doğrusu,
onda ən yaxşı nə varsa, hamısını öz əllərinizlə məhv edirsiniz.
Vaxtı ilə Bunçukun portretinə necə heyran qaldığımı xatırlayıram.
Onu oxuyanda mənə elə gəlirdi ki, mən bu adamı, artıq otuz ildən
çoxdur Oktyabr İnqilabının bədbəxtliyinə sürüklənən Şərqi Avropanın
küçələrində hardasa ötəri də olsa görmüşəm. Kiçik şəhərlərin birində,
üst-başı müharibə toz-torpağına bulaşmış halda, bəlkə də güllədən
deşilmiş əsgər şinelində gəzərkən; o adamı ki, Siz onun haqqında
bunları yazmışdınız: «Onda nəsə bir fərqli, dərhal gözə çarpan heç
nə yox idi, heç bir cəhəti heç nəylə seçilmirdi, hər cəhətdən adi,
boz, yekrəng idi”...»
Və Siz öz sadəliyinə görə bu mükəmməl təsvirin üzərindən,
yalnız sonrakı cümləni saxlamaq naminə, xətt çəkirsiniz: «Onda hər
şey adiydi, yalnız yorğun çənəsi və bir də qarşı baxışları kəsib
keçən gözləri onun sifətini qalan sifətlərdən fərqləndirirdi».”
Mən qəti əminəm və Siz özünüz də yəqin məndən yaxşı
anlayırsınız ki, «çənə»” və «qarşı baxışları kəsib keçən gözlər»”
məhz əvvəlki qeydlərlə müqayisədə öz bədii ifadəsini tapır. Bu «bozluqdan»”,
«yekrənglikdən»” məhrum ediləndə isə Bunçuk obrazı elə həmin andan
«sosrealistcəsinə»” boz və adi bir şeyə cevrilir, yəni bolşevik
qəhrəmanını təsvir edən oleoqrafiya kimi qeyri-təbii, mücərrəd və
darıxdırıcı görünür.
Podelkovun şəxsiyyətinə xas xırda qüsurlardan imtina
edilməsi də böyük təəssüf doğurur. Əgər onun xarakteristikası da
«sosrealizm” resepti» əsasında «yenidən işlənərsə»” və onun silahsız
Çernetsovu qılıncla doğradığı dramatik epizodun, gəzəyən Zinkaya
aludə olmasının, partiya xəttini yanlış izah etməsinin və s.-nin
üstündən xətt çəkilərsə, onda Sizin öz «səhvləriniz”» üzərində bu
cür «düzəlişlər»” aparmanızdan sonra bəs Podtelkovun özü necə olsun?
Sadəcə, onu asmaq qalır ki, bu da maraqlı alınmayacaq. Razılaşın
ki, canlı bir adamın asılması səhnəsi bir cür, içi bolşevik məziyyətləri
ilə doldurulmuş yorğun bir kisənin dar ağacına qaldırılması isə
tamam başqa cür təəssürat oyadır! Deyin görək: axı bədii əsəri korlamaq
nəyə lazımdır?!
«Sakit Don»”un yeni nəşrinə edilən” əhəmiyyətli dəyişiklər
əsasən romandakı «naturalizm”» elementlərinin, «naturalist» həqiqətcillik”
detallarının və hətta təbiət hadisələrinin təsvirində elə fraqmentlərin
əsərdən silinməsi ilə bağlıdır ki, «Literaturnaya qazeta”»dan yoldaş
Yakimenko onları az qala əksinqilabi hadisələr hesab edir. Bununla
da əslində kitabı ən yaxı məziyyətlərindən məhrum edirlər.
Burada «naturalizm”»in nə olması barədə mübahisə
açmayacağam. Şəxsən mən heç bir «izm»ə”, guya bu və ya başqa şəkildə
hansı epoxa ilə bağlı olan ədəbi cərayana və ya «məktəb»ə” inanmıram.
Mənim fikrimcə, hər bir «məktəb»” təsadüfən yaranır və həmin dövrün
ən görkəmli istedadlarından birinin öz müasirlərinin dəstəylə təqlidindən
başlayır. Adətən bu o zamanadək davam edir ki, hansısa bir şəhərdə,
hansısa bir kənddə yeni bir istedadlı şəxsiyyət doğulur və o, tamam
başqa cür yazmağa cəhd göstərir. Təbii ki, müxtəlif epoxalarda insanlar
müxtəlif cür yazıblar. Digər tərəfdən, heç olmasa təxminən 140 il
bundan əvvəl doğulan Turgenevi buna misal gətirmək olar, o özünün
«Ovçunun qeydləri»” əsərində elə bir texniki kamilliyə nail olub
ki, – hələ digər misilsiz bədii məziyyətlərini demirəm, – bu gün
də onu bu tip əsərlərin ən təmiz nümunəsi kimi nəzərdən keçirmək
olar. Təhkimçilik hüququ epoxasında yazmasına baxmayaraq, Turgenevin
yazı üslubu hələ də köhnəlməyib, halbuki biz indi səsdəniti təyyarələr
və öz şəxsi avtomobillərində gəzən amerikan fəhlələri epoxasında
yaşayırıq. Bundan o nəticə çıxır ki, epoxanın yazı üslubuna heç
bir dəxli yoxdur. Məsələyə başqa tərəfdən də baxa bilərik: hazırda
Rusiyada nəinki kəndli təhkimçiliyi, həm də hamılıqla təhkimçilik
hüququ epoxası başlayıb, amma kölə quruluşuna qarşı çıxa biləcək
yeni Turgenev yoxdur və Siz də, mən də yaxşı bilirik ki, ola da
bilməz. Deməli, hər şey, ayrı-ayrı ədəbi cərəyanlara verilən tərifdən
və ya adlardan deyil, müstəsna olaraq ayrı-ayrı yazıçıların istedadından,
onların daxili səmimiliyindən və eyni zamanda həyat gerçəkliyini
vicdanla və olduğu kimi mənimsəməsindən asılıdır. İnqilabaqədərki
rus ədəbiyyatı dünyada ən yaxşı ədəbiyyatlardan biri kimi qəbul
edilib və bu gün də dünyanın hər yerində oxunur, buna rəğmən sosrealist
qrafoman ədəbiyyatını heç kəs oxumaq istəmir. Məncə, bunun səbəbi
belədir: rus ədəbiyyatının qəhrəmanı canlı insan idi, sovet ədəbiyyatınınkı
isə partiyadır. Fərq çox böyükdür: bir tərəfdə gerçəklik, digər
tərəfdə isə saxtalıq dayanıb. Sovet ədəbiyyatını heç kim oxumaq
istəmir; ona görə yox ki, bütün bəşəriyyət öz-özlüyündə bolşeviklər
partiyasının əleyhinədir, ona görə ki, bu partiya, başlıca olaraq
da öz qeyri-təbiiliyi səbəbindən, son dərəcə cansıxıcıdır.
Siz partiya göstərişinə əsasən hətta buludların forma
və çalarlarını, torpağın rəngini belə romanın hər yerində yenidən
işləmisiniz, çünki o yerləri Sizə göstərərək deyiblər ki, bu «peyzaj»
müstəqil estetik dəyərlərdən məhrumdur və eyni zamanda ictimai həyat
hadisələrinin dərkinə kifayət qədər təsir edə bilmir”...
 |
1943-cü ilin mayında mən Stalinin əmri ilə Minsk DTK
əməkdaşlarının 1940-cı ildə gülləbaran etdiyi polyak zabitlərinin
cərgəylə düzülmüş meyit sıralarına sayğı duruşunda dayanmışam. Onları
Smolensk yaxınlığındakı Xatın meşəsində nəhəng bir toplu məzarlığın
yapışqan torpağının altından qazıb çıxarmış, yan-yana düzərək hər
birinin üstünə metal, nömrəli nişanlar taxmışdılar. Başından güllənmiş
4500 insan. Bütün Kozelsk düşərgəsi. Onların hərbi əsirmi və ya
tərksilah edilərək saxlanılan əsgərlərmi olduqlarını bilmək çox
çətindir, çünki 1939-cu ildə Polşa ilə Sovet İttifaqı arasında əsl
müharibə olmayıb. Meşənin kənarında arıquşuları civildəşirdi. Çox
soyuq idi və hərdən bir günəş küləyin qovub apardığı buludların
arasından görsənirdi. Zəif şüa birdən sıradakı meyitlərdən birinin
çənəsindən sallanan qızıl dişin üstündən sürüşüb keçdi. Bütün canlılar
sevinirdilər ki, soyuqdu, külək əsir, çünki məzar xəndəyindən zəhərli
qaz kimi şirintəhər, boğucu üfunət iyi qalxırdı. Bəə-ə-li, bu peyzaj
doğrudan da «müstəqil estetik dəyər»dən ”məhrum idi... Tamamilə
doğrudur. Ancaq mən bununla heç cür razılaşa bilmərəm ki, bu səbəbdən
o, «ictimai həyat hadisələrinin dərkinə kifayət qədər təsir edə
bilmirdi”...» Tamamilə əksinə, baş vermiş hadisələrin mahiyyətini
biz kifayət qədər ifadəli şəkildə, dərindən anlayırdıq. Burada başından
güllənmiş cəmi 4500 adam vardı, bəs qalanları, Ostaşkovo və Starobelsk
düşərgələrindəki əsgərlər necə olmuşdu, məlum deyildi; indən belə,
Beriya ilə Merkulov güllələndikdən sonra isə heç vaxt məlum olmayacaq.
Buna görə də mənim həmvətənlərim belə düşünməyə meyllidirlər ki,
Xatın cinayətindən dəhşətli cinayət yoxdur; başqaları buna etiraz
edirək Osvensim sobalarını, ücüncülər isə Rusiya və Sibirin uzaq
əyalətlərindəki həbs düşərgələrini ən dəhşətli cinayət hesab edirlər.
Mən onların heç birilə razı deyiləm. Hərçənd özüm
Xatında olmuşam və onların görmədiklərini öz gözlərimlə görmüşəm.
Axı mən də bir vaxtlar «sovet vətəndaşı»” olmuşam, ancaq indi azadlıqdayam
və buna görə də hər bir fərdə verilən, hakim baxışlara qarşı çıxmaq
hüququndan istifadə edərək israrla təkid edirəm ki, nə kütləvi qətllər,
nə də faşist həbs düşərgələri hələ ən dəhşətli cinayəyətlər deyil.
Yox, heç sovet proseslərindəki tövbələr də deyil. Məhbusları isə
allah özü qorusun. Mənim fikrimcə, ən böyük qəddarlıq, necə deyərlər,
«azad sovet adamı»”nın bəzən yuvarlana bildiyi mənəvi süqutdur!
Əti ətdən və qanı qandan olan bir insanın. O adamın ki, hələ gicgahına
heç kim naqan dirəməyib. O adamın ki, hətta maşını, bağ evi və dövlət
bankında hesabı da var! Bəs qəlbi? Qəlbi isə partiya salonunda intizar
içərisində tir-tir əsir. Moskva tikiş fabrikində tikilən tünd göy
rəngli, zolaqlı kostyumdakı insanı gör nə hala sala, nə dərəcədə
miskin vəziyyətə, nə dərəcədə mənəvi düşkünlüyə gətirib çıxara bilərmişlər!
Bəşər tarixində qara səhifələr olub. Qana bulaşmış
qırmızı səhifələr də yeni deyil. Polis rejiminin dəhşətli boz səhifələri
də olub, hökumət senzorları insan dühasının ən dahiyanə əsərlərini
öz qələmləriylə çirkləndiriblər. Ancaq bu gün Sovdepdə törədilənlər...
ki, bir sənətkar bəşər övladının malik olduğu ən böyük bir dəyəri,
yəni incəsənət əsərini və eyni zamanda hər müəllif üçün öz övladı
qədər hər şeydən qiymətli olan öz əsərini düşünülmüş şəkildə, öz
əliylə məhv etsin, korlasın – belə bir şey indiyədək heç vaxt heç
yerdə görünməyib. O bu əsəri heç də acıq və ya ümidsizliyin basqısı
altında, hirsindən cırıb atmayıb, yandırmayıb. Yox, tamamilə ağlı
başında, böyük bir işgüzarlıqla, nəzarətçi şəxslərin ilk işarəsinə
əsasən nökərcəsinə onu sətirbəsətir qazıya-qazıya məhv edib. Özü
də necə böyük bir həvəslə.
Deyirlər ki, İbrahim peyğəmbər Cənabı Allahın əmriylə
öz doğma oğlunu artıq qurban kəsmək istəyərkən son anda dayandırılıb.
Amma hətta əgər bu dəhşətli sınaq ləğv edilməsəydi belə, təssəvür
etmək olarmı ki, bütün itaətkarlığına baxmayaraq, ağsaçlı patriarx
öz əziz balasını öldürərkən bu işi sifətində yaltaq bir təbəssüm,
bu cür ciddi-səylə görmüş olsun və hələ üstəlik də desin ki: «Bax
bu, lap yaxşı olacaq! Müdrik göstərişə təşəkkür edirəm! Gör nə qədər
xöşbəxtəm və aldığım təlimatlara görə çox minnətdaram! Gör necə
ədalətli düşünüblər: öz balamı öz əlimlə məhv etməyi mənə etibar
ediblər!”»
Bəə-ə-li... Bu çox dəhşətli bir şeydir.
Sizin gözəl kitabınızın halına çox-çox acıdığımı
səmimi-qəlbdən bir daha izhar edir və bu izharımı qəbul etməyinizi
xahiş edirəm.
Yozef Matskeviç
«Vedemosti», 1955, N 1 (457)
 |
| Fəxri Uğurlu |
 |
Mən Şoloxovun «Sakit Don» epopeyasını lap erkən yaşlarımda,
demək olar, uşaqlıqdan yeniyetməliyə adladığım çağlarda oxumağa
başlamışdım. Qriqori Melexovun həyatı, xarakteri, psixologiyası,
eli-obası, el-obasının adəti, məişəti, kəndi, kəndinin təbiəti mənə
o qədər doğma görünmüşdü ki, özlüyümdə «Sakit Don»u dünyanın ən
gözəl kitabı, onun müəllifini də yer üzünün ən böyük yazıçısı elan
eləmişdim. Di gəl, oz rəyim mənə bəs eləmirdi, mən dünyanın ən gözəl
kitabını oxuduğuma tam əmin olmaqdan ötrü bu fikri başqalarının
dilindən eşitmək, daha doğrusu, qopartmaq istəyirdim. Yadımdadı,
romana təkcə sosialist düşərgəsində yox, dəmir pərdənin o üzündə
– kapitalist aləmində də böyük dəyər verilməsini eşidib bilməyim
mənim məftunluğumu bir az da artırırdı; bunun üstünə müəllifin Nobel
mükafatı laureatı olduğunu da gəlsək (bəllidi ki, bu mükafatı kommunist
ideologiyasının məddahına, bolşevizmin kor-koranə təbliğatçısına
heç kim verməzdi), mənim sevgimin miqyasını təsəvvür eləmək çətin
olmaz. Deyilənlərlə yanaşı, məni Şoloxovun şəxsiyyəti, şöhrətin
zirvəsindəykən çəkilib doğma kəndində oturması da heyran qoyurdu,
Stalinin bıçağı altından onun necə salamat çıxdığına (şübhəsiz,
burda rəhbərin böyük yazıçıya və onun əsərinə şəxsi rəğbəti də az
rol oynamamışdı) heyrətlənirdim.
Soljenitsının adını da elə bu vaxtlar eşitdim. Onun
sürgünlərdə olduğunu, antisovet mövqeyinə görə ölkədən qovulduğunu,
dissident yazıçı kimi Nobel mükafatı aldığını bilməyim məndə bir
sətrini belə oxumadığım bu əyilməz yazıçıya istər-istəməz qiyabi
rəğbət oyatdı, ancaq Soljenitsının xarici radiostansiyaların efirindən
Şoloxovun ünvanına hədyanlar söylədiyini, onu guya «Sakit Don»un
əvvəlini hansısa ölmüş zabitin çantasından oğurlamaqda suçladığını
eşidəndə özümdən asılı olmadan dissident yazıçının xəyalımdakı obrazına
ləkə düşdü, mənim cavan, idealist, maksimalist şüurumda Soljenitsının
bir az qısqanc, bir az da xəbis surəti yarandı (necə deyərlər, sovet
rejimini, lap Şoloxovun özünü də bəyənmirsən, yaxşı eləyirsən, daha
«Sakit Don»u niyə gözdən salmağa çalışırsan…).
Aydın məsələdi, totalitar rejimin qanunları işini
görmüşdü: öz yurdunu canından artıq istəyən, öz xalqının yaralı
taleyini ürəyinin qanıyla yazan iki böyük yazıçının arasına birini
süfrənin başında oturdub o birini qapıdan qovmaqla təfriqə salmışdı,
o təfriqənin çatları imperiyanın ucqarında yaşayan bir yeniyetmə
ədəbiyyat həvəskarının beynini də bölüb keçmişdi… Əlbəttə, Soljenitsının
qaldırdığı məsələ çözələnə bilərdi, çözülməliydi də; ancaq hər hansı
normal müzakirə bir ölkədə, bir mühitdə, bir masa qırağında, mütəxəssislərin,
mətnşünasların, ədəbiyyat bilicilərinin iştirakıyla keçirilə bilərdi,
daha okeanın o tayından bu tayına hədyan göndərməklə yox. Di gəl,
okeanın o tayıyla bu tayı, iki dünya arasında bircə qarış neytral
torpaq, nifrət ideologiyasıyla zəhərlənməmiş, yaxud o zəhərə qarşı
peyvənd olunmamış bircə addım yer qalmamışdı ki, oturub belə məsələləri
çözəsən. Rejim istədiyinə çatmışdı: birini rəsmi, o birini rəsmiyyətdən
kənar, birini faydalı, o birini ziyanlı, birini arzuolunan, o birini
arzuolunmaz elan eləməklə bir millətin faciəsini yazan bir məqsədli,
bir məramlı iki böyük yazıçını qarşı-qarşıya qoyub, dünyanın ən
parlaq ziyalılarını yetirmiş cəmiyyətlərdən birinə – Rusiya ziyalı
mühitinə düşmənçilik toxumu səpmişdi…
…Son on-on iki ilin Azərbaycan cəmiyyəti o zamankı
dünyanın (miqyası daraltmaq istəsək, keçmiş sosialist düşərgəsinin,
sovet cəmiyyətinin də deyə bilərik) bir balaca təhrif olunmuş modelinə
bənzəyir. Bizim ölkəmizdə də iki dünyanın, iki düşüncə, iki həyat
tərzinin, iki əxlaqın, bir sözlə, xeyirlə şərin davası gedir. Mən
heç vaxt o sadəlövh fikirdə olmamışam ki, bir düşərgədə olanlar
son nəfərinə kimi xeyiri, o birilər hər nəfəriylə şəri təmsil eləyir;
mən xeyirlə şərin fəlsəfi mənasına dalmıram (onda söhbətimiz tamam
başqa məzmun alar), fərdi keyfiyyətlərin çözülməsi fikrindən uzağam,
mən ictimai-siyasi xeyirdən-şərdən danışıram: yəni cəmiyyətin azad
həyatına, millətin qalxınmasına təkan verən Qərb dəyərləri, dövlətçiliyin
Avropa modeli, cağdaş demokratik idarəçilik üsulu, bir də buna qarşı
çıxanlar. Ayrı-ayrılıqda fərdlərin hər birinin ümidinə qalsaydı,
heç bir xalq, heç bir cəmiyyət irəli gedə bilməzdi, hətta sovet
imperiyası da dağılmazdı, çünki orda da əhalinin tam əksəriyyəti
miskinlik, yaltaqlıq, köləlik girdabında çürüyürdü, satqınlıq, saxtakarlıq
dövlət səviyyəsində mıkafatlandırılırdı. Millətin taleyini ən çoxu
onun iki-üç faizi həll eləyir, qalan əhali yaranmış şəraitə uyğun
yaşamaq yollarını axtarıb tapmaqla məşğul olur. Həmin iki-üç faizin
adına ziyalı deyirlər. Ziyalı yaxşı mütəxəssis demək deyil – yaxşı
mütəxəssis Hitlerin, Stalinin yanında da nə qədər desən vardı; ziyalı
xeyirlə şərin davasında birmənalı şəkildə xeyirin tərəfini tutan
adamdı – bu mövqe onun özunün, ailəsinin, qövmünün zərərinə olsa
belə. Bu, cəmiyyətin nüvəsi, bəşəriyyətin beyni deməkdi, dünyanın
taleyini belə adamlar həll eləyir. Beləsi alim də ola bilər, siyasətçi
də, kənd müəllimi də ola bilər, fermer də…
Mən bayaq Azərbaycan cəmiyyətini keçmiş vaxtlarla
müqayisə eləyəndə «təhrif olunmuş» kəlməsini işlətdim. Məsələ burasındadı
ki, o vaxtlar istər imperiyanın təsiri altında olan torpaqlarda,
istərsə də imperiya çəpərindən içəridə, o cümlədən Azərbaycanda
güclü ziyalı mühiti, ayıq-sayıq ziyalı düşərgəsi vardı. Soljenitsınları,
Brodskiləri sürgün eləyən, bir çoxlarını ölkə içində dissidentə
çevirən, istedadları əyyaşlığın, intiharın qapısınacan qovan Kreml
rejimi nəticədə özünün başa keçirdiyi Şoloxov kimi, Tvardovski kimi
«rəsmi» dahilərin yaratdığı, yönəltdiyi, ən azı təsir göstərdiyi
yeni nəsil ziyalıların, həm istedadlı, həm də patriot bir nəslin
əlində aciz qaldı.
Şişirtmədən deyə bilərəm ki, SSRİ-ni o nəsil dağıtdı.
O prosesin dalğası Azərbaycanı da vururdu. 80-ci illərin
sonuna qədər ölkədə güclü ziyalı institutu vardı. İstər hansısa
jurnal ətrafında toplansın, istər çayxanada, istər universitet fakültəsində
yaransın, istər akademiya dəhlizlərində – əsas məsələ o institutun
harda yaranmağı yox, o institutun yaranmağıdı. Ayrı-ayrı ziyalı
adamlar – cəmiyyətin sağlam, işlək hüceyrələri birləşib beyin mərkəzlərini
yaradır, o mərkəzlər də özlüyündə cazibə qüvvəsinin, gözəgörünməz
sinir tellərinin hesabına bir-birinə yan alıb indiyəcən olmamış
bir şeyi – ictimai orqanizmin görən, düşünən və danışan mərkəzini,
cəmiyyətin beynini əmələ gətirir. Bəli, bizim də belə bir başlı-beyinli
cəmiyyətimiz vardı. O cəmiyyətin nüvəsini hərəkətə gətirən aydınlar
60-70-80-ci illərdə millətin özünüdərki, oyanışı uğrunda çox böyük
işlər gördülər, xalqı 88-ci il inqilabına hazırladılar, sonralar
inqilabın avanqardı olası on minlərlə adamın beynini mayalandırdılar,
bir parası hətta öz yetirmələrinə qoşulub küçələrə çıxdı, xalq hərəkatının
önündə getdi…
İmperiyanın dağılması, yeni dövlətlərin yaranması böyük bir ictimai-siyasi
prosesə yekun vurduğu kimi o prosesi hərəkətə gətirən, daha çox
milli azadlıq, müstəqil dövlət ideyasıyla ortaya çıxan müstəmləkə
ziyalılarının missiyasına da son qoydu.
Bundan sonra tamam yeni bir keyfiyyətdə, yeni məzmunda,
yeni missiyayla ortaya çıxmaq lazımıydı, ancaq bizim ziyalıların
tam və mütləq çoxluğu buna hazır deyildi. Yeni dövrə uyğunlaşmağa,
yeni missiyayla ortaya çıxmağa kiminin savadı, dünyagörüşü, kiminin
əxlaqı, kiminin də təpəri çatmırdı. Tutaq ki, 70-ci illərdə xan
Arazdan, Savalandan, o taylı-bu taylı Vətəndən yazdığı şeirləri
əldən-ələ gəzən, on minlərlə oxucunun qəlbini yerindən oynadan,
gözünü yaşardan, dilində əzbər olan şair indi heç kimin yadına düşmürdü,
daha onun dərdi köhnəlmişdi. İctimai ierarxiya pilləsində öz yerini
qəfildən itirib kəlləmayallaq quyunun dibinə düşən şair indi o quyudan
başqa yolla çıxmağa, özünü bir özgə üsulla yada salmağa məcburuydu:
indi o, əvvəlkindən daha məkrli bir rejimin göstərdiyi yerdə oturmalıydı,
oturdu da. Sən bir işə bax ki, on illər boyu çap olunmağın, azad
sözün, azad mətbuatın qəhrini çəkən, hansısa bir gönüqalın, boynuyoğun
senzorun, bir KQB çuğulunun qabağında əyilib-qalxan şair indi o
yasaqlı-qadağalı günlərin həsrətini çəkir, qəzet bolluğundan, söz
azadlığından gileylənir, dövləti, hökuməti bu azadlığa, bu bolluğa
sədd çəkməyə çağırır; guya bundan sonra mətbuatda zəif yazıların
nəşrinə, söyüşlərə, hədyanlara son qoyulacaqmış!.. Bu təfəkkürün
yiyəsi yeni dövrdə çiyninə hansısa müqəddəs bir missiya götürə bilərdimi?
Götürə bilməzdi, götürə bilmədi də.
Bəli, bizim şair on illərlə arzusunda olduğu, qurmağa
can atdığı yeni dünyanın əlində beləcə həlak oldu. Vaxtında qırağa
çəkilmək üçün ciddiliyi, öz içində eşələnib lağım atmaq üçün müdrikliyi,
yeni dövrün məntiqini tutmaq üçün savadı çatmadığından o, toplumun
gözündən düşüb rüsvay oldu. cəmiyyətin on illər boyu formalaşmış
nüvəsi, beyni belə dağıldı. cəmiyyət beyin iflici mərəzinə mübtəla
oldu.
İndi Azərbaycan cəmiyyəti başsız-beyinsiz bədəni xatırladır.
Bu bədən, onun instinktləri adına beynəlxalq ictimaiyyət, dünya
birliyi, nə bilim, daha nələr… deyilən o kənar başın komandasıyla
vaxtında hərəkətə gətirilib vaxtında tormozlandırılmasa, bu millət
hər an ən ağır fəlakətlərə ürcah ola bilər. Mən demək istəmirəm
ki, bizim ölkəmizdə daha ziyalı qalmayıb; yox, bu torpaqda indi
də çox dəyərli aydınlar, öz vətəndaş məsuliyyətini, vətəndaş qeyrətini
heç vaxt qatlayıb qırağa qoymayan alimlər, şairlər, bəstəkarlar,
müğənnilər, müəllimlər… var, dünyanın hardan gəlib hara getdiyini
dərk eləyən kişilər var. Ancaq hər biri öz orbitində, öz oxu dövrəsində
fırlanan bu kişiləri bir araya gətirib bir qalaktikanın sakinləri
kimi bir ahənglə fırlanmağa həvəsləndirən cazibə qanunu, o qanunu
işə salan mexanizm, bir sözlə, ziyalı institutu yoxdu bu ölkədə.
93-cü ildən bu torpaqda yerini bərkidən köhnə-yeni avtoritar rejim
ölkədə sağlam, müstəqil ziyalı toplumunun yaranmaması üçün əlindən
gələni əsirgəmədi. Tanınmış ziyalıların əksəri tox yaşayış, dinc
həyat, şöhrət ordeni, fəxri xiyabanda abad qəbir (guya qiyamət günü
Allah orda yatan ölüləri hamıdan qabaq yuxudan qaldıracaq) uğrunda
ruhunu iblisə satdı. Adlı-sanlı aydınların az bir bölüyü də köpüklənə-köpüklənə
ölkəni ağzına alıb tüğyan eləyən şər selinin özüylə gətirdiyi dəhşətli
epidemiyaların qabağından qaçıb küncə qısnana-qısnana bir də baxdı
ki, müxalifətin cazibə dairəsinə düşüb; onların da adını qoydular
müxalifət ziyalıları (guya ziyalı iqtidarda da ola bilərmiş…). Rejimə
qulluq göstərməyə abır-həyası yol verməyən, rejimə qarşı çıxmağa
təpəri çatmayan bir paraları da biganəlik məhlulunda əriyib itdilər.
Avtoritar rejim hətta bir-birinə düşmən kəsilən ziyalıları da ayrı-ayrılıqda
bəsləyib öz yanına çəkməyə, onları qiyabi surətdə öz ətrafında birləşdirməyə
nail oldu. On illərlə dostluq, yoldaşlıq eləmiş, çörək kəsmiş sənət
adamları rejimin birbaşa və ya dolayı təhrikləriylə, siyasi mülahizələrlə
bir-birilərinə qənim kəsildilər. Belə ölkədə ziyalı mühiti necə
yaranaydı, ziyalı institutu nə cür formalaşaydı?
Yeni ziyalı nəslinin ortaya çıxması üçünsə nə bir
yol qoyulmuş, nə də toplaşmağa bir ocaq, bir mətə qalmışdı. Yeni
mühit, tutalım, hansısa qəzet-jurnal redaksiyasının, yaxud hansısa
televiziyanın, özəl universitetin, yaxud ictimai təşkilatın ətrafında
yarana bilərdi, ancaq gəlin görək, bu ölkədə tək bircə müstəqil
universitet və ya televiziya varmı? Çap məhsullarının mütləq çoxluğu
rejimin çirkli, qanlı pullarıyla qidalanır, az bir qismi də müxalifətin
hansısa qanadının siyasətini – o siyasət çox qüsurlu, çox zərərli
olsa belə – sözsüz müdafiə eləyir; sözün gerçək mənasında müstəqil,
ziyalı qəzetsə ən qısa müddətdə təqib və maliyyə burulğanına düşüb
qəzaya uğramağa məhkumdu. İctimai təşkilatlar da eləcə – demək olar,
hamısı hansısa siyasi qurumun əlavəsi, üçüncü eşelonu kimi yaranır,
onun cazibə dairəsində də işini görür. Bir neçə il bundan qabaq
nüfuzlu ziyalıların iştirakı və təşəbbüsüylə Aydınlar Birliyi adlı
təşkilat da yaranmışdı. Təşkilatın sıralarında həm müxalifətçi,
həm heç bir siyasi asılılığı olmayan, həm də dövlət qulluğunda çalışan,
necə deyərlər, hökumət çörəyi yeyən dəyərli aydınlar birləşmişdi.
Ancaq elə əvvəldən görünürdü ki, quruma gerçəkdən bir nüfuzlu ziyalı
mətəsi yaradıb orada təmsil olunmaq, cəmiyyətdə hər kəsə öz yerini
göstərmək iddiasıyla yox, qısır siyasi ambisiyalarıyla gələnlər,
hansısa siyasətbaz dəstənin tapşırığıyla dal qapıdan dürtülənlər
də var. Belələrindən ötrü ziyalılıq onların dediklərini təsdiqləməkdən
başqa bir şey deyil, belələrinin ziyalıya münasibəti avtoritar rejimin
münasibətindən heç nəylə fərqlənmir. Nəticədə cəmiyyətin hər şeydən
çox ehtiyac duyduğu bir ideya özunə düz-əməlli qəlib tapmamış, boyuna
biçilən formaya düşməmiş cılız, bisavad siyasətbazların çəkişmə
meydanına çevrildi, onların kinli ambisiyalarının badına getdi.
Qızınmağa, od götürməyə bir ocaq axtaran gerçək ziyalı yenə də quru
yurdda qaldı.
Əlbəttə, milli burjuaziyası, azad sahibkarı, halal
pulu olmayan ölkədə nə müstəqil televiziya, nə müstəqil universitet,
nə də müstəqil ziyalı institutu formalaşa bilər. Ona görə də avtoritar
rejimin öz qanlı əllərini millətin nüvəsinə aparmasıyla barışmayan,
biganəliyi özünə rəva bilməyən ziyalının bircə yolu qalır: müxalifətin
məskun olduğu «Qan çanağı»na çəkilmək. Hərçənd o, ən ideal müxalifətdə
də özünü suda balıq təki duya bilməz. Doğrudu, müxalif partiyalarda,
onların rəhbər strukturlarında da çox dəyərli ziyalılar var, ancaq
sabah cəmiyyətdə ədalət tərəzisinin qurulması onlardan ötrü bugünkü
qədər sərfəli olmayanda onların özlərini necə aparacağı hələ bəlli
deyil.
Sözümdən elə çıxmasın ki, bizim ölkədə mənəvi-əxlaqi
atmosfer yaratmaq üçün yetərincə ziyalı var, sadəcə, onları bir
araya gətirməyə yer tapılmır. Elə buradaca demək istəyirəm ki, mən
Azərbaycanda ziyalı institutunun yaranmamasına görə bütün səbəbi-suçu
hakim rejimdə axtarmaq fikrindən uzağam. Əgər son on-on iki ildə
bu ölkədə şərin həmləsinə duruş gətirə bilən, iblisin yaydığı mənəviyyat
epidemiyasına yoluxmamaq üçün ruhunda ilahi immunitet gəzdirən yetərincə
təpərli ziyalı olsaydı, dediyimiz o mühit də, o institut da öz-özünə
yaranardı. Bu halda, necə deyərlər, kəmiyyətin keyfiyyətə keçməsi
prosesi baş verərdi, onlarla aydının yarada bilmədiyini yüzlərlə,
minlərlə ziyalı yaradardı. Uzağa getməyək, yüz il bundan irəliki
Azərbaycanı yada salaq. Mən o çağları ölkəmizin intibah dövrü adlandırardım.
Bakıdan, Gəncədən, Şuşadan, Şamaxıdan, Naxçıvandan… su içib bir
mərkəzə axışan nəhəng bir millətçi-yurdsevər-demokrat ziyalı ordusunun
ortaya çıxması özüylə yeni dəyərlər meydana gətirdi: əsərlər yazıldı,
qəzetlər, jurnallar dərc olundu, siyasi nəzəriyyələr, partiyalar
yarandı, bütün Şərqdə ilk professional musiqi əsərləri bəstələndi,
ilk kinofilmlər çəkildi, bugünəcən tayı-bərabəri olmayan uşaq ədəbiyyatı,
tərcümə ədəbiyyatı örnəkləri qələmə alındı, dərsliklər çapdan çıxdı,
teatr sənəti inkişafın zirvəsinə yaxınlaşdı, nəhayət, Şərqdə ilk
demokratik dövlətin ideoloji təməli qoyuldu. Təkcə Şuşa kimi kiçik
bir dağ şəhərinin o dövrdə yetirdiyi ziyalıları sayıb qurtarmaq
mümkün deyil. O zamanlar kommunikasiya imkanları indikindən müqayisəyə
gəlməz dərəcədə zəif olsa da, nəhəng ziyalı ordusunun işığı ölkənin
ən ucqar kəndlərinə də düşürdü.
Bəlkə o dövrdə aclıq, türmə, qorxu yoxuydu, bəlkə
o kişilər arvad-uşaq yerinə it-pişik saxlayırdılar, bəlkə o zaman
haram pul, müftə qazanc indiki qədər şirin deyildi?.. O çağların
Azərbaycanıyla indiki Azərbaycanı müqayisə eləyəndə bəşər təfəkkürünün
inkişafında, dünya ruhunun gəlişməsində misilsiz rol oynamış, kişi
əhalisinin hər üç nəfərindən biri filisof olan qədim yunan xalqıyla
indiki Yunanıstan əhalisinin fərqi gözümün qabağına gəlir: indiki
yunanlar qədim yunanlara nisbətdə nədilərsə, biz də yüz il bundan
qabaqkı Azərbaycan cəmiyyətinə nisbətdə oyuq. Elə bil ölüb getmiş
bir xalqın yurdunda yaşayırıq…
…Bu günlərdə məşhür polyak publisisti, dissident Yozef
Matskeviçin Mixail Şoloxova 1955-ci ildə yazdığı bir məktubu oxudum.
Məktub müəllifi yazıçını «Sakit Don»a sonradan, 1954-cü ildə elədiyi
hansısa düzəlişlərə görə qınayır, onu çox təsirli bir tərzdə, inandırıcı
dəlillərlə bu gözəl əsərə qıymamağa, romanın əvvəlki variantını
bərpa eləməyə çağırır. Sözün düzü, mən orda hansı düzəlişlərdən
söhbət getdiyini, oxuduğum variantın redaktədən əvvəlki, yoxsa sonrakı
versiya olduğunu da bilmirəm. Məktubdan bircə şey aydın olur ki,
yazıçı kommunist-bolşevik rejiminin basqısı altında kitaba əl bulayıb,
romanı yaralayıb. Matskeviçin məktubu fikrimi uzaqlara apardı: bəlkə
də Şoloxov böyük və həqiqətsevər yazıçılar içində Stalinin bıçağı
altından ciddi xəsarət almadan çıxmış yeganə qələm adamıdı (bu məsələdə
rəhbərin şəxsi rəğbətiylə yanaşı onun kazak xarakterinin də rolu
az olmayıb). O Stalinin ki, Qorkinin oğlunun qətlinə fərman verib
özünü axşam gəzintisinə çağırırdı. O Stalinin ki, onun dövründə
əsilli-köklü nəsildən olan kübar təbiətli professor oğlu Bulqakov
miskin bir otağın küncündə həkimsiz-dərmansız, kimsəyə gərək olmayan
dilənçi kimi can verirdi (sonralar, 60-cı illərdə ilk dəfə çap olunan
«Master və Marqarita» romanı sürətlə bütün yer üzünə yayılacaq və
dünya ədəbiyyatına ən çox təsir eləyən kitablardan sayılacaqdı).
O Stalinin ki, onun dövründə, deyilənə görə, Platonov ədəbiyyat
institutunun həyətini süpürürmüş və sovet yazıçılarının rəsmi lideri
Fadeyev onunla rastlaşanda hərdən «can»ın müəllifinin cibinə xərclik
də basırmış (indi hər kəsə bəllidi ki, nəinki Fadeyev, bütövlükdə
onun komandanlığı altında olan sovet ədəbiyyatı Platonovun ayağının
altını süpürməyə də layiq deyil). Bəli, bu baxımdan Şoloxov yaxşı
qurtarıb. Ancaq günün birində onu da sındırıblar – Şoloxov kimi
kökü torpağın ən dərin laylarına işləyən əyilməz palıdı!..
…Fikrim uzaqlardan öz yurduna qayıdanda bizim
ziyalılara son on-on iki ildə üz verən bədbəxtlik mənə çox gülməli
göründü. Baxdım ki, mən onların cılız şəxsi faciələrindən böyük
fəlakət düzəltmək istəyirmişəm. Dəyməz. Şoloxov kimi nəhəngi büdrədən
dünya bu miskin, zavallı varlıqları gündə neçə yol desən yeyər də,
qaytarar da. Şoloxov da büdrəyibsə, onda bu – Məşədi İbad demiş
– bisavadlardan, daha doğrusu, bisəbatlardan nə umasan…
8 sentyabr 2005
|
