| Nöyütün
iki üzü
Neft və qaz milyonlarla insan üçün
ləyaqətli həyat da gətirə bilər, səfalət də
|
 |
| Çingiz Məmmədov
«Vətən»” Tədqiqatlar Mərkəzi |
Azərbaycan neft səltənətidir. Bəziləri onu hətta sultanlıq
sayır və buna müvafiq addımlar atırlar. Neftin milyonlar gətirməsi
də aydındır. Ancaq bu gün bizi milyonlarla dollar yox, artıq neçə
illərdir ki, həmin neft dollarlarından faydalanmaq ümidi ilə yaşayan
milyonlarla azərbaycanlı düşündürür.
11 ildir «Əsrin müqaviləsi» imzalanıb. Bakıda tikilən
göydələnlərin sayından və hündürlüyündən, ora-bura şütüyən bahalı
«araba»ların” çeşidindən görmək olur ki, Azərbaycana artıq kifayət
qədər maddi vəsait axır. Ancaq nədənsə milyonlarla azərbaycanlı
hələ də həyatın dibində baş girələyir. Buna görə bəzi qaranlıq məqamlara
işıq salmaq qərarına gəldik.
Hər hansı faydalı qazıntı (neft, qaz və s.) iki istiqamətdə
xeyir gətirə bilər. Birinci, onun çıxarılması, emalı, nəqli ilə
əlaqədar yaradılan iş yerləri, insanların bundan faydalanması və
ikinci, satışdan əldə olunan gəlir və bu gəlirin sonradan ədalətlə
bölünməsi.
Gəlirlərin bölüşdürülməsi tarixi boyu müşkül məsələ
olub. Buna görə diqqətimizi neft və qazın çıxarılması, emalı və
nəqli ilə bağlı məsələlərə yönəldək.
2004-cü ilin göstəricilərinə əsasən, dünyada üç özəl
şirkət təxminən bərabər gəlirlərlə birinci üç yeri tutub. Universal
mallar mağazaları şəbəkəsi Wall-Mart 288.189 milyard dollar, bp
şirkəti 285 milyard dollar və Exxon Mobil 270.772 milyard dollar
gəlir əldə ediblər. Ən maraqlısı budur ki, təxminən eyni gəlir götürdükləri
halda Wall-Martın bütün dünyanı əhatə etmiş dükanlarında 1 milyon
600 min insan çalışır, buradan aldığı məvacib hesabına ailə saxlayır,
ehtiyaclarını ödəyir. bp-ninsə bütün dünya üzrə 102.900 işçisi var,
yəni Wall-Martla müqayisədə 15-16 dəfə az.
Mənfəətə aid rəqəmlərə də fikir verək. Bu üç şirkət
təxminən eyni miqdarda gəlir götürdüyü halda onların mənfəətləri,
yəni bütün xərclər, o cümlədən çox mühüm göstərici - işçilərin maaşları
çıxarılandan sonra qalan təmiz gəlir kəskin fərqlənir. Exxon Mobil
25.330 milyard dollar, bp 15.4 milyard dollar və nəhayət, Wall-Mart
10.267 milyard dollar təmiz gəlir götürüb. Wall-Martla neft şirkətlərinin
mənfəəti arasındakı kəskin fərq məhz işçilərə ödənilən maaşlarla
əlaqədardır.
Neft və qaz sənayeləri istehsal və xidmət sahələri
ilə müqayisədə xeyli az işçi qüvvəsi tələb edir. Təəssüf ki, Azərbaycana
investisiyalar əsasən neft və qaz sənayesinə qoyulur. Onların da
iş yerləri yaratmaq potensialı olduqca məhduddur.
bp şirkətinin öz göstəricilərinə fikir verək. Şirkətin
öz veb saytina əsasən, neftin çıxarılması sahəsində 760 yerli və
120 xarici işçi çalışır. Bakı-Tiflis-Ceyhan neft kəmərinin tikintisində
hazırda üç ölkə üzrə 14 min işçi çalışır. 3500 nəfər Azərbaycanın
payına düşür. Bunun 76%-i yerli kadrlardır, yəni təxminən 2660 nəfər.
Tikilib qurtarandan sonra kəmər yalnız təmir və texniki nəzarət
işləri tələb edəcək. Bunun üçün, təbii, daha da az işçi qüvvəsi
tələb olunacaq.
Şahdəniz qaz layihəsində də eyni mənzərədir. Layihə
işə düşəndən sonra Gürcüstan və Azərbaycan ərazisində qazın çıxarılmasında,
emalında və nəqlində birlikdə cəmi 4200 işçi çalışacaq. Hazırda
kəmərin tikintisində elə də çox işçi çalışmır – cəmi 1300 nəfər.
Onlar da kəmər başa gələndən sonra başqa iş yerləri axtarmalı olacaqlar.
Bütün bu rəqəmlər göstərir ki, istər Azərbaycan höküməti,
istər də insanlar neft və qaz sənayesinin inkişafı ilə əlaqədar
illuziyalara qapılmamalıdırlar. Bu, bir sərt reallıqdır ki, neft
və qaz milyonlarla insan üçün ləyaqətli həyat gətirə də bilər, bir
ovuc insana var-dövlət, yerdə qalanlara isə səfalət də.
Neft gəlirlərinə dövlət nəzarəti və həmin gəlirlərin
qeyri-neft sahələrinə investisiya kimi qoyulması tələb olunur. Bunu
etməsək, nə işsizliyi aradan qaldıra biləcəyik, nə yoxsulluğu, nə
də cəmiyyəti içəridən vərəm kimi yeyən sosial təbəqələşməni. Azərbaycan
milyonlar səltənətidir. Bu milyonlar bizik. Hər birimizin də ölkənin
sərvətlərində halal payımız var.
|
