|
Bizdə
də, Gürcüstanda da sovet insanı tipinə rast gəlirik |
 |
| Niyazi Mehdi: «Həmin insan qorxmadığı
hakimiyyətə qarşı
amansız olur və ondan tezcə möcüzələr tələb edir”» |
 Bu
yaxınlarda Tbilisidə Beynəlxalq İDEA (Demokratiya və Seçkilərə Yardım
üzrə Uluslararası İnstitut) ilə Barış, Demokratiya və Gəlişmə üzrə
Qafqaz İnstitutu «Gürcüstanda, eləcə də Ermənistanda və Azərbaycanda
Konstitusional/Siyasi İslahatlar» mövzusunda konfrans keçirib. Tədbirdə
iştirak etmiş professor Niyazi Mehdi konfrans təəəssüratlarını və
orada müzakirə olunan məsələlərlə bağlı fikirlərini «III Sektor»un
oxucuları ilə bölüşür.
- Niyazi bəy, konfrans, adından göründüyü
kimi, region üçün həyati vacib məsələyə həsr olunmuşdu. Oradakı
ideyalar bankından nə soraq verə bilərsiniz?
- Konfransda Gürcüstan, Ermənistan və Azərbaycan üzrə
verilən incələmələri atüstü xırdalamaq mümkün deyil. Mən yalnız
bəzi ilginc məqamları səsləndirəcəm. Məsələn, konfransda Saakaşvili
və komandasının işinin dəyərləndirilməsində pessimist notlar da
səslənirdi. Ancaq bu pessimizm demokratların hakimiyyətə gəlməsindən
doğmurdu, səbəb Gürcüstanın çox ağır iqtisadi və idarəçilik problemlərinin
öhdəsindən gəlməyin çətinliyində idi.
Ciddi ittihamlar da vardı. Bəziləri Saakaşvilini onda
suçlayırdı ki, öz səlahiyyətlərini genişləndirib. Deyirdilər ki,
bunu hətta korrupsiyaya qarşı savaşı gücləndirmək istəyi ilə arqumentləşdirmək
də düz deyil. Ancaq bununla bağlı əks fikirlər də oldu. Məsələn,
Marina Musxeleşvili Qillermo O’Donelldən qəribə bir sitat gətirdi:
«Millət adından danışdığına inanan və millətə qulluq üçün çalışan
güclü liderlər heç cür anlaya bilmirlər ki, niyə hakimiyyətlərini
ana yasa çərçivəsinə salıb daraltmalıdırlar”».
Saakaşvili hakimiyyətinə qarşı başqa narazılığı biz
küçədə eşitdik. Söhbətləşdiyimiz adamlar yeni hakimiyyəti təcrübəsizləri
iş başına gətirdiyi üçün suçlayırdılar. Bu sözləri eşidəndə «gədə-güdəni»
vəzifəyə gətirdiyinə görə Elçibəy hakimiyyətinin günahlandırılması
yadıma düşdü. Küçədə eşitdiklərimizi Rəhmanla (Rəhman Bəvəlov-red.)
müzakirə edəndə bir-birimizə dedik ki, bizdə də, Gürcüstanda da
sovet insanı tipinə rast gəlirik: həmin insan qorxmadığı hakimiyyətə
qarşı amansız olur və ondan tezcə möcüzələr tələb edir. O biri yandan,
bu adama məhz administratorlar – məmurlar bacarıqlı, təcrübəli görünürlər.
Halbuki çağdaş dövlət işlərinə bir çox hallarda dministratorlar
yox, menecerlər gəlməlidir.
- Yəqin konfrans söhbətlərində Azərbaycan
gerçəkliklərinə geniş yer verildi…
- Gürcüstanın tanınmış filosofu Qiya Nodiya bizə sual
verəndə bir haşiyədən başladı ki, bu ölkədə müxalifət Qərbdə təhsil
almış gənclərin sayəsində yenidən qabardı və gücləndi. Dedi, bu
gənclər Qərb universitetlərindən qayıdandan sonra partiyalara, QHT-lərə
səpələndilər, tez-tez Qərbə gedib Gürcüstanda recimi dəyişmək zərurəti
ilə bağlı iş apardılar. Və təbii ki, bizdə də belə nəslin yetişib-yetişmədiyini
xəbər aldı.
Söylədik ki, Azərbaycanda Qərb universitetlərindən
qayıdan gənclər üçün xarici şirkətlərdə işi yeri olduğundan onlar
partiyalara və vətəndaş dərnəklərinə meyl eləmirlər. Bir də Azərbaycan
müxalifətinin liderləri hələ yaşlılar kateqoriyasına düşməyiblər.
Marina Musexeşvili, görünür, ölkəsində vəzifədə olan gənclərlə bağlı
söylənilən «təcrübəsizlər» ittihamının təsiri altında söz atdı ki,
bəlkə elə sizdəki kimi daha yaxşıdır: gənclərdən böyük menecerlər
kütləsi yaranar və bu kütlə kritik həddə çatanda ölkədə dəyişmələr
aparar. Amma bu fikir şübhə ilə qarşılandı…
- Bu il məxməri inqilablar dəb mövzu olub.
Yəqin konfransda da ondan danışılıb…
- Əlbəttə. Həm Avropa Şurası, həm də Qafqaz ekspertlərinin
dilində məxməri devrimlər, Gürcüstan və Ukrayna inqilabları hamıya
örnək kimi dəyərləndirilirdi. Hətta bir nəfər Azərbaycanda demokratikləşmənin
perspektvinə inanmadığını söyləyəndə Avropa Şurasının bolqar eksperti
Aleksandr Mixaylov qayıtdı ki, Azərbaycan Afrikada yerləşmir ha
proseslərdən qıraqda qalsın. Qətiyyətlə dedi ki, Qazaxıstanacan
bütün bu məkanda demokratiyanın qalib gəlməsi Avropa Şurasının planındadır.
Professor Qiya Nodiya isə bildirdi: «Gizli deyil ki,
bizim ölkələr kimi məmləkətlərdə demokratiyanın qələbəsi üçün ölkəiçi
resurslar azdır. Yalnız Qərbin dəstəyi və köməyi olanda inqilab
uğurla başa çatır. Bu, Gürcüstanda da belə oldu, Ukraynada da. Eşitdiyimə
görə, Azərbaycanda demokratiyasevənlərin Qərbdən ürəkləri sınıb.
Məncə, bu, düz deyil. Çünki demokratiya üçün kömək yalnız oradan
gələ bilər”.
- Konfransda daha hansı konkret ideyalar
səsləndi?
- Orada birinci çıxış Marina Musxelişvili ilə Luiza
Arutyunovanınkı idi. Mövzuları belə adlanırdı: «Gürcüstanın Avropa
seçimi və konstitusional/siyasi islahatlar». Bu çıxışda «effektiv
dövlət», konkret formada isə «effektiv hakimiyyət» anlayışından
istifadə olundu. Saakaşvili hakimiyyətinin uğurları və çətinlikləri,
uğursuzluqları məhz həmin anlayışın fonunda təhlil olundu.
Diskussiyada çoxlu maraqlı düşüncələr səsləndi. Məsələn,
Mais Güləliyev, əgər onun dediklərini düz yadda saxlamışamsa, bildirdi
ki, təkcə effektiv hakimiyyət, yəni ölkənin taktiki və strateci
problemlərinin öhdəsindən yaxşı gələn hakimiyyət yerində möhkəm
qalmır. Effektiv olmasa da, repressiv və maliyyə imkanlarına görə
güclü olan qüvvə də hakimiyyətini uzun sürə saxlaya bilir.
Bir çıxışda demokratik islahatlar üçün müstəqil məhkəmələrin
rolundan danışılanda mən belə reaksiya verdim: «İndiki Azərbacan
gerçəkliyində məhkəmələr bağımsız, müstəqil olsalar, «əsasən yuxarı
üçün rüşvət alan» hakimlərin yerini «özü üçün rüşvət alan» hakimlər
tutacaq. Sizin gerçəklikdə necədir?” Cavablardan göründü ki, belə
bir perspektiv bütün Güney Qafqaz ölkələri üçün realdır. Ancaq Ermənistan
tərəfdən bir çıxışçı indiki Qafqaz şəraitində məhkəmələri müstəqilləşdirəndə
onların korrupsiyalaşmasının qarşısını almaq üçün bir neçə ilkin
təklif səsləndirdi. Dedi ki, birincisi, hakimləri kimin qoyması
önəmli deyil, hakimləri kimin çıxarması önəmlidir. Hakimləri icra
və ya qanunvericilik hakimiyyəti yox, korrupsiyaya yol veribsə,
məhkəmə çıxarmalıdır. İkincisi, ölkənin rəhbərləri seçkilər sonucunda
dinc yolla dəyişəndə, hakimlər yuxarıda möhkəm dayaq tapa bilmirlər.
Bu da onları korrupsiya həvəsindən salır. Ancaq yenə də, sözsüz,
bizim ölkələr kimi məmləkətlərdə müstəqil və korrupsiyasız məhkəmələr
xeyli uzanan proseslərin sonucunda alına bilər.
Azərbaycana gəlincə, dedik ki, ölkədə islahatlar
qıraqdan yapılan basqılara görə edilir, gerçək problemləri çözmək
üçün içəridən gələn çağırışa cavab olaraq həyata keçirilmir. Ona
görə də bizdə demokratikləşmə yox, demokratikləşmənin mimikriyası,
görüntüsü var. Yəni Avropa ölkələrinə göstərilir ki, bütün demokratik
dövlətlər kimi bizdə də Konstitusiya Məhkəməsi var, hakimiyyət budaqlara
bölünüb, bələdiyyələr var, nə var, nə var… Ancaq axı hakimiyyət
ona görə budaqlara bölünməlidir ki, bir budaq o birisinə göz qoysun
və sonucda heç biri vətəndaş üzərində özbaşınalıq etməsin. Konstitusiya
Məhkəməsi onun üçündür ki, vətəndaş onun haqlarını pozan qanundan
şikayət edəndə bu qanunlarla bağlı qərar çıxarsın. Bizdə isə demokratiyanın
bu strukturlarının heç biri deyilən yönümdə işləmir.
|
