| «Solidarnost”»
Anti-kommunizm dəryasına atılmış polyak daşı
|
Avqustun sonlarında dünya ictimaiyyəti Polşanın “Solidarnost”
hərəkatının 25 illik yubileyini qeyd etdi. Paytaxt Varşavada və
“Solidarnost”un vətəni Qdanskda keçirilən yubiley tədbirlərinə onlarca
ölkənin dövlət və hökumət başçıları, beynəlxalq təşkilatların rəhbərləri,
nüfuzlu ictimai-siyasi xadimlər qatılmışdı. Azərbaycan da bu mötəbər
demokratiya zirvəsindən kənarda qalmamışdı: yubileyə qatılanlar
arasında siyasətçilər, QHT nümayəndələri, o cümlədən “III Sektor”
jurnalının baş redaktoru Vahid Qazi vardı.
“Solidarnost” nədir, haradan qaynaqlanıb və o, Avropanın
yaxın tarixində hansı rolu oynayıb? Məxsusən 25 illik yubiley üçün
buraxılmış sənədli materialların içindən seçdiyimiz kiçik bir tarixi
oçerkdə bundan danışılır.
Yalta polyaklar üçün xəyanət deməkdir. Polyakların
əksəriyyəti İkinci dünya müharibəsinin sonunu yağışdan çıxıb yağmura
düşmək - alman işğalından qurtulub sovet əsarətinə keçmək sayırdı.
Onlar Şərqi Avropanın başqa xalqlarından fərqlənirdilər.
Milyonlarla vətəndaşı həm almanların, həm də sovetlərin əlində qırılan
Polşa öz xalqının homo sovieticus-a çevrilməsinə müqavimət göstərirdi.
Rejimin güllələri, işgəncə və həbsləri müqavimət ruhunu
qıra bilmirdi. Kəndlilər kolxozlaşmaya imkan vermədilər, fəhlələr
vaxtaşırı qiyam qaldırırdılar, kilsə və onun nəşrləri isə məhdudlaşdırılmış
müstəqillik oazisinə çevrilmişdi. Ziyalı və tələbələr söz azadlığı,
vətəndaş haqları uğrunda mübarizədə işdən qovulur, mətbuata çıxa
bilmir, bir çox hallarda isə həbsxanaya atılırdılar. Kommunist dövrünün
xarakterik cəhəti uyğunlaşma ilə qiyamın qovuşmasıydı – o bəzilərini
passiv müqavimətə, başqalarını isə açıq qiyama sürükləyirdi. Poznan
fəhlə nümayişləri qanla boğulandan və 1956-cı il destalinizasiyasının
firavanlığa ümidləri puça çıxandan sonra yaranmış nisbi ictimai
sabitlik uzun çəkmədi.
1976-cı ilə qədər müxtəlif sosial qruplar ayrı-ayrılıqda
qiyam qaldırırdı. Fəhlələr istismara qarşı mübarizəyə qalxanda ziyalılar
onları açıq müdafiə etmirdi. 1968-ci ildə ziyalı və tələbələr söz
azadlığı uğrunda mübarizəyə başlayanda isə fəhlələr passiv idi.
Ancaq 1976-cı ildə hökumət növbəti dəfə ərzaq məhsullarının qiymətini
qaldıranda buna etiraz əlaməti olaraq 100-ə qədər fabrikin fəhlələri
tətilə başladı. Bu vaxt ziyalılar döyülən və həbs olunanlara hüquqi
və maddi yardım göstərməyə tələsdilər. Çünki bu onlara 1970-ci ildəki
şəxsi talelərini xatırladırdı. O zaman ərzaq məhsullarının qiymətinin
qalxması elan olunanda ümidsiz fəhlələr Şetsin və Qdanskda zavod
və fabriklərdən çıxmış, kommunist partiyası bürolarını, yerli administrasiya
və polis binalarnı yandırmışdılar. Hökumət qiyamçıların üstünə ordu
göndərmiş, 45 nəfər həlak olmuş, 1100-dən artıq adam yaralanmışdı.
1976-cı ildə isə hökumət fəhlələri sakitləşdirmək üçün polis göndərdi.
2500-dək adam döyüldü və həbsxanaya salındı, 1500 nəfər işdən qovuldu,
onlarca qiyamçıya çoxillik həbs kəsildi.
Həmin vaxt tanınmış müxalifət xadimi Yatsek Kuron
belə bir devizlə çıxış etdi: «Komitələri yandırmayın, özünüzünkünü
yaradın!». Beləcə, məşhur yazıçılar, hüquqşünaslar və 1968-ci ilin
tələbə qiyamı iştirakçılarından ibarət Fəhlə Müdafiə Komitəsi (FMK)
yarandı. FMK qeyri-leqal qurum olsa da, açıq fəaliyyət göstərirdi.
Onun üzvlərinin soyadı və ünvanları bilinirdi, rəhbərləri və çoxsaylı
əməkdaşları fəhlələrə həvəslə kömək edirdi. Qdanskda Lex Valensa
müstəqil həmkarlar ittifaqına qoşuldu. Qeyri-leqal qəzetlər, fəhlələrə
müraciətlər görünməyə başladı. Senzuranın yasaqladığı kitabları
buraxan gizli nəşriyyatlar peyda oldu. FMK-nın ardınca dəyişiklik
istəyən başqa təşkilatlar da yarandı.
Fəhlə və ziyalıların, kəndli və qulluqçuların, ateist
və dindarların kommunizmə qarşı birləşməsinə bir möcüzə xüsusi yardım
etdi: 1978-ci ilin oktyabrında Krakov kardinalı Karol Voytıla –
II İohann Pavel Roma papası seçildi. Kommunizmə müqavimət göstərən
və daim müxalifətə xeyir-dua verən kardinalın papa kürsüsünə ucalması
polyaklarda misilsiz ümidlər doğurdu. Bir il sonra II İohann Pavelin
Polşanı ziyarət etməsi polyakların psixoloji durumunu dəyişdi. Papanın
messasına toplaşmış milyonlar kommunist rejimindən boğazacan doymuş
insanların kəmiyyət göstəricisi idi.
 |
1980-ci ilin iyununda hökumət qiymətləri qaldıranda
Polşanı növbəti tətil dalğası bürüdü. Müxalif mövqeli ziyalılar
tətilçilərə yardım etmək və onların tələblərini bütün Polşaya və
dünyaya çatdırmaq üçün Qdanskdakı Lenin adına Gəmiqayırma Zavoduna
gəldilər. Lex Valensanın rəhbərliyi ilə gəmiqayıranlar 21 postulat
elan etdilər. Onların əsas tələbləri müstəqil həmkarlar ittifaqları
yaratmağa razılıq verilməsi, tətil hüququnun tanınması, siyasi məhbusların
azadlığa buraxılması, söz azadlığı, əmək haqlarının qaldırılması
idi. Bütün Polşada öz hərəkət və istəklərində qərarlı görünən və
eyni zamanda dinc mübarizəyə üstünlük verən fəhlələr hökuməti onlarla
müqavilə imzalamağa məcbur etdi. Kommunist blokunda ilk dəfə olaraq
hökumət müstəqil həmkarlar ittifaqının yaranmasına razılıq verdi.
Beləcə, “Solidarnost” yarandı.
Hər fabrikdə, hər təhsil müəssisəsində və idarədə
adamlar təşkilatlanmağa başladı. Az bir zamanda bu ittifaqa on milyon
adam qoşuldu. Hərəkatın «Solidarnost» adlı həftəliyi 500 min tirajla
çıxırdı. «Solidarnost»un egidası altında kütləvi sayda yerli qəzet
və jurnallar nəşr olundu. Kommunistlər müstəqil həmkarlar ittifaqları
yaranmasına razılıq verməklə “Solidarnost”un rəhbərliyini parçalamağa
və cəmiyyəti qorxutmağa ümid edirdilər. Bu ümid özünü doğrultmadı.
Əsəblər tarıma çəkildi. Hakimiyyətin imza atdığı müqaviləyə əməl
etməməsi “Solidarnost” üzvlərini radikallaşdırırdı. Sanki bütün
cəmiyyət kommunistlərə itaətsizlik göstərirdi. Moskva isə hökuməti
repressiyalara başlamaq tələbiylə sıxırdı.
Belə bir şəraitdə, 1981-ci il dekabrın 13-də general
Voytsax Yaruzelski hərbi vəziyyət elan etdi. Lex Valensa və “Solidarnost”
rəhbərliyi də daxil olmaqla 10 mindən çox adam həbsə atıldı. Həmkarlar
ittifaqları və digər təşkilatlar qanundankənar elan edildi. Silah
işlətmək tapşırığı almış ordu və polis etiraz tətillərini dağıtdı.
Ölən və yaralananlar küçələrə səpələnmişdi. Polyaklar
məğlub olmuşdular, sanki bir daha ayağa qalxa bilməyəcəkdilər.
Dünyanın Polşada hərbi vəziyyət tətbiqinə münasibəti
xeyli sərt oldu. Qərbi Avropanın, demək olar ki, bütün paytaxtlarında
“Solidarnost”a dəstək yürüşləri keçirildi. ABŞ hökuməti iqtisadi
sanksiya tətbiq etdi. Qərb ölkələrinin adi vətəndaşları polyaklar
üçün ərzaq və geyim göndərməyə başladılar.
Kommunist hökuməti hərbi vəziyyət tətbiq etməklə məqsədinə
çata bilmədi. Öz nəşriyyatı, mətbu orqanı və müstəqil rəhbərliyi
olan gizli “Solidarnost” yarandı. Qərbin həmkarlar ittifaqları və
cəmiyyətləri gizli müqavimətçilərə maddi yardım etdilər. Katolik
kilsələri liderlərə gizlənməyə, gizli görüşlər keçirməyə və mədəni
yönlü fəaliyyət göstərməyə şərait yaratdı. L.Valensanın 1983-cü
ildə Nobel sülh mükafatına layiq görülməsi isə müqavimət ruhunu
xeyli qaldırdı. Roma papasının hərbi vəziyyət dövründə iki dəfə
bu ölkəni ziyarət etməsi və xüsusilə onun 1986-cı ildə Qdanskda
dediyi «Solidarnost”un böyük irsi öz aktuallığını saxlayır» sözləri
böyük əhəmiyyət kəsb etdi.
Hakimiyyət zəifləyirdi: gizli “Solidarnost”la mübarizə
uzandıqca iqtisadi vəziyyət pisləşirdi. Eyni zamanda Sovet İttifaqı
Əfqanıstan müharibəsi və sürətlə silahlanma nəticəsində gücünü itirirdi.
Özü iflas olduğu halda o, başqa müflisi saxlamaq gücündə deyildi.
Qorbaçovun yenidənqurma siyasəti də SSRİ-ni dərin böhrandan çıxara
bilmədi.
1988-ci ilin yaz və yayında yenidən tətillər qızışdı.
Fəhlələr “Solidarnost”un leqallaşmasını tələb etdilər. Hakimiyyət
artıq başa düşürdü ki, siyasi dəyişiklik olmadan tətillərin dayandırılması
mümkün deyil. Və “Solidarnost”un leqallaşması şərtini irəli sürməklə
müxalifətlə ilkin danışıqlara başladı. 1989-cu ilin fevralında kommunistlər
və müqavimətçilər dəyirmi masa ətrafında toplaşdılar. Polşa və bütün
dünya nəfəs çəkmədən danışıqları izləyirdi – tarixdə ilk dəfə kommunistlər
güllə yerinə söz yarışına qol qoymuşdular. Razılaşma əldə olundu.
1989-cu ilin 4 iyununda “Solidarnost” Seym və Senata
seçkilərdə mütləq qələbə qazandı. Avqustda müxalifətçi Tadeuş Mazovetski
40-cı illərdən bəri ilk qeyri-kommunist baş nazir oldu. Polyaklar
sevinc içərisində idilər. Ancaq adamlar Moskvanın reaksiyasından
ehtiyatlanırdılar. Polşada hələ də 1956-cı il Budapeşt qiyamının
yatırılmasını və 1968-ci ilin qanlı Praqa baharını xatırlayırdılar.
Ölkə bazar iqtisadiyyatı və demokratik sistem tətbiq edən qeyri-kommunist
hökuməti ilə təklikdə qalmışdı.
Ancaq anti-kommunizm dəryasına atılmış polyak daşı
tezliklə ətrafda geniş dairə yaratdı. Oktyabrda Macarıstan özünün
«dəyirmi masa»sından sonra çoxpartiyalı sistemə keçdi; noyabrda
Berlin divarları çökdü; dekabrda qanlı hadisələrdən sonra Çauşesku
hakimiyyəti süquta uğradı, Çexoslovakiyada Vatslav Pavel prezident
seçildi. 90-cı ilin yanvarında bolqar “dəyirmi masası”nın iclasları
başladı. Oktyabrda isə 45 ildən sonra Almaniya birləşdi.
Yalta müqaviləsi beləcə yoxa çıxdı. Avropa yenidən
bir oldu.
… Və 2003-cü ildə YUNESKO Qdansk fəhlələrinin
21 postulatı yazılmış orijinal lövhəni dünyanın tarixi obyektlərinin
reyestrinə yazdı.
|
